Чтение онлайн

Марыся.

Ой, ты думаў, дурню, Што я цябе люблю, Каля цябе стою, З цябе смешкі строю.

Казік. Гэй, людцы! Усё ёсць. Поле нямеранае, грошай – сам не ведаю. Чаляднікаў – роту маю... Чаляднік! Блажэй-фурман, да яснай халеры.

Блажэй (з’яўляецца і ляскае бізуном). Тут, Казю найяснейшы.

Казік. Бенкетоваць. Кумаёў-любаўёў заклікаць. (Да Марысі.) Ну, рончку бялу. Князёў-баяр сюды!

Блажэй. Роту-пяхоту, прапышную чэлядзь!

Натоўп вывальваецца са сцэны.

Лірнік (ціха). Я хаця і адным вокам, але святло крыху бачу. Што ты за камень у гэтае гадзючае кубло кінуў? Чаму дзяўчына так раз’юшылася?

Янка. Нешта кліча. Сілы ў сабе адчуваю вялікія. Не магу іх закапаць у зямлю, думаць аб зямлі, гаспадары, дзяўчатах.

Лірнік. Што, зусім не думаць?

Янка. Якраз не. Няма на свеце прыгажэйшых за нашых дзяўчат. Але, адчуваю. Здайся – і пойдзе тая самая арэнда, дзеці, гаспадарка, кавалак малой зямлі. А мне, адчуваю, і на вялікім чамусьці цесна. Жыву – нібы чакаю чагосьці. Нібы трэба кагосьці ратаваць. Не аднаго – многія тысячы. А як? Чым?.. Не ведаю. (Паўза.) І галоўнае, словы... Найлепшыя на свеце. Гучаць, гучаць у душы. А аб чым? Якім глаголам гучаць – не разумею.

I зноў увальваецца дзікі натоўп.

Казік. Чаму не ўсе пайшлі... у карчму... Ты, з лірай... I ты, Луцэвічаў псюк.

Янка (спакойна). А няма чаго туды ісці. Дзе ты – там і карчма. Хаця й не п’юць – рыгаць хочацца.

Казік. Цо? Цо ты гадаш? Гальцапа ты гэткая.

Янка. Змоўч ужо, гадота цэлага свету.

Казік. Ты, ты... гіцаль!

Марыся. Разыдзіцеся вы, пеўні.

Казік (крыху адышоў). Ды я яго за шэлег куплю.

Стафан. За шэлег? А я вось табе.

Казік. Адкасніся галадранец (хапае Янку загрудкі).

Стафан. Ты на нашых хлопцаў?! На дзяўчат? За камень гарачы хапайся, а не за іх.

Блажэй (спалоханы). Вураднік ідзе! Снулы!

3-за царквы выплывае ў раднік з двума стражнікамі.

Снулы. Тут што такое?

Блажэй. Дык, Рахцей Рахцеевіч...

Снулы. Ерафей Ерафеевіч.

Блажэй. Рах... Рахце... Пшэпрашам... Гулялі... А гэтыя да паніча біцца палезлі.

Марыся. Няпраўда!

Стафан. Казюк пагражаў, што ўсіх за шэлег купіць!

Снулы. Пло-оха. I міня?

Казік. Ды што вы, хіба вам шэлег цана?

Янка. Дарагі вы наш... дарагі.

Казік. I куплю! Усё куплю!

Жабракі на цвінтары.

Цяпер я багаты, бога не баюся, Ад наглая смерці грашмі адкуплюся, Да царства нябеснага я сам набліжуся, А ад злога чалавека з ружжа адаб’юся.

Лірнік (падхапіў).

Ад лютага звера псамі адцкуюся, Ад брата Лазара навек адракуся.

Снулы. Што-о. Какурат бунт?! Страж!

Адзін са стражнікаў вырывае ліру з рук старога. Янка схапіў яго, але стражнік ужо адкінуў ліру ўбок. Там яе паддаў наском Блажэй. А пасля на яе цяжка апусціўся бот Снулага.

Я вам урэмя пакажу спяваць катаржныя свае песні.

I тут яго ўразіла дзіўная цішыня і твары людзей. Яшчэ дагасаюць енкам струны ліры.

I маўчанне страшней за крык.

Разыдзісь (голас у Снулага няўпэўнены). Ціха.

Пайшоў з плошчы. За ім паступова разыходзяцца людзі. Памкнулася была да Янкі дый пайшла Марыся.

Хацеў быў сказаць нешта, ды зірнуўшы на Янку, павалокся прэч Казік. Янка ўзняў знявечаную ліру.

Янка. Ну... дзе ж цяпер шукаць апошняе слова?

Лірнік. Ліра будзе. А слова – у песні, у казцы.

Стафан (адыходзячы). Казкі? Не, тут казкамі не пахне.

Лірнік. А ісці? Ісці па праўду. Жывая яна недзе ў госпада бога.

Янка. Мы адны. А колькі ж іх. Абыякавых, чужых, моцных.

Лірнік. А ты забудзь гэты дзень і сябе. Ты ідзі за ўсімі, за моцнымі. Лягчэй. Не прападзеш... Унь за такімі, як гэтыя.

Голас. Божа! Гэткі свет тут

Моц стварыла твая! Дзе ж мой дом, дзе ж мой люд? Дзе айчызна мая?

Янка. Чуў голас?

Лірнік. Не.

Янка (разгублена). А я чуў (ашчаперыў галаву рукамі). Забыў. Забыў.

Лірнік. Каб крыніцы не былі такія запушчаныя – лячыўся б з іх.

Янка (амаль непрытомна). Каб крыніцы не такія запушчаныя...