Шрифт:
Кіріспе
Е алаш рет айтулы мектеп жайлы кітап жазуды андай таырыптан бастааным жн болар екен?-деп ойландым. Бл кітап барлы оырмана тсінікті, болаша рпаа андай да бір пайдасы тиетіндей боланын шын жрегіммен алааным рас. Егер адам баласы зіні болмысы мен шыан тегінен бейхабар болса, онда оны болашаы да блыыр болары сзсіз.
рметті оырман, бл кітапты кіріспе блімінде бізді ата-бабаларымызды андай дана да, лама боланы, ата-тегімізді ілім-білімге деген ізденісі туралы сз озалады. лы лама алым бу Насыр л-Фарабиді барлы саладаы біздерге алдыран сарылмас азынасы мен мір сурудегі мн берілу керек басты формулулаларымен таныс боласыздар. Брын оыан болсаыздар тіптен жасы. Сонымен атар, аза жерінде тыш ашылан физика-математикалы баытта білім беретін алашы мектепті мыр тарихы жайында естелік жазуды жн крдім.
«Адам-елеусіз тоза сияты із-тзсіз рып кету шін тумайды. Адам артынан із алдыру шін, болаша рпаына, жер бетінде баса да адамдарды аыл-ой дниесінде, жрегінде мытылмастай іс алдыру шін туады»,– деген екен бір лама. Осы сзді мнін де, маынасын да з ісімен длелдей білген аяулы стаздар мен мектеп іргетасын алаан жандарды жасаан жасылытарын айтпау, елемеу ммкін емес!
Армана бастар – асулар!
Бастау
ара топыраты шаын шыарып, ара азана піскен стті аспаын ырып жеп, сарырап аып жатан зенге балыша сгіп, ен далада еркін скен аншама азаты ара домала балаларыны биік масата жетуіне жол ашан, лы баспалда – ол арман баспалдаы. Адам баласы дние есігін ашан сттен бастап, еріксіз сананы алауымен армана жол тартады. Е басты арманы аяулы анасыны ысты шаына блену болса, ары арай есін біліп зін-зі таныан сайын арманыны да лая тсуі айдан аны. Сол армана жету жолында талай биік-белестерді баындыруы тасы емес. Адамзатты анына сіген жангештілікпен пара-пар дние. Жер бетіндегі алты рлыты ішінде, клемі жаынан тоызыншы орынды иеленіп, лан-байта дархан даланы мекендеген ата-бабаларымыздан алан асиет. уел бастан, халымызды ылым-білімге деген штарлыы, иялындаы армана жету жолында адам басан алашы баспалдаыны бірі. лемді мойындатан бабаларымызды салт-дстрі, трмыс-тіршілігі, ой-рісіні шырлыы болашаымыз шін сарылмас азына іспеттес. рпаына алдыран тедессіз ілім жауары, лі кнге дейін, бізге азы болып келеді. Абыз аталарымызды шынында да, даналыына бгінгі ылымны зі кз жеткізіп отыр. Егер, азаты тарихына ателеспей кз жгіртер болса, лі де талай шындыты аймаша алып тарих бетіне шыары сзсіз.
Тас, мыс, ола дуірлерінде мір срген ата-бабаларымыз, лемде алаш болып жылыны ола йреткен халы. Металлды пиясын мегеріп, мыса алайыны осып, оланы жасалу жолын ойлап тапан. Е кне ала, Арайым ала ркениетін алыптастырып, лемді мойындатан. Осындай халыты мінез-лын, зіні мір жолында кездескен кптеген кедергілерді жоя білген, буыранып таудан аан зен суыны длей аысына тееуге болады. мір сру дадысы да згеден ерекше, дана халымыз пайдаланан, кнделікті жейтін жылыны етін, оны стін, ірімшікті, кілегейді, айранды отырышы елдер тіпті білмеген деседі. Сонымен атар, малды жнінен, терісінен ажетті киім-кешектер, бас киімдер, ая-киім, рал-саймандар салатын оржындар, ыдыстар, киіз йлер, тсеніш киіздер, кілемдер жасаан. Орталы азастан аумаында ола шыару шін ажетті материалды-техникалы база алыптастыран. лемде сирек, тіпті млдем кездеспейтін кен байлытарды оры шоырланан ке байта, лы мекенді иемденген. Сондай-а, дгелекті соыс арбаларын, зегіні, ауыздыты да дала халы ойлап тапаны тарихи зерттеулерден белгілі. Мыс, алайы, кміс, алтын жне т.б. металлдарды рып-соып балытып, сан алуан зергерлік бйымдар жасап, сауда-сатты орталыына айналан. азатарды ата-бабалары саналатын сатар, йсіндер, алылар, ндар Еуропаны халытарынан лдеайда ерте кезенен бастап, здеріні мемлекеттерін раны, басару жйесіні алыптасаны, мдениеттілігіні крсеткіші саналатын жазуыны болуы археологиялы зерттеулер нтижесінде длелденген.
Осы орайда, бізді заманымыза дейін білім алу дадысы болмаан, аза халы тек мал баып, оны кбейтумен ана айналысан деген сан алуан пікірді алыптасуына нкте оюа болатын секілді. Тамаша мдениетті алыптастырып, лы ламаларды лемдік революцияа айналан ты жаалытар ашуына жол ашан, бабаларымызды тектілігін бгінгі рпаты санасына сііруіміз керек. Мені осы уаыта дейінгі бір байааным, сіп келе жатан аракздеріміз тарихты тереіне іліп, ызыпайды. Оларды кз алдында теледидардан крсетілетін ашаршылы кезеіндегі тсірілген, халымызды дере кшкен, жан тршігерлік аянышты бейнесі ана алып ойан сыайлы. Ал, сні мен салтанаты жарасан хан ордалары мен тамаша кне алалар туралы кріністер кемде-кем.
Осы орайда, болашаты білуі тиіс мліметтерді атап ткім келеді. азастан астаналарыны тарихы да те бай болан. ш мемлекетті: Батыс Трік, Тргеш жне арл аандытарыны астанасы Суяб аласыны іргесі негізізнен бесінші асырда аланан. Орталы Азиядаы аса ірі алаларды бірі Баласан (Атбе) – Батыс Трік аандыыны, арахан жне араидан мемлекетіні бас аласы болан. Е кне астаналарды бірі – Таразды атаы V – VII асырларды зінде-а, ытайдан Византияа дейін тараан. Тараз грек ламасы Птолемейді картасына тсірілген. X-шы асырдан бастап Тараз арахан улеті кілдеріні астанасы, кп уаыт бойы экономикалы орталы, лы жібек жолындаы жетекші сауда орны болан. Жазба деректерде «Бірінші ала» атанан даты Испиджаб (Сайрам) VII-ші асырдан белгілі. Клтегін, Білге аан тас ескерткішінде Тарбанд деген атпен жазылан Отырарды алай мыт алдыруа болады? IX– XI асырларда Сыр іріндегі Жанкент (Янгикент) Оыздар мемлекетіні, ал Ертіс бойындаы Имаия аласы има мемлекетіні ркендеген астанасы атанан. Дешті ыпшаты астаналары Орда Базар мен Женд, А Орданы бас алалары Сауран мен Сыана лденеше рет иратылып, айта жанданан. Рузбехан жазбаларында (XVI- асыр) Сыана саудасы ркендеген, бау-башасы жайалан, азаты бай аласы ретінде аталан. аза хандары Трсынны, Жолбарысты, Рстемні, Абдолланы, білазыны астаналары Ташкент аласы болан. аза хандыыны астанасы Тркістан аласыны тарихи орны да ерекше мекен. Тркістан Туке, айып, білайыр, Семеке (Тукелы), білммбет, Сейіт, Есім, Болат, Абылай, Тоай хан тсында азатарды айбынды астанасына айналан. Шаар жалпы тркілік мнге ие еді. ожа Ахмет Иасауиді есімі мен кесенесі оны Орталы Азияны діни астанасы – екінші Мекке мртебесіне дейін жеткізгені млім. Бгінде, сол асиетті мекеніміз айта жанданып, тамаша туристік орына айналуда. Елбасы Нрслтан бішлы Назарбаевты олдауымен бастау алан лкен рылыс жобасы жзеге асырылып, болашата жан-жаты дамыан туристік орталы болары сзсіз.
Еліміз сан асырлар бойы арман еткен, туелсіздікке ол жеткізіп, дербес мемлекетке айналан со, 1994 ж. соы екі асыр тарихында аза халы тыш рет з мемлекетіні астанасы туралы батыл шешім абылдады. 1997 ж. 20-шы азанда Р тыш Президенті Нрслтан бішлы Назарбаев Амола аласыны (1998 жылды 6 мамырынан – Астана аласы) азастан Республикасыны жаа бас аласы боланын жариялады. Бл шешім мемлекетімізді жаа баытта, лемдік дегейде дамып, ркендеуіні лы бастамасы боланы даусыз. Бгінде ел астанасы білім мен мдениетті, бірлік пен таулыты символы іспеттес сем де, заманауи мекенге айналан. лемні ткпір-ткпірінен аылан жрты жер кіндігінде орналасан «Арман аланы» круге деген ызыушылыы жыл санап сіп келеді. Кітап таырыбыны да «Армана бастар асулар» атанауыны себебі , дл осы шаармен тікелей байланысты.
Егер, адам баласы сіріп жатан жемісін тек ураан жапыратарынан ана тазартып отыратын болса, сімдікті ктімі дрыс болар ма екен?-деген сра мені де мазалап, олыма алам алан сттен бастап, рбір тіршілік иесіні тамырынан оректеніп ана жайалып серіне, тегіне арап бой тзейтініне баса назар аудару ажет екенін тілге тиек етемін. Болаша рпаымыз зі шыан тегін матан ттып, тп-тарихымыздан нр алып, лы елді рпаы екенін мгі есте сатауы тиіс деп ойлаймын. Сондытан, азаты тарихи мні бар, ркениеті мен мдениеті дамыан кне алалары жайында жас жеткіншек хабардар болуы тиіс деп, арнайы тотала кетуді жн санадым.
Кне алаларды бірі-Отырар. Отырар аласы VIII-ші асырды басында лемге Тарбанд деген атауымен белгілі болан. Бл атау Клтегін жне Білге аан рметіне арналан кне тркі жазбаларында кездеседі. Араб тарихшысы Табариді зерттеулеріне кз жгіртсек, Отырар IX- асырды зінде –а ірі ала болан! Оны айтуынша, бас ала айма есімімен Фараб аталан.
X-асырдан кейін Кедер тарихи жне географиялы жазбаларында ірі астаналар осы аймата – Фараб делінген. Отырар V-XV асырларда Арал бойындаы кшпелі тайпалармен сауда жасайтын Иран мен Орта Азиядан Сібірге, Монолияа жне ытайа атынайтын сауда жолындаы лкен ала болды. Кптеген зерттеушілерді пікірінше, алада сол кезде лемдегі аса ірі кітапхана жне кптеген мешіт-медреселер болан. Отырар алаларыны йлері ерте кезенен-а кварталды жйемен трызылан. детте 4-6 й бір кварталды райды. Таы да нды ерекшеліктеріні біріне ыш ыдыстара салынан 100-ге тарта таба белгілері жатады. Белгілерді негізгі тобы ру-тайпалы табалар. Бір ерекшелігі, мнда азаты ш жзіне де кіретін ру-тайпаларды табалары бар. Жергілікті мекен еткен халы мал шаруашылыы мен бірге жоары дамыан егіншілік баытын да станан. сталы, зергерлік олнер де жасы дамыан.
Жоарыда атап ткен Отырар медресесі жайында бірер длел келтіре кетуге болады. Отырар медресесі – Отырар аласында болан ортаасырлы діни оу орны. VIII- асырды аяында рылып, монол шапыншылыына дейін жмыс істеген. Медреседе жан-жатан білім іздеп келген шкірттер 10-жыл бойы трбиеленді. Білім алушы шкірттерге тске дейін саба берілсе, тстен кейін медресе жмысына атсалысан (аула сыпыру, ас пісіру, бау-баша суару, т.б.). Жмыстары аяталан со шкірттер саба барысында берілген тапсырмаларын орындаан. Отырар медресесінде алашы 5-жылда сол заманы лемдік ш тіл: тркі-ыпша, парсы, араб тілдері оытылды. 5-жылдан кейін шкірттерге діни сабатармен атар астрономия, геометрия, музыка, т.б. ілімдер бойынша жан-жаты білім берілген. Отырар медресесінде лама алым бу Насыр л-Фараби оыан.
бу Насыр л-Фараби
бу Насыр л-Фараби (870-950 ж.ш)-лемге йгілі ойшыл, филосов, социолог, математик, физик, астроном, ботаник, лингвист, логика, музыка зерттеушісі. лы аын Абай нанбайлы «ылымды іздеп, Дниені кздеп, Екі жаа ілдім..,»-деп ескертуінде Фараби ебектерімен сусындааны белгілі. бу Насыр л-Фараби мен Абай нанбайлы шыармаларындаы пікір сабатастыын, аын шыармашылыы нр алан рухани кздеріні тп-тркініне зер салатын болса, алдымен екі лы ойшыла орта «жан уаты» немесе Абайды з сзімен айтанда «зін таныматы» жніндегі кзарасына айрыша назар аудара отырып, екі ойшылды да тамаша филосов екендігін байадым. Сонымен атар, кітапты жазу барысында лы тлаларды састытарына да тотала кетуді жн крдім. Адамзат тарихында ылыми ойды здіксіз даму барысында «зін таныматы» немесе «жан уаты» туралы ойларды алыптасу жолдарын танып, білу крделі мселеге айналып, бастан-ая арама-арсы кзарастарды ріс алуына трткі болды. Адамны зін таныматы жніндегі ілімні алашы адамы кне дние философтарынан басталса да, оны з заманында ылыми жйеге тсіріп, алыптастыран дана бабамыз – бу Насыр л-Фараби. Жалпы «жан уаты» немесе «зін таныматы» жайлы крделі ой сарасына аза топыраында ары заманда Фараби, соы дуірде Абай атамыз тере бойлап баран. Абай ледері мен арасздеріндегі жан уаты жайлы ой толауында «жан мары», «жанны жибили уаты», «жан уаты», «жанны азыы» т.б. осы іспеттес философиялы сарындаы ойларын таратанда: «Жан уаты деген уат-бек кп нрсе, брін мнда жазара уаыт сиызбайды»-деп, айрыша ескертуді зіндік себептері бар. Бл тжырымнан аынны «зін таныматыы» жніндегі ілімні тарихымен толы таныстыы аны байалып, з тарапынан ойларын ке трде тыдаушыларына молынан жеткізе алмаан кініші де сезіледі. Жан уаты жнінде Фараби олданан философиялы терминдер Абайды ледері мен Жетінші, Он жетінші, Жиырма жетінші, Отыз сегізінші, ыры шінші арасздерінде сол тпнсадаы алпына немес азаы ыма сай балама сздермен оырмана жеткізе білген. Аынны Он тртінші, Он жетінші арасзі мен «уелде бір суы мз аыл зерек…», «Кзінен баса ойы жо…», «Мала досты мы жо малдан баса…», «Алла деген сз жеіл…», «Жрек –теіз, ызыты брі асыл тас …» ледерінде арнайы сз болып, талыланатын аыл, айрат, жрек, жайлы философиялы маынадаы ойларыны бастау алар кзі Фараби ебектерінде жатыр. Фараби «Ізгі ала трындарыны кзарастары туралы трактат» атты ебегінде адамны зін таныматыы жнінде айтылатын ойларын «сімдік жаны», «хайуан жаны», «адам жаны» деп жйелейді. Адам жанына (интеллект), оны ішкі жне сырты сезім мшелеріне талдау бергенде жрекке немі шешуші мн беріп, ерекше даралай крсетіп отырады. Фараби «Жрек – басты мше, мны тнні ешандай баса мшесі билемейді. Бдан кейін ми келеді. Бл да басты мше, біра, мны стемдігі бірінші емес» – деп, жрекке шешуші мн бере араса, Абай да: «Сен шеуіні басыды оспа мені ісім»– депті. «Біра, сонда билеуші жрек болса жарайды»– деген тжырыма келеді. Бдан екі лы ойшылды да жрек жніндегі танымдарыны негізі бір екені, тек баяндау трі басаша берілгені крінеді. Аын Фараби йарысындай жрекке шешуші мн-маына берумен атар, оны ізгілік, раым, шапаат атаулыны шыар кзі, трар мекені деп біледі. л-Фараби сезім мен ойлау, трбие мен іс-рекет жйесін жетілдіру мселесіне айта айналып соып отыран. Білімсіз адамгершілік молаймайды, білімсіз адам згені абзал асиеттерін тани алмайды. Жан-дниені трбиелемей лкен жетістікке жету жо. ылым мен трбие штасса ана рухани салауаттылыа жол ашылма. Мінез-лын тзей алмаан адамны аиат ылыма олы жетпейді деп ескертеді.Оны пікірінше, тыш рет философиялы баытты алаш негізін салушы – грек философы Пифагор, яни пифагоршылар мектебі. Бл жерде Фараби ежелгі Грекиядаы негізгі ылыми философиялы мектептерге шолу жасап, з пікірлерін ортаа салады. Философия, бу Насыр л-Фарабиді білуінше, адамда ана болатын “е ерекше” игілік – аыл, парасат арылы мегеріледі. Аыл, парасатты ызметі алай болса, солай бет-алды жргізілмеуге тиіс, онда масаттылы сипат алады. Оны негізін логика нері арастыратын ойлауды дрыс дістері рады. бу Насыр л-Фарабиді атап крсетуінше, адам зіні баыта жету жолын логикадан бастаан жн. Бір сзбен айтанда, Фараби адамдарды з кздеген масатына жетуі оны зіне ана байланысты екенін айтады. Адам рухани жаынан немі зін-зі жетілдіріп отыруа тиіс, адам тек аиатты, айналадаы дниені танып-білу арылы жетіледі деп тйін жасайды. бу Насыр л-Фараби адам міндетті трде адал ниетті болу керек деп есептейді. йткені, жасы істер істеп, мны тлеуін ктсе, адам бл істерін жамандыа айналдырады. бу Насыр л-Фараби з заманындаы ылымны барлы салаларынан, сіресе, математика, астрономия, физика, жаратылыстану ылымдарынан кп мралар алдырды. “ылымдар тізбегі” деген ебегінде сол кездегі ылымды лкен-лкен бес салаа бледі:
1) тіл білімі жне оны тараулары;
2) логика жне оны тараулары;
3) математика жне оны тараулары;
4) физика жне оны тараулары, метафизика жне оны тараулары;
5) азаматты ылым жне оны тараулары, за ылымы жне дін ылымы.
алым бл ылымдарды бріні пнін анытап, ысаша мазмнына тоталады. бу Насыр л-Фараби математик ретінде зара тыыз байланысты ш салада ебек еткен.