?мір – сына?
Шрифт:
Кабинетіне кіргенімде ол кісі стел басында отыр екен. атты шаршаан, абаы атулы. Амандасты да: «Отыр!» – деді. айдан келгенімді, андай білім аланымды срады. Сосын елді жадайын талылауды бастап кеттік. Жйелі зерттеу орталыыны міндеттерін гімеледік. Сбатымыз ыры минута созылды. Кездесуді аяына таман кіл кйі ктеріліп, маан сттілік тіледі.
Жйелі зерттеу орталыында бар боланы 10 адам істейді. рбірі – з саласыны маманы. Міндетіміз – зге елдерді тжірибесін зерттеу, елдегі жадайды сараптау, сыныстар даярлау.
Сол кездегі сынысты бірі – трмысы нашар жне жас отбасылар шін арендалы баспана салу болан. Арендалы тлемі арзан, 10 жылдан кейін р отбасыны атына аударылатын жйе еді. Бны бкіл ірлерге енгізуді сынды. Мндай сыныстарды ел ішінде жзеге асыратын міндетті рылымдар жеткілікті еді. Бір ттеген-айы сыныстара кп мн берілмейтін, мн берілгендері толыанды орындала бермейтін.
Ел ішіндегі экономикалы саясатты дамыан елдермен салыстырып талдау жасаса, міндетті трде мдделер атыысы туындайды. Себебі, салыстырмалы сараптама з мдделерін атамаса, кіметті те жартысы оны ауыр абылдайды. Сараптама оларды дрыс жмыс істемей жатанын крсететіндей абылданады. Ертеде жаман хабар келетін жаушыны басын алатындай, кімет басшысы кімні басын алсам деп іздестіретін. 2005-жылы кімет басшысы – Ахметов Даниял Кенжетайлы болды. те аылез, тым ктем адам. Сондытан, Президентке жазылатын рбір сараптамалы хатымыздан со ол министрлерін жинап алып, дрсе оя беріп, ата жазалайтын.
Бір кні айтарлытай оиа болды. 2005-жылы барлы лтты компанияларды – шикізатты, коммуникациялы жне жалпы азастанны экономикасыны іргетасы саналатын біріктірілген холдингтер рылды. Холдингтер басшысыны бірі лтты компанияны басарып тран басшыны жалаысы тым оматы екенін анытайды. Соны Президент кімшілігіне хабарлайды. кімшілік басшысы Жасыбеков ділбек Рыскелділы – лтты компания басшыларыны жалаысы жніндегі крсеткіштерді сратты. Мен ол кезде леуметтік-экономикалы талдау бліміні мегерушісі едім. Біз барлы компаниялара срау салды. Брін бір кестеге жинатады та, Аордаа жібердік. Бір аптадан кейін ауіпсіздік кеесіні жиыны болатыны ескертілді. Мені стімнен арайтын басшыларды барлыы сол стте орнында болмай шыты – дейі кетіп алды ма, лде жадай солай болды ма, білмеймін. Олар лтты компания басшыларыны жалаысы туралы есеп берулері керек еді. Бір кн брын ауіпсіздік кеесіні ызметкері хабарласып, баяндаманы оитын адам жо, соны сіз оисыз деп айтты. Мен ызмет лауазымым бойынша ауіпсіздік кеесінде баяндама жасауа тиісті емес едім. Біра, баса амалым болмады. Ерте андай шу боларын ойлап, жалаы кестесі мен халыаралы тжірибе бойынша шетелде мемлекеттік компанияларды жалаысы алай жасаталатыны туралы бір параты ала салдым.
Бізді сауал екінші кезекте тран. Мен есікті сыртында ктіп трдым. Бір сааттан кейін ауіпсіздік кеесіні мжіліс залынан Денсаулы сатау министрлігіні ызметкерлері шыты. Отстік азастан облысындаы СПИД-ті таралуына байланысты министрді орнынан алды. Сол стте жаасын таайындады.
Бізді сауал мені баяндама жасауымнан басталды. Мен жалпы зынсонар баяндама жасамайтын адам едім. Ал, бл сауал баяндамасыз да тсінікті болан. лтты компания басшыларыны бір айлы жалаысы туралы кестені оып бердім. Фамилияларын атамадым. Онсыз да жйкелері тозып отыран атысушыларды итыына тигім келмеді.
Сараптамада не дедім? Жалаы тым жоары. лтты компанияларды жалаысын реттейтін нормалар жо. Дамыан елдерде жалаыны замен реттеп, директорлар кеесі таайындайды.
Мжіліс залында ыры адам отыран: ауіпсіздік кеесіні мшелері мен лтты компания басшылары. Баяндама соында екі бет аазымды бекіткен канцеляриялы тйреуіш жерге тсіп аланда зал іші шыбын ызыы естілердей млгіген тыныштыа оранды. з орныма алай жеткенімді білмеймін. Мен жріп келе жатанымды рыс-керіс басталып кеткен еді. Президент рбірін орнынан кезек-кезек трызды. Кейбірін бірден орнынан алып тастады. Мжіліс залынан бріміз моншадан шыандай малмандай су болып шыты. Мжіліс залынан шыа салысымен журналистерге арналан брифингке де мен атысуым ажет екені айтылды. Журналистер холлда камералары мен микрофондарымен дгелене тра апты. Кешке йге жеткенімде мндай жиына атысаннан бір ора тасты аударыстыран оай ма деп ойладым.
ауіпсіздік кеесіні жиыны сияты жиналыстар те кп болды. Президент жмыс істеуге, тапсырылан министрлікті дамытуа шаыратын. Одан кейін сондай рыса беріс керісті Премьер-министрлер жасайтын.
Ендеше не себепті елде тиімді мемлекеттік басару алыптаспады? Себебі, брі бір адамны ырына туелді еді. Тек соны ытиярымен, не соны сенімді адамдарыны олдауымен ресурстара ол жеткізуге болатынын жртты брі білді.
Бірде кімет мшелері мен ірі бизнес кілдерін абылдап отыран лкен бір жиында Президентті: «рбіріді трмеге отырыза аламын», – деген сзі бар. Яни, мемлекет адамдарды зады зі бзуа итермелейді, сосын сол адамдарды армаа іліп ап, зіне алай ыайлы болса, солай манипуляция жасайды.
Президент кімшілігіндегі жмысыма Президент кмекшісі – Мсімов Крім Ккімжанлы жетекшілік ететін. Ол маан толытай сенетін. Оан мені сараптама жасай алуым, мселе туралы ыса жазып, наты тсіндіретінім найтын. Алайда, Президентке арнап жазатын ызметтік, сараптамалы хаттарымды мият оитын. Мндай хаттар тапсырылан жне зім біліп жазылан болып екіге блінетін. Крім Ккімжанлы жата келгенде те мият еді, сйлескенде де ыли сабырлы, салматы алпынан айнымайтын.
Ешашан оны ескерту жасаанын естімеппін. Бір кні ызыммен саябата ыдырып жрген едім. оырау шалды. Дауысы аттыра шыты: «Анара, мны не? Не жазансы? Мынаны алып тастау керек», – деді. Президентке арнап зімні бастамаммен жазылан хат еді. Хатта Президент пен Премьер-министр аппараттарыны ызметі айталанатынын жазанмын. Барлы тапсырма кіметке Президенттен баратынын, екі аппаратты біріктіріп, Вице-президент лауазымын енгізуді сынанмын. Мндай хатты жазуа болмайтынын дйсенбі кні айтса да болар еді. Жалпы хатты беру-бермеу з олындаы шаруа ой. Біра, хатты мазмны тым ауіпті крінген со маан дереу хабарласан сиятанды.
2006-жылы оны Вице-премьер етіп таайындады. Кешрым йге айтып бара жатанмын. Ол оырау шалып, айтып келуімді тінді. Мен айтып келдім. Кабинетіне кірдім. «Маан кеесші болып кел», – деді ол мен табалдырыты аттай сала. Мен келістім. Президент кімшілігінде жмыс істей бергім келмеген еді. Келесі кні жмыстарымды ткізіп кетуге зірлендім. Тстен кейін ол айтадан мені зіне шаырды. «Президент жиналыс ткізді. Сені кеесші етіп алайын деп срап едім, біра ол кімшілікте аласы деп тр», – деді.
2007-жылы ол Премьер-министр болды. Апанны соы кндері мені шаыртып алды да, жартылай салтанатты трде: «Сені Статистика агенттігіні трайымы етіп таайындаймын. арсы емессі бе?» – деп дауысы жарын шыты.
Кабинетіме оралдым. Телефон шырылдады. Президент:
– Анара, Статистика агенттігіне бары келе ме?
– Премьер: «Бару керек», – деді.
– Премьер не дегенін зім де білем. Статистикаа реформа жасау керек. Біра, бары келмесе, кімшілікте ала бер.
Содан со тура осы сраты ойып, зіне Президент кімшілігіні басшысы шаыртты. Оан Президент тапсырса керек. Себебі, Президент кімшілігіні басшысы кеткеніме уанбаса, ренжімейтінін зім аны білетінмін. Алдыы Премьер кезінде ызметтік хаттарымны кесірінен Президент кіметті сілкіп алатын. Сондай сттерде басшылы: «Кім кінлі?» – деп мселе ктермейтін.
Осылайша мен е соы мемлекеттік ызметіме келген едім.
Мскеуде оып жргенімде Ресей ылым академиясына арасты Экономика институтыны Макроэкономикалы стратегиялар орталыында жмыс істедім. Орталы басшысы еркін ойлауды олдап отыратын. Егер жаа идеясы туа алса, ол длізде тіп бара жатан адамды тотатып алып, кабинетіне кіргізіп талылайтын. Оны есігі рдайым ашы тратын. Ол кез келген ызыты таырыпты талылауа дайын болушы еді. Мен – студент, ол – ылым докторы, артынша академик бола тра талылауа, пікір алмасуа да арсы емес еді.
Шынымды айтсам, есігі ашы тран Владимир Иванович Маевскийді кабинетіне бас спай тіп кеткенім, ал оны «Ресейді алай дамытамыз?» деген классикалы таырыптаы жаа идеясыны болмай алан кезі жо. Тек 1990-жылдары бл сра: «Анара, инвестицияны айтеміз? Тсіп барады. Инвестициялы банктерді дамыту керек», – деген сыайда болатын. Келесі жолы: «Анара, отын-энергетикалы стратегияны жасайы. Газа кшеміз бе? лде бл жай ана газды зіліс пе?» – дейтін. Осылай ркез Университет бітіріп, сосын аспирантураны тмамдап, Астанаа кеткенше жаласты. Ол сапалы, рі креативті ойлай алатын. Бізге де соны йретті.