Чтение онлайн

ыс Сырды мекендеп, жаз Торай бойын жайлап кшіп жретін Жаппас руыны билері Кбекті Алтыбайы мен Тлегенні Жаабылы кптен бері Кенесарыа екі жзділік крсетіп келген. олдан келер уат жо, іш азандай айнайды, сондытан амалсыз жрген. Доспыз деп ауыздары айтанмен, іс жзінде астытарын крсете берген. Ел басын біріктірем деген Кенесары бл билерді з руларында ыпалды екенін еске алып жеіл-желпі кнлрін кеше салатын. Ал бл билер ауылдары Сыр бойын жайлап, Торайды ыстайтын. Жылысын Мажар тауыны ыына тебінге айдап, ойларын Орынбор шекарасында казак-орыс жерінде стайтын. Кенесары Торайа кшіп келгелі, жайылымымыз тарылды деп екеуі бірдей наразы болатын. Кейде зекет те тлемей оятын. Осыдан барып Кенесары мен билер арасында ырбайлы кшейе тскен еді. Оны стіне биыл Торайды ыстап алан Алтыбай аулыны он шаты жігіті жер білмейтін Сотников жасаына жол крсетіп, Кнімжан мен Асаал тбедегі Кенесары ауылдарын шабуа атынасан. Бны естіген Кенесары билерге шігуде. Слтанны азіргі кіжінуі сол штікті салдары.

— Жаппас ауылдарыны андай жазыы бар? — деді Жсіп Кенесарыны тым ашуландырып алмайын дегендей, аймыа сйлеп, — жазыы жазы жайлауын Арадан кшіп келген елдерді жайлааны ма?

— Ал Ара елдеріні андай жазыы бар? Жерін орыс губернаторлары тартып аланы ма? Кнімжан ханша мен Асаал тбедегі аулымды шапан Сотников жасауылды скерін кім басарып келді? Жаппас жігіттері екенін білмей- сі бе?

— Басарып келген бір он шаты жігіт шыар. Ал атын-алаш, баса жртты андай кнсі бар?

— згесі кнсіз болса кнкарларын здері неге жазаламайды? Брі Алтыбай биді адамдары. Серкесі айда бастаса, жрты соынан ереді.

— Онда Алтыбайды кзін жой. зге жрта тиюді андай ажеті бар.

— Алтыбайды да Алтыбай болып отыраны соынан ерер елі болан со емес пе? Егер соынан ерер жрты жо болсыншы, крейін мен оны!

— Сондытан жазысыз елді рту керек пе? Одан да Алтыбайды зінен алу керек шті.

— Жо, елі де жазыты. Жазысыз болмаса, Алтыбайды соынан неге ереді?

— Ммкін орыанынан еретін шыар? Айтаныма кнгісі келмейтін елді дегеніме орытып жргізем деп сіз де айтып тран жосыз ба? айдан білесіз, Жаппас руыны арашысы сізге ергісі келетін шыар, тек Алтыбайдан орыасын, амалсыз оны дегенінен шыпай отыран болар.

— Алтыбайдан орып Жаппас Кенесарыа осылмай отыр дейсі бе? Сені айтаныды дрыс делік… Шынында да аза орыанын сыйлайды. Бгін Жаппас руын шапсам, ерте Шекті зі келіп осылады.

— Онда Жабыршы лы Баложа би неге келіп осылмады? Сіз ол ауылды бір емес, екі рет шаптыыз ой.

— Баложа би орау асыр секілді ора. Ол орыстан орып отыр, содан маан осылысы келмейді. Жалпы аланда ара аза — ора жрт, Баложа би де арадан шыан.

— Кене хан, бныыз ате секілді. Мен крген аза батыр халы. орытып соымнан ертемін деп жргеніізде оларды зіізден ашырып алмаыз.

Кенесары кенет тнжырап кетті. Шышыттаы кре тамыры блкілдей ойнап, демін зер-зер алды.

— Сен Таймастан да, білазыдан да аылды екенсі, — деді Кенесары сл булыа сйлеп, — біра енді халыты орытып осудан баса андай жол алды? Биыл жиналатын он мы скермен Россия патшасы тгіл, оан ханын жее алмайсы. оанны зіндегі тадаулы галабатыр скерін былай ойанда бір ана Эрмазар оранында он екі мы жауынгері бар… Оан На- манан, Андижан, Ош, Таты Слеймен, Шархия, Ангара, рама, Ходжент, ратбе, Ташкент скерлерін осып кр. Бізді Сыр бойындаы жртпенен бас осандаы кшіміз жетері бар боланы Ташкент. Бны зіне де рсат беріп отыр ма, зіе белгілі. Орынбор бастытары мені Аллал ханнан он бес мылты, бір арыма алды деп кінлап еді. Ол ліп еді оны баласы Рахманл ханнан ер-тоымы алтындатан ш арыма, ш ылыш, он екі мылты, екі бас орасын сыйлы келді. Маан жіберілген тарту-таралыа арап Орынбор бастытары мені Хиуа ханын жатама болып жр дейтін крінеді. Хиуа мылтытары жасы, ш жз адам жердегі сты тармайды. Ал «Кктолай» секілді аалтеке арыматары тек жауа мінуге жаратылан. Біра жрт Кенесарыны кім екенін білмейді. Мен Хиуа ханыны жмсауына жруден крі, Хиуа ханыны зімні жмсауымда жргенін жасы кретін адаммын. Хиуаа зын ыра сенім білдірген болсам, оны маан сеніп Бар ханымен штесе тссін дегенім. азаа Барды да, Хиуаны да, оанны да кшейгені керек емес. ш асыр бірін бірі таласын, ммкін шеуі бірдей лсіреген кезде бізге де пайда тсер? Енді зі ойлашы, он бес мы салт атты сарбазбен Россия патшасын да, оан ханын да жее алмайсы. Ал Орынбормен ан тгіспей бітімге келеміз деген ниетті неге апарып соанын зі де кріп отырсы. Кнімжан мен екі баламнан айырыланнан баса не таптым? Енді не істеу керек? ой секілді н-тнсіз ая серіппей бауыздала бер дейсі бе? Е болмаса ешкі трізді баырып лген рметті. — Кенесары кенет сстана алды. — Біра мен ешкі де, ой да болмаймын. Ажал табар болсам батырларша ажал табам. Кшіп-онар жеріміз лі де бар, лі де алысам. Брын р ана ереуілшіл ел болса, енді хан билеген елміз. Жауымыз бізбен санасуа мжбр болады. Ал мны істей алмаса…

— Оны істей алмайтыныыза кзііз лі де жеткен жо па? — деді Жсіп Кенесарыны кенет аяп кетіп.

— Кзім лі бден жеткен жо. — Ол кенет шаршап кеткендей болды. — Біра сен дрыс айтасы… Жерін алып бере алмайтынына кзі жеткен аза лі-а ерте тарай бастайды. Ал оларды таратпау керек.

— алай таратпайсы?

— Кшпен таратпаймын! — Кенесары кенет ызалана дауыстап жіберді. — Кшпен басын осамын! Кнбеген ауылды шабамын, арсы келгеніні басын аламын. Кнбей крсін!

— йтіп жртты ырып ханды руды анша ажеті бар? з елі, з жрты емес пе…

— Кенесарыны жасыл туыны астына кіргісі келмеген жрт жрт емес! — Ол брынысынан да срлана тсті. — Ондай елді мейлі аны судай асын, мейлі брі ойдай бауыздалсын, егер оан абаымды шытсам, Абылай атамны аруаы атсын!

Жсіп Кенесарыны мндай трін брын крген емес. Жне оны наыз шын сырын дл азіргідей шешіле айтуын алашы рет естуі. Кенесарыны айтанын орындайтынына Жсіп кмнданан жо. йткені тре тымдарыны халыты оймен те кретінін, аныпезерлікті арасында алы бара тадырын ойыншы санайтынын брын да білетін. Ал Кенесарыны ойлаан масатына жету шін ара халы тгіл, зіні туан кесін де рбан ете алатынына талай рет кзі жеткен. Мндай жауызды аракетпен армана жету дісі Шыысханнан, Аса Темірден алан. Шыысхан анішерлікте болат анжар болса, Кенесары сол анжарды кішкентай сыныы. Болат анжарды ана суарылан сыныы. Араларында алты асыр тсе де анмарлы тбі бір. Одан айда кетеді? Жсіп енді бден ашынан Кенесарыны ешкімді аямай, дегеніне кнбеген елді ана бояйтынына шек келтірмеді.

зі де солай болды. Брын тек шіккен аа слтандарды, би, даталарды аулын шауып, малын айдап алатын болса, енді соларды арамаындаы жазысыз елдерді де шабуа кірісті. Патша кіметіні санаы бойынша Кенесары он жыл ктерілісіні ішінде жз жетпіс бес ауылды тонап, бес жз жазыы жо кісі лтіріпті. Соны бестен трті аыры бес жылына жатады.

Кенесарыны шешімінен жаны тршігіп кеткен Жсіп, ханды орынсыз ан тгуден тотатысы келді.

— Алтыбай аулын шапсаыз, зіне берілген биді шін айтарамыз деп патша кіметі атты шара олдануы ммкін. Оларды олында азір екі балаыз бен Кнімжан ханшаны барын мытпаыз. Егер Алтыбай аулында ан тгілсе…

— Аршабо пенен Обыріш мені де атын-баламды лтіреді дейсі бе? — деді Кенесары, ауыл азатарыны ойан аты бойынша Горчаковты «Аршабо», Обручевті «Обыріш» деп атап. — Жо оны істемейді. Онда мен олымдаы есірей орыстарды лтірем. Жне орыс жанаралдарына бізді бірімізді біріміз ыра бергеніміз тиімді емес пе? Жерлері кеиді. Ал алда-жалда…

— И, алда-жалда?…

— Саан айттым емеспін бе, з дегенімді істеу шін ештееден де тайынбаймын деп?..

Жсіп шошып кетті. Кенесары оан бір аяу, мсіркеу, иналу дегенді білмейтін тас мсін трізді крінді. «И, бл тас мсін, мнда жрек жо. Жрегі болса зіні жасы кретін атын-балалары жайында блай дер ме еді?.. Мндай адамды тсіну иын. Жо, бл адам емес, ара тас. Ал мейірімсіз ара тасты алай тсінерсі… лде осындай ара тас болуа ашынанынан барып отыр ма?»

Кенесары таы да оны ойын бліп жіберді.

— Сен мені з блтірігін аямас бір орау асыр екен деп тран шыарсы, — деді ол, даусы кенет дірілдеп кетіп, — олай ойлама! Мені де жрегім бар. йелім мен балаларымды мен аясам да олар аямайды. Болар іске болаттай болу керек. йтпесе айы деген ашан да болса адастырады. Адаспас шін айы дегенді біржолата жрегінен уу керек. Бйі ысыланда зін зі шаып лтіреді. Мен сол бйі рлы жопын ба? зін аямаан кісі аузын ан етеді. атын-баламды да рбан ете алатынымды жауым крсе, менен брынысынан да орады. Ал орыпаан жерде сыйласу жо, хан деп санасу жо. Ал егер хандыымды берік стаым келсе, елге де з басыма да аяушылы етпеуім керек. аталды жеісті е керек шарты.

Жсіп енді Кенесарыдан шын шошынды. Кенет оны алдына осыдан ш жыл брын Сыздыты алай сынааны елестеп кетті. Жсіп балажан болатын. Біра о жолы Сыздыты пышаа тседі деп аяан жо. Аяан болса блай сынамаыз деп Кенесарыа жалынар еді. Жсіп оны істемеді ой. зіні осы ылыын ол артынан сан рет ойлады. «Неге мен сонда Сыздыа ара тспедім? лде Сыздыты мен бірдееден жек крдім бе, немесе онда адамны ішін жылытпас бір мінез бар ма еді?» — деп шешуін таба алмай сан басы атан. Сол сраына кенет Жсіп шешім тапандай. «Ие, ие, дниеде осы слтандар трізді асыр тектес жандар аз емес шыар. Адам оларды тірі жргенінен лгенін тілейтін болар. Жрт тегі асырды немесе блтірігін лтірдім деп опы жемейді. Мені де жрегімді тре тымына деген зім лі аара оймаан сондай бір сезім билеген екен… Сол кні Сызды туралы соншалы иналмау- ыма лгі жасырын сезім себепкер боландай ой. Ал асыр тектес тымыны Кенесары шын арланы. Арланы болмаса лгі жан тршігерлік сздерді айтар ма еді?»