Чтение онлайн

Аха хубууннинь дархан болоо. Мнгэшье нилээхэн Суглуу-лаа. Дунда хубууннинь ноён болоо. Баал нилээхэн ехэ мун-гэтэй болобо. Дуу хубууннинь аргагуй бэрхэ хулгайшан болоо.

Тэрэ гэээр жэл унгэржэ, гурбан хубууд уулзаха болобо. Хэлсээн сагтаа, хэлсээн газартаа хубууд уулзаба. Хоёр аханар гоёор хубсалшаан дуу хубуугээ тршээр таняа-гуй. Зай юун болообши гэхэдэнь, тэрэнь хулгайша болооб гэбэ. Аханарынь гайхалсаба. Гурбуулаа гэртээ ерэбэ. Ерэхэдэнь — эхэнь хэшээн, абань арайхан гэжэ хул дээрээ байба. Абаяа хубсалуулаа, эдеэлуулээ. "Ехэ хубуумни дархан болоо, дунда хубуумни ноён болоо", — гэжэ хршэнэрт айрхаба. Ойрхон байдаг баян хун ураа: "Бага хбншни юун болоо гээшэб?" — гэжэ. Тиихэдэнь убгэн дуратай дура-гйгер: "Хулгайща болоо", — гэжэ харюусаба. "Хулгайшые угэй- хэхэ болоо, энээнээ хойшо намда амар жаргал зл-хэеэ болёо" — гэжэ баян хун бодобо. Тиигээд: "Бага хубуугээ намда эльгээгыш", — гэжэ баян хун убгэндэ хэлэбэ. Бага хубуун баянайда ошобо. Баян хун хэлэбэ:

— айн гэгшын хулгайшан болоо байнаш, хоюулаа боос хэе. Би хара азаргатайб, тэрэмни амбаар соогоо газаааан суургатай, хоёр хун ахюултай байха, ши тэрэ азаргыемни ииин хахадта хулууха ёотойш.

Хулгайша хубуун. баянай хэлээшээр — ниин хахадта хара азаргыень хулуухаар тхеэрбэ. хээи эжынгээ хубсааар эхэиэрээр хубсалаад, хоёр домбо архи абаад, таяг тулаад, гуйранша шабганса болоод баян айлайДа оробо. Гуйгаашай болоод, газаа досоотуурхииень хуу хаража абаба. дэшэлэи харанхышаг болоходо баал тэрэ айлдаа хонуулыт гэжэ Wf" заахи харшынь дэ трьюулбэ. Гуйранша шабгансааа ха-шараад, харшан соогоо оруулаад, гэрэй хаяада солоомо дэб-

дижэ угэбэ.

Тээ хахад ниин дтэлхэ багта хоёр харуулшадта хандан хэлэбэ: "Тугаар тээ тэндэ ябаамни паар моритой улад ха-жуугаарамни гйлгэжэ гарахадаа, энэ хоёр домботой мэшээг унагаажархёо, юумэнэй гоожосогоожо байхада абаамни энэ хоёр домботой шэнгэн юумэ байба, таанарта хэрэгтэй аань абыт, хэрэггй аань адхажархихам". Тиихэлээрэнь нэгэ ха-руулшанайнь онирхоод харахадань, архи байба. Ххеэд, ну-хэр дуудаба. Домботой архиие нэгэ нэгээр амаа олоигуй уужархибад.

ниин хахад багта харуулшад хоюулаа гонзойлдожо унашоод, эз. э мэдээгй хэбтэбэд. Тэрэ амбаанда эхэнэр хуб-сааяа тайлажа хаяад, харуулшадай' хажууаа тлхюурыиь абажа, амбаарынь неэжэ азаргынь гаргаад, газаа тээээнь баянай сонходонь ошоод, азаргыень харуулба. Баян хун тэрэ нинд унтабагй.

гл глгрынь азаргаяа унаад, баянайда харуулхаяа ошобо. *Баяншье досоогоо хара бэдьхэ ургашоод байан мр-т "айн", "айн" гэсэгээн шдэнэй сагаа гэбэ.

Досоогоо хара буугаад байан. баян хн хоёрдохиёол мэ-хэлэгдэхэгйл байхаб гэжэ бодоод, баа шэнээр боос хэбэ. "Би хадаа тйсэ соо мнгэ хэжэ хабхаглаад, соихо дээрээ табяад, ахижа уухаб, ши тиихэдэ бапа ниин хахадта мнгыем хулууха ёпотойш", — гэжэ баян хун "одоол мунеа шамайе тонгойлгохоб даа" гээн аналаар сээжээ дргэжэ, баяртайшаг шэнгеэр хэлэбэ. — г-*Щ

Хулгайша хбншье збшээжэ, мнгыень хулуухаар т-хеэрбэ. Тэрэ нютагтаа аяхан хээн хнэй хр задалжа гаргаба. Тэрээнээ рынг хубсааар хубсалуулаад, ниин хахад багта баянай гэр тээшэ хээн хнээ шэрээд ошобо. Харахадань, баян хн сонхондоо буу бариан, тйсэтэй мн-гэеэ алдангй харашоод ууба. Аргааханаар маряа маряа-аар сонхо доронь ошоод, хээн хнээ сонхын дорохи харан-хыаа бултайлгаба. Баян хн гэнтэ хубсатай хээн хнине харахалаараа — толгой руунь буудажархиба. "Одоол алааб даа, — гэжэ баян хн хлэншэдт, — алуулан хниие абаа-шагты", — гээн захиралта гэбэ. — Тэрэ амбаанда тйсэтэй мнгыень абшаба.

Азаргаяаш, мнгэеэш абхуулан баян хн хороо ехээр бу* салаад, баа дахин боос дурадхаба. "Би аяар басагаяа ха-дамда гээнэйхиие гэжэ ехэ хорим трэ хэхэмни, ноёд айд ехэ олоор айлшад сугларха байха. Тиихэдэ ши нэгэ шалдаган, хниие тэрэ уладта харуулха ёотойш. Тиигээ haa минии зверине хуу абахаш", — гэжэ баян х^щ^хэлэбэ.

Хулгайша хбншье збшобэ. Ямар хуниие, хайшан гэжэ мэхэлхэ гээшэб? Ямар арга мэхэ анаха гээшэб? Хулгайша хбун хэдэн хоног бодолгото болобо. Баян хнэй хорим тури ойртожо байба.

Тэрэ нютагай хадын хшэгтэ хэдэн жэл бтээлдэуужа бай-пан лама байгаа. Тиимэ ламыел мэхэлхэ болоо гэжэ хулгай-ша хбн бодобо.

Ехэ гоёор тэргэ хлээд, тэргэ дээрээ заахан гэр барюулба. Заахай гэрээ яла сала болотор алта мнгр гоёогоод, бурха-дые залаад, досоонь зулануудые бариба. Хоёр хара азарга тэргэдээ хллд, хорим болохо дэшэлэн ламын уудаг хада тээшэ гйлгэбэ. Юумэнэй хонгир шэнгир гэхэдэ ламашье га-заашаа хараба. Харахадань — яла-сала болоон, газаа досоо-гй бадаран гоё гэгшын тэргэдэ хоёр х хара азаргад хл-лтэй, боожондонь — орхимжо хэдэрэн залуу хн газаань байба. "Танине бурханай орондо абаашаха гэжэ эльгээгдээн хнби, — гэжэ томоотой янзаар эрхи баряад, маани уншаса-гаан хулгайша хбн ууба. — Буян хээнтнай ехэ байжа, энэ бодо маха бэеэрээ бурханай орондо ошохо болоот".

Ламашье этигэжэ, тэргэдэнь уухаяа анаба. Хулгайша хбн хэлэбэ: "Газар дээрэхи хубсааар ошожо болохогй, гаисал орхимжо эрхи хоёроо абагты".

Ламашье хубсааа хуу тайлажа хая ад, тэргэ соонь орхим-жоо нэмэрээд, эрхиеэ баряад уушаба. дыень хаагаад, мо-рёороо гйлгэжэрхибэ. Баянай газаа ерээд, хорим боложо байан гэрэй дэндэ зэргэшлжэ байлгаад, тэргэ дээрэхи гэрэй ^дэ неэбэ. Харахадань аруул, гоё хубсаатай улад найр наада хэжэ харагдаба. Халта харахалаараа "диваажан гээшэмнай энэ ха юм" гэжэ бодоод, тэрэ лама тэргэнэйнгээ дээр дулин, хоримшодой дээр гэр руунь орошобо. Орхимжо хэдэрэн шалдаган хнэй гэнтэ орожо ерэхэдэ, улад зон сошоондоо дэлбэ рэшэбэ.

Хулгайша хбн тиигэжэ баян хнээ боосоогоо эдибэ. Хэлсээнэйнгээ ёоор баян хн зриеэ хуу гэбэ гэлсэгшэ эн.

73. ОРОСЫН ХААНАЙ ХАРА ХУЛГАЙШАН

Оросын хаанай хара хэсуу бэрхэ хулгайша байгаа. Манзын хаанай орондо ошожо, мунгэн баанхы тонохоо ошобо. Тиижэ ябажа ябахадавь

урдааань нэгэ хн ерэбэ.

— Ши хэмши? — гэжэ асууба тэрэ хулгайша.

— Би Манзын хаанай шара хулгайшаб, — гэбэ,

— Та хэн гээшэбтэ? — гэжэ асууба тэрэ хулгайша.

— Би оросын хаанай хара хулгайшаб, — гэбэ.

Хоёр хулгайшад уулзаба хаюмбибди даа гэжэ хрэлдэ-бэ. Оросын хаанай хара хулгайша асууба:

— Ши хэр пайн хулгайшабши даа. Юу хулуухадва бэр-хэбши?

— Би гэмгй пайн хулгайшаб даа. ндэг дараад ууан шубуунай ндэгын хулуугаад абхадамни мэдэдэггй, — гэжэ хэлэбэ.

— Та хэр пайн хулгайшабта? — гэжэ шара хулгайша асууба.

— Би башмаг гутал мдд ябаан яба гаи хунзй гута дынь Ула ханди татаад абшахадамни, мэдэнгй нюеэгэн улаараа

ябашадаг байна. Хара хулгайшан хэлэбэ:

— Шинии тэрэ шубуунай ндэгэ хулгайлжа абахышни ха-Рахамни. Шубуу бэдэрэе. Упанай захын шубуун олдохо гээшэ *0 Али хд шубуун тргэн олдохо гу, — гэжэ збшэлдэжэ еРээд _ упанай захадахи тргэн олдохо хадаа, — гэлдэбэ.

Упа зайжа шубуу бэдэрбэ. Тохорюун шубуун ндэг дараад уужа байба.

*- Зай, нхэр, тэрээнй ндэгые хулуужа абхышнн харахам-ни" абалдаа, — гэбэ.

ш J^aPa хулгайша ехил аргааханаар гэтэбэ. Гэтэжэ ябаха Дараа гуталаа тайлажа хаяба. Оймооо тайлажа ябажа с*