?мір – сына?
Шрифт:
Мскеу мемлекеттік университетіні Экономика факультеті – еркін шыармашылы патшалыы еді. Екінші курс студенттеріне Ресейді дамытуды стратегиясын жасауды тапсырды – бл тапсырма тек миды дамытып оймай, ол сені мір бойы еркін ойлы болуа бейімдейді.
Бірінші курста біз лі СССР-да оыды. КПСС тарихын оыды. КПСС зіні кшбасшылы алыбынан ажырап, советтік рылым лап, артынша кллі СССР кйрегенде мен екінші курста оып жатанмын.
Экономика факультетіні кітапханасындаы Пол Самуэльсонны «Экономикс» кітабыны жалыз данасына зын-сонар кезек болатын. ндірісті нарыты экономикасын газеттерден оыды. Бізді факультетте оыан, ыдыраан республикадан келген жігіттерді брі дерлік келешекте з еліні Президенті болатындыына сенімді еді. Еркіндік пен мітті туан сті. зірге олар з еліні Президенті болан жо. Біра, біразы компания президенті болыпты.
Мен мны сол кезде аны тсінгенмін: ауымды міндет ойып, ызметкер мен шкірттерге сенім арту ажет. Сол кезде олар тау опарып, ммкін еместі ммкін етеді.
Дл осындай принциптермен жмысымды йлестіретінмін. Басшылыа келгенде де – ауымды, тиянаты міндеттер ойып, млтіксіз сенім білдіретінмін.
Екі жыл сайын мені жаа жмыса ауыстырып отырды. ркез бір саты жоары, рі нерлым жауапты жмыса ауыстыратын. ркез жаа басшылыа тап болатынмын. Басшыларды брі мен туралы ойларын жмысыма арап тйіндейтін. Стратегиялы жоспарлау агенттігі, Экономика мен бюджеттік жоспарлау министрлігі, Экономикалы зерттеулер институты, Президент кімшілігі, Статистика агенттігі. р таайындау – «бару ажет» деген сзден басталатын. Модернизация жасау ажет, реформа жасау ажет, жаарту ажет…
Он жылым мемлекеттік ызметте тті. Маан брі сенім артатын. Ел басшылары брін дрыс істейтініме сенетін. иындыты брін есеретініме сенімді еді. Он жыл ішінде Президент те, Премьер-министр де бірде бір рет маан дауыс ктеріп, жекіген жо, ескерту де айтан емес. Он жылдан кейін аржы полициясы мен К артыма тседі деп кім ойлаан? Мен оран іздемедім. Уайымдамадым да. Брін дрыс істегеніме сенімді едім. Бл жай ана жоспарлы тексеріс деп абылдадым.
К мен аржы полициясы
2009-жылды суірінде шекарада тотатаннан жарты жыл брын бізді мекемеге аржы полициясы келген. Маан Бюджет департаментіні директоры Бинр кіріп, аржы полициясы агенттігіні ызметкерлері келіп, Халы санаы бойынша жаттарды крсетуді талап етіп жатыр деді. Ойымда ештее жо, еш кдік тумады. «Сраанын крсет. Бл алыпты жадай. лкен іс-шара тті. Тексергендері дрыс», – дедім.
Таы екі аптадан со Бинр кіріп, лтты ауіпсіздік комитеті ызметкерлері келіп, сол жаттарды срап жатыр деді. Ал, жаттар жо. Брін аржы полициясы алып кеткен деді. Бл жолы да кіліме кдік яламады: «алан жаттарды берідер. Іздегендерін аржы полициясынан алсын», – дедім.
аржы полициясы агенттігі елімізде 1994-жылдан бері бар. Біра, бл органны белсенді трде ызмет етуі 2005-жылдан басталды. Ал, 2009-жылды кктемінде елде трлі дегейдегі органдар мен компанияларды басшыларын стау беле алды.
рине, жеморлы дниежзіні р ткпірінде трлі санатта крініс береді. Біра, билік бтатары дрыс блінбесе, шешім абылдау рылымы айын болмаса, жеморлы жйелі проблемаа айналма. Бл азастан Республикасына да атысты.
азір трмысты, ксіби, саяси жеморлы жйесіне бкіл ел белшесінен батан. Бл адамны нашарлыынан емес, ойынны ережесі сондай боландытан.
Параны кім алады? Кімні рсат беретін, блетін, ы орайтын, жазалайтын ызметі бар болса, бларды брі пара алуа бейімделеді. азастанны р отбасында трлі саланы адамдары тоысады: мемлекеттік ызметкер, полицей, дрігер, малім жне т.б. лар.
Брі айын, таза жретін елдерде трындар з міріне, кіметіне риза. Оларда пара да, жеморлы та жо. азастанда табыс біркелкі блінбеген, сапалы, рі олжетімді білім жне денсаулы р адама бйырмаан. Даой байлы пен сіірі шыан кедейлік р жерден менмндалайды. Тіпті мектептегі малімні ызметін саудаа сап жіберген.
ы орау органдары мен сотты да жадайы мз емес, здері тексеріп, удалайтын рылымдардаыдай оларда да жеморлы беле алан.
Жеморлыа белшесінен батан мемлекетте жеморлыпен кресу ммкін емес. сіресе, жеморлыпен кресетін мемлекеттік органдар оам мен парламентке емес, шенеуніктерге туелді болса. Парламент саяси бсекелесі жо жадайда сайланса. Ал, туелсіз БА ешандай рл ойнамаса. Е бастысы туелсіз сот болмаса, онда млде сот жо деген сз.
Мны барлыы аырында кінсіз адамдарды жаппай репрессияа шыратуа ласады – есеп беру шін, кінні «рбандыа» іле салады. Соны арасында шын ылмыскерді жауапкершіліктен тарады. Сол стте мемлекеттік машина ылмыс жасамаан кінсіз азаматтарды ттындап, еркі мен млкінен айырады. Кейде отбасынан айырады, тіпті мірін де иып жібереді.
ТМД аумаында туелсіз сот ешбір жерде жо. Тек Балты елдерінде бар. Салыстырмалы трде Грузия, Молдова, Украинада туелсіз соттар ашылып жатыр. Баса ТМД елдерінде ы орау органдары СССР кезіндегі ГУЛАГ-тан кп згере оймаан. Мндай жйеде сот тек тергеу мен прокуратура дайындаан жаттара кім жазып береді.
Бл кпшілікке таныс советтік жйе. Ол туралы оулытарда жазылмайды. Дауыстап айтуа тыйым салынан. Ересектер шін бл айтпаса да тсінікті шынды. Ал, балаларды дстрлі трде арты жаманаттан ндемей сатауа тырысан. Айтпаса да тсінікті шындыты білмей скендерге оны тсіну ымбата тседі. Сол арапайым аиатты тсіну шін мен те ымбат аы тледім.
Мндай жйеде мір сріп, біра жеморлыпен айналыспау ммкін емес, оан талай мысал келтіруге болады. Барлы жадайда басшыны жеке позициясы рл ойнайды. Бізді Агенттікті мен басаранда жеморлы млде болмады, ешбір ызметкер мндай схемалара араласпады. Жеморлыпен кресті тек уана птар едім.
Мен сол кездері, 2009-жылы шенеунік бола тра, ксіби маман бола тра, адамдарды тиімді жмыс істеуге баыттай отырып, тергеу органдары да, сот та мемлекет мддесін орап, ксіби трыда млтіксіз жмыс істейді деп сеніп едім. Сондытан, зім жаын танитын адамдарды ттындап жатанда, оларды кінсіздігіне сеніп, р істе ателік боп трады деп ойлаанмын. Жауапты органдар аражігін айырып, оларды босатады деп сенгенмін. Біра, уаыт тіп жатты. Ттындаландарды брі де сотталып кетіп жатты.
Статистика агенттігі
Сол кездері жасым – 38-де еді. Статистика агенттігін басараныма – 2,5 жыл болан-ды. Екі жарым жылда агенттікті Алматыдан Астанаа (ел астанасы ауысан со тек екі мемлекеттік орган Алматыда ап кеткен – Статистика агенттігі мен лтты банк) кшірдім. Агенттікте модернизация жасадым. Барлы ызметкерді айта оытып шыты. Сол кездегі командамызбен бір туандай боп кеткен агенттігімізбен кп нрсеге ол жеткізген едік.
Брін отайландыру – мені мінезімні бір парасы. Бл жмыса да атысты. Агенттікте е алдымен статистикалы есептерді формасын арап шыты. Есеп беру формаларын ысартты. алан формаларда пункттер санын минимизация жасады, натыландырды. Параллельді трыда формаларды электронды формата кшірдік. Бізді агенттікте отайландыруа ммкін нрсені брі отайландырылды. Менен бастап.
Менде кмекші болан жо. Маан кмекші ажет емес деп шештім. кіметті жиналысына папкамды зім ктеріп апаратынмын. абылдау блмесіндегі хатшы канцеляриядан жаттар абылдайтын. ажет адама оырау шалатын. Хабарласандара жауап беретін. Келген адамдарды департаменттерге баыттайтын.
Уаытты немдеу шін абылдау блмесі мен кабинетімні арасына сре атырды. Хатшы сол среге кніне екі рет жаттар алдыратын. Мен жаттарды сол жерден алып кететінмін. олымды ойып, тапсырмаларды тиянатап, брін среге айтаратынмын. Хатшы ары арай тапсырмаларды орындаушылара тарататын.
р министр кабинетіні ткпірінде демалыс блмесі болады. Ол блмеде диван, стел, теледидар (маызды делінген мемлекеттік не лемдік жаалытарды кру шін) трады. Мен жмыс істеген кезімде теледидарды бірде бір рет оспадым. Себебі, кімет жиындарына зім баратынмын. лемдік жаалытарды кешке таман йде кретінмін. детте хатшыны міндетіне министрге шай ойып беру кіреді. Уаытты отайландыру шін осы блмеге бір шугім ойды. Шайымды зім ойып ішетінмін. Хатшы ыз бл міндетінен босатылды.
Жргізушіден де бас тартып, клікті зім айдасам ба деген ойым болды. Біра, клік айдап йреніп лгермедім. Жргізуші боланыны лкен пайдасы бар – жол-жнекей кптеген жатты оып тастайсы.