Хан Кене (на каз.яз.)
Шрифт:
Атбасар дуанынан Сырдарияа дейін, ортадаы араойын, ашырлы, Есіл, Терісаан зендерімен Арынаты, лытау, Кішітау, ара Кегір, Сары Кегір, Сарысу зендері бойын жайлаан алы Арын, Найманны патша кіметіне жаынан ататы екі байы болан. Бірі Бааналы Жыры руынан шыан Сандыбайды Ердені, екіншісі — Арын, р Алтай руыны шонжары Кішкентайды Аошары.
Ерден зге жрттан тбесі шотанып биік тратын зор денелі, семіз, томпа бет а сары адам болса, Аошар кнтек ерін, аузы-басын тырбиан келте саал-мрт жапан, толы денелі ара торы кісі екен. Жаз жайлауы мен ыс онысы шектес атар отыран екі елді ос шонжарыны тілегі де, айласы да бір. Екеуі де быып жатан бай.
Халы Ерден туралы:
«Баласы Сандыбайды, Ерден, Дзен,
Кигені ызыл тлкі, арса кзен.
Біртіндеп санай алмай біткен малын,
Толайым ылан есеп бірден жзден», —
десе, Аошар жайында:
рісім рдегі Алтай — уанды-ты,
ркімге крсетіпті жуандыты.
Аошар Сайдалыны ауылынан
Бір клден ыры мы жылы суарылыпты.
Клі бар Аошарды саумал атан
Бір клден ыры мы жылы ішіп жатан.
Байлыын Аошарды баян ылсам,
Бес жз ат Орынбора бір кн сатан», —
деп дріптеген.
Осы екі бай Кенесары мен Обручев арасында бітім сз жріп жатанда, егер Обручев Кенесарыны тілегін орындап оан лытаудан приказ рып беретін болса, бауыр басан жерімізден айрылады екенбіз деп орып оанны шбегі, Лшкрмен байланысып, мы жылылы ысыраты йірлерін айдап беріп, бір тнде салынып, бітуге айналан лытау бекінісін шаптырады. дейі «Абылайлап!» тиген Ташкент арашылары ешкімді аямайды, жаында ана кшіп келген казак-орыстарды атын-баласын, кемпір-шалын ырады. лытауды кк орай шалынды етегін ан сасытады.
Ырыз бен Торайда кшіп жрген Кенесарыны жо жерден бл араа келе ояды екен деп ктпеген патша скері апыда алады. Ал оандытар бар істерлерін бір тнде істеп тайып отырады. Бл хабар Орынбора жетеді. Бріні аузы жесе де ан, жемесе де ан, Кенесары бл оиа мені бйрыыммен істелген жо дегенге Обручев пен былтыр Генсті орнына келген генерал Лодыжинский нанбайды. алай нансын, бгін арсы алдарында соысып жрген Кенесары ертеіне желкесінен шыып бейсауат жатан бекіністеріні талайын дл осылай шапан. Е соы шабуыла шыан Ембі бекінісі де апата дл осылай душар болан. Біра Кенесары ешашан дл мндай шектен шыан анішерлікті крсетпеген. Ал бл жолы… «Жо, Кенесарыны ауруы тым ас- ынан екен. тыран асыра тек ажал мен темір тор ана оран». Обручев пен Лодыжинский аарына мініп, жріп жатан бітім сз бірден тыйылды. Ккек айыны ая кезінде бітім орнына бйры аазды алып ортада ыры бес кн жріп офицер Долгов Кенесарыны аулына келді.
Бл бйрыта былай делінген:
1) аза даласында кшіп жрген Орынбора арайтын барлы аза ауылдары Россия империясыны блінбес меншігі деп саналады. р шаыратан кмістей бір сом елу тиын салы алынылады.
2) аза ауылдары патшаа салы тлейтін боландытан, олардан зекет жинауа сізге рсат етілмейді.
3) Ауыр ылмысты істер Россия империясыны заыменен сотталады. Ал елу сомнан асып тсетін алым-беріс істер шекара комиссиясында аралады.
4) Орыс, татар, башрт ашындарына пана беруге рсат етілмейді. азір кнде Кенесары арамаында жрген мндай адамдар тез Россияа айтарылуа тиіс.
5) Россия а патшасыны билігінде боландытан Кенесарыны а патша зіне ас санайтын кісілермен яки мемлекеттермен ешбір арым-атынас жасауа аысы жо.
6) «Слтан мырза, сізге, сізді туыс, серіктеріізге кімет зі бермеген дреже, шенді з беттеріізбен алуа бдан былай арай ешбір рсат етілмейді» делінген.
Кенесарыны оныса сраан Ырыз, Торай, лытау, Сарысу, Есіл, Нраны орнына Орынбор шекара комиссиясыны траасы генерал Лодыжинский: «Сізге, осы-оныстарыызбен жаз жайлау, ыс ыстауа мен ара оа бойын белгілеймін», — деп жауап берген. Бл бйрыты алып келген Долговке Лодыжинский: «Кенесары мен осы-онысына берген жерімді ыайлы екенін тсіндірерсі, ыс ол бл арадан сл отстік жаа, жаз бері арай кшуіне болады. Біра Ырыз бен арау зеніні сол жаасына шыуа жне Торай мен Ырыз зеніні жоары тсын бойлай Шет-Ырыза дейін кшуге аы жо», — деп арнап тапсыран.
Кенесары Орынбор бастытарыны бл бйрытарын естігенде жзі уылданып, бір орында отыра алмаан. айтадан «Абылайлап!» ата онба та бол- ан, біра бл айаса ерер еліні жотыы есіне тсіп, н-тнсіз тнжырай алан. «Іш азандай айнайды, кресуге дрмен жо» деген міне осы! Дл азір жол таба алмайтынын тсініп «жауабын соынан берермін» деп Долговты айтарып жіберген.
Кенесары осы кндері таы да атты ойа кеткен. Орынбор бастытарыны айтанына кну — сегіз жыл ан тгіп алысып, аырында мойнын ыл аран- а зі келіп сынумен те. Ал кнбейін десе барар жер, басар тауы таы жо. Торай мен лытауда салынып жатан бекіністер бітуге айналан, Атбасарда Сиыр жылынан бері приказ бар, жорытан ажыан елді еруі де екіталай. Жалыз жол Россия патшасыны рыы зір жете оймаан лы жзді жеріне кшу. Оны стіне Наурызбай арылы Сйік трені «кшсін» деген сзі де дем берді. Біра Кенесары лы жз жерінде дл осы кезде зіне рылып жатан апан бар екенін білмеді. апан мытап рулы еді. Перовский мен Генс кезіндегідей емес, азір Орынбор бастытарыны Кенесары ереуілін тек ртуа ана бет аланынан хабардар Батыс Сібір генерал-губернаторы Горчаков енді Кенесарымен е аыры айаса дайындалды. «Кенесары шын абылан, жрегіне орасын о адалмай, алан жолынан тайынбайды. Ол оты Орынбор генералдары емес, мен атуым керек», — деп ойлады Горчаков «жне ол о Кенесарыны жрегіне мені арамаыма жататын жерде тиюі керек».
рине Кенесарыны генерал Лодыжинский сынан шарттара кнбейтіні кімге болса да айын еді. «Сонда ол не істемек? Айасуа кші жо. рине лы жзді жеріне кшеді». Осындай шешімге келген Батыс Сібір генерал-губернаторы кні брын бар шарасын олданан. Бл кезде Россия империясыны отаршылы саясаты ке анат алып, лы жзді де жеріне ауыз салан. азір оларды алдыы атарлы бекіністері апал, Лепсіге келіп тотаан.
Горчаков мірі бойынша осы Лепсі мен апала арнап келген генерал-майор Вишневский, жан-жаындаы араралы, Аякз, Ккпекті кіріктеріні аа слтандарымен кнде мжіліс, кнде гіт жмысын жргізумен болды. Бл жиындара ш кірікті аа слтандары мен шонжарлары сбек, нанбай, Бара, Сйік, Рстем — брі тегіс атынасты. ырыз манаптары Орман, Жантай, алил да апала жиі шаырылды. Осы сергелде бітім сзді орытындысы аырында Кенесарыа оныс бермеу болып шыты. Бір жыл ткеннен кейін олар бл шешімдерін ааз жзіне тсірді. «Бір мы сегіз жз ыры алтыншы жылы жиырма шінші июнь кні тменгі ол оюшы лы жзді Дулат, Албан, Сыбан, Шапырашты, Жалайыр руларыны слтан билері, ар- аралы, Аякз, Ккпекті кіріктеріні аа слтандарымен бірге отырып, осы мжіліске атынасан Сібір азатарыны Шекара комиссиясыны траасы генерал-майор жне кавалер Вишневскийді алдында зімізді ант аазымыза мріміз бен табамызды басып, бізді жерімізге келген а патшаа арсы бас ктерген асым баласы Кенесары слтанды оам тыныштыын бзушы, зімізді ас жауымыз деп санап, онымен еш арым-атынас істемеуге келістік. Жне Кенесары мен оны серіктеріне зіміз жайлап отыран онысымыздан жер бермеуге, ал егер бгінді-соды тіпті Кенесары бізді жерімізден уылан кнде де, оны Орта жз, сіресе бізге жаын тратын кірік азатарына істегелі жатан астыын естісек кні брын кімет орындарына хабар етуге уделестік», — деп жазды олар здеріні актісінде.
Кенесары аза елін талан-тараж етіп бліп алып жеке билеуге йренген аа слтан билерді, зіні «елді біріктірем» — деген ниетіне арсы екенін білсе де дл лы жз бен ырыз жерінде зіне мндай апан рылып жатанынан бейхабар еді. Ал хандыын сатауды бтен жолын таба алмаан со, ол биыл Ырыз — Торай жаасынан ктеріліп, Шу мен Іле бойына кшіп баруды жн крді. Батыс Сібір генерал-губернаторлыынан ауіп-атер тнетін болса, лы жзді шетін ала ыс Балаш кліндегі зындыы жетпіс бес, клденеі он бес шаырым, жан-жаын су оршаан, тек ндірі ана ра, амал аралына бекінуді йаран. Келесі жылы жаз шыа, улиеата, Мерке тсына кшіп, оан хандыынан жбір жеген ырыз елін, Сайрам, Шу, Сыр бойыны азатарымен біріктіріп, айтадан жауына арсы шыпа болан. Ол шін оан ханыны тегеурінінен тылып, ытай мемлекетіндегі аза руларымен — тіпті иын болып бара жатса солай арай тіп кетуді де сыр ып тйген. ол жаласпа-тын. Біра мны брі лі сырта шыпаан ой. Кенесары осы ойын аылдаспа болып арамаындаы батыр, билерін шаыран. Кешеден бері Тор- ай зеніні бойындаы белгісіз оба анына шаыран адамдары жинала бастаан. Бларды ішінде зіні батыр серіктерінен бтен Кенесарыа соы кезде осылан Бегімбет руынан Туке батыр, Арынны Тлек руынан Жуке батыр, арауыл руынан Баубек батыр, Керей руынан ошарбай батыр, Тртара руынан Бигелді мен йгер батырлар, Берді руынан Сгірбай батырлар бар. райсысы Торай зеніні бойына остарын тігіп мжілісті ктіп жатан. Мжіліс ерте басталма. Ал Кенесарыны бгінгі гімесі соны алдын ала е жаын аылдас серіктерімен кеесу еді. Крген тсін ортаа салуы да оны алыстан ораытан айласы.
— Сонымен ырыз, оан, орыс бірігіп кетсе айтеміз, дейсі ой, білазы? — деді Кенесары кенет шырай шыан нді де, миын шырмай жнелген ойды да зінен уып, манаы гімелеріне айта оралып, — сонда лы жз бен Сыр бойында кшіп жрген Кіші жзді азатарын есепке алмайсы ой?
— Алмаймын. Тлыпа міреген аусыл арадай болып жрмесек нетсін…
— Сондытан да алыстан арбалаанша жаыннан дорбалаан жн, — деді Таймас. — Арадан кетуіміз арманнан кетумен пара-пар…
— Сонда… — Кенесарыны тксиген абатары кзін жауып жіберді. Бл оны ашуланан белгісі — а патша аары арамыза аяздай батса да шыдай бер демексідер ме?
— Шыдамаса амалымыз болып тр ма? — деді Таймас крсініп, Кенесарыны топ уыншыны ортасына тскен жаралы ккжал брідей иын жадайын жасы тсінгендіктен, сзін батыра айтып, — бізге жеткен а патша, оана жетпей ме? Тескен тау тіп кетпесе ашып тыла алмайсы… Одан да…
— И, одан да?
— лкен халы ой, брі бірдей Аршабо, Обыріш, Бесонтиін секілді шетінен бзы емес шыар, еліне, жртына сйеніп тіл табу керек…
— Ие… Біра арашымен астарласанда не неді дейсі. м жиылып тас болмас, л жиылып ел болмас дегенді білмейтін бе еді?!