Номох буолбут кэпсээннэр
Шрифт:
Тойон ол алаастан барыа?ыттан бала?аныгар тиийбэтэх, а?ыйах ча?ар дьонун кытта ??р буолан, Бахсы тойоно аатыра сылдьыбыт. Хойутаан хара?алаппыт айанньыттарга, эргэ быра?ыллыбыт ?т?хт?рг? к?ст?р буолбут.
Ураа?хай удьуора, т?? уус т?р???э, Маайыскай то?у?а, Эдьээн нэ?илиэгин т?р?т-уус ки?итэ Уо?ук Сахаарап бултууругар, атах тардыстан айанныырыгар ?ч?гэй а?ай сэниэлээх сылгыта суох буолан эрэйдэннэ. Булда уот кы?ыл да, кырымахтаах хара да са?ыл буоллун, адаар муостаах тайах да буоллун – кини ми?э гына миинэ сылдьар соно?осторо к?л??кт?р?ттэн, и?иирдэрин сындаа?ына сымна?а?ыттан, к?рд?рб?т?нэн туран та?ы сыа хаарга уйдаран, халы? хаары к?рд?ргэччи кэ?эн куотан хаалан ?г?ст?к сииккэ сиэллэрэн, хаарга хаамтаран абартылар. Дьэ са?а эккирэтэн б?т?р??нэтэн и?эн маар дул?атыттан и?нэн, батырчахтаа-бытынан умса тобуктуу т??эллэрэ ол суох, то?уу хаары оймоон баран и?эн, сотору со?ус у?ан, к?л???ннэрэ сарт т??эн, к?б??хт?? иннилэринэн да, кэннилэринэн да барар кыахтара суох буолан, хаарга сытынан эбэтэр кэннилэринэн чинэрийэн иччилэрин баттыы сы?ан иттэни т??эллэрэ ол суох. Ха?ан сылгы хаарга таалан сытан баран, оронон туран уоскуйуор диэри бултарын суола сойор, ардылара атан ыраатар. Онон, тута бултаммакка, атын туох эмэ алба?ынан бултуохха диэри к?чч?йэллэригэр тиийэллэр. Уо?ук бэйэтин сылгыларыттан биир эмэ ?ч?гэй у?мат ты?алаах, быстыбат быртылаах сылгы ??ск??р?н кэтэ?э сатаан кэбистэ да: биир кини санаатын толорор сылгы ??скээбэтэ, чуга?ынан оннук сылгы баара биллибэтэ. Ол курдук санаа ымсыылаах сылдьан, Амма?а биир ааттаах баппатах атыыр ??скээбитин ту?унан и?иттэ. Онон, туох ааттаах сылгыны с?рдээн-кэптээн кэпсииллэрин билээри уонна биэрэр буоллахтарына атыыла?аары, тутуу былдьа?ан, ?р?с турарын кытта т??лээ?ин басты?ын талан, бэрэмэдэйигэр хааланан, айаны тулуйуо диэбит соно?о?ун миинэн Аммалаата. Эдьээнтэн с??рбэ к?с сири т??рт к?н на?ыллык айаннаан, бэ?ис к?н?гэр к?н ортото били баппатах атыырдаах ыалы ыйдаран тиийдэ.
Кэлээт да, ирэ-хоро чэйдээн баран, дьиэлээх ки?иэхэ кэлбит соругун кэпсээтэ. Сыанатын ботуччу со?ус бысы?ан ол к?н бу ыалга хонно. Сарсыарда халлаан сырдыан быдан иннинэ туран, дьиэлээх тойон сылгы?ыттара атыырдарын ??рэн а?алан, ??р?н кытта ха?ааларыгар хаайдылар. Тутан бас быалаан биэрээри гыммыттарыгар халы? ку?наах ха?ыл ат туттарбакка ??р?н кыйдыы ?р? холоруктана сырытта, хаарчахтарын сиэрдийэтин то?о к?т??р? куттаталаата. Кэлин сордоон-сордоон быыс к?р?? и?игэр киллэрдилэр да, сылгылара бэриммэккэ кычыгыламмыттыы илин-кэлин атахтарынан тэбиэлэнэн, табыйан, тии?инэн т????лээн дьону олох чуга?аппата.
Ти?э?эр тиийэн дьиэлээх тойон:
– Дьэ, ми?э гынар атыыры? ити баар. Сылгы гыныах буоллаххына, бэйэ? тутан биэр, – диэн дьа?айда.
Уо?ук са?ата суох сылгы?ыттартан атын бас быатын, ??н?н-тэ?иинин ылан кыбыыкка и?игэр турар атыырга баадайан тиийдэ. Итиэннэ: «Нокоо, аргыый буол!!!» – диэбитинэн, атыыры сиэлиттэн харбаата. Са?аан ?рд?ктээх с??нэ ки?иэхэ с?р баттатан били баппатах атыыр хара?ын икки чанчыгынан б?лтэччи к?р?н, уо?ун ыртатан б?д?? тиистэрин килэппитинэн, то?он титирээбиттии сал?алыы, т??рт ата?ын ?ч???ннэрэ ба?аналыы тэбинэн баран таалан хаалла. Уо?ук бас быатын кэтэрдэн суларын с?лл?бэт гына туом-туу баайаат, к?р?? ба?анатыгар к?нт???н эрийэ тардан хантаччы баайан кэбистэ. Ону кэтэ?эн туран сылгы?ыт уолаттар ат ??н?н кэтэрдэн, буутайдаан, ?р???т?гэр хоно?олорун таба тэллэ?ин сы?ыары тардан ы?ыырдаан, холунун кытаанахтык баайан, сылгыны айаа?аа?ын сиэрин-туомун ситэрдилэр. Ол к?н Уо?ук миинэн кэлбит соно?о?ун астаан а?аатылар-сиэтилэр, киэ?э хойукка диэри былыргы-аныгы сэ?эни-сэппэни сэ?эргэ?эн хойутаан утуйдулар.
Н???? к?н?гэр хоно?о с?пк? со?ус туран, дойдутугар айанныыр чаа?а кэллэ. Аатырбыт-сура?ырбыт атыыры то?ус ки?итэ хайдах миинэн барарын к?р??р?, ыраах-чугас ыаллар бары мустан атаараары то?о суула?ан та?ыстылар.
Уо?ук тиэтэйбэккэ эрэ атыырын к?нт???н с??рэн, б?тэй ааныгар чуга?атта, туора тардыллан турар с?лл?гэстэр аттыларыгар туран ат ба?ын быатын дэгин ?тт?ттэн холбуу тутта. Атыыр, тулуйбатахтыы-тэ?ийбэтэхтии, тэпсэ?элээн ылла. Сылгы?ыттар с?лл?гэ?и сулбурута тардалларын кытта, атыыр б?т?р?? ойуунан та?ыста. Ону кытта бэдэр бэргэ?элээх, тии? кутуруга нээлбилээх, б??чээн тириитэ сарын та?ас нээлбиктээх, б?р? ?т?л?ктээх, таба са?ынньахтаах, таба ты?а к?р?м?лээх ки?и атыыр ойо?о?унан с??рэн тэлэкэчийэн и?эн, ыар?аттан к?т?н тахсыбыт хабдьы курдук салгы??а дайаат, л?гл?с гына олоро т??эн быра?аайда?ан, у?а илиитин ?р? к?т???н кэннин хайы?ан к?рб?кк? эрэ, ат туйа?ынан чигди хаары к??? тэптэрэ уу дьоруонан битигиччитэ турда. Ону к?р?н туран дойдулаах тойон:
– Оо, тэгил дойдуттан тэ?нээ?э, хол дойдуттан холоонноо?о кэлбит эбит. Манна сылдьан дьон оттоох к?р??т?н алдьатан дьылга ыытыа?ынаа?ар, атын ??р атыырдарын аймыа?ынаа?ар, туора дойдуга баран туйгун атыыр буоллун, атын сиргэ баран ааттаах ат буоллун! – диэн ботуччу да со?ус сыана?а атыылаабытын бэркэ астынан туран ал?аата.
Уо?ук к???э уоннуу к??? т??эн н???? к?н?гэр киэ?э хонугар ?т???н булла. Тымныы к?н-дьыл ыган и?эр буолан, ?р таалалыы сыппакка, суол-иис к?р? таарыйа ?т???н та?ынаа?ы ?р?йэлэри сыыйда, харыстыы со?ус дул?алаах маардаах хочолору устатынан-туоратынан оймоото. Ол тухары ат улаханнык илистибитэ к?ст?бэтэ, сымна?ас систээ?э, дул-?а?ыт-дьаппа?ыт дьо?урдаа?а билиннэ. Онтон дьэ ыырын кэ?этэн ааттаах Ааллаах ?р?с ?рэхтэринэн, Аллан эбэ ха?ас кытылларын от ?р?йэлэринэн тайааталаата. Ол аайы атыырын бииртэн биир дьо?урун та?ааран, майгытын билэн истэ. С?хп?тэ диэн баар: биирдэ са?ылы эккирэтэн ситэн тайа?ынан охсон бултуо?уттан, сылгыта бэйэтэ иччитигэр о?устарар т?гэн биэрбэккэ илин туйа?ынан табыйан эбэтэр таптарбата?ына тии?инэн т??эн моонньун булгу хадьырыйан бултаан биэрэр буолла. Хайа да бэйэлээх тайа?ы атахтаах о?орбокко ситэн тиийэн, тойонугар тайыынан ?т?р? т??эртэрэн бултатан абыраата. Онон, атыырын эллээн баран, Хардааччы диэн соргулаах ааты и?эрдэ. Ол да буоллар тыа да талыы кыылларыгар у?мат ты?алаах, быстыбат бырталаах л?к?йд?р баар буолар эбиттэр.
Биирдэ Уо?ук Эбэ муу?а турбутун кэннэ Кээлбик диэн от ?рэххэ тайахтыы та?ыста. Ол к?н бу соторутаа?ыта кэлэн ааспыт л?к?й суолун к?р?н ??рдэ, хайаан да эккирэтэн ситэн бултуурга сананан атын суолу баты?ыннаран ти?илэхтээтэ. Улгум бэйэлээх Дь???г?й о?ото ону эрэ кэтэспиттии, бугу?уйбут курдук иннин диэки т???нэн кэбистэ. Арай кыыллара, б?р? курдук, барбыт тосхолун уларыппакка ар?аа диэки айанныы турбут. Уо?ук ыраатаары гынныбыт ээ диэн ытырыктата санаан баран атыырыгар эрэнэн – эккирэппиччэ эккирэтиэххэ диэн атын айанын быспакка, тула ?тт?н к?р?-истэ истэ. К?н а?аарыттан ордук айаннаатылар да, л?к?й сынньаныах, тохтуох бы?ыыта биллибэтэ. «Т?нн?бэккэ сыыстым дуу», – диэн хаста да т?нн??р? гынан баран тохтоон, атын си?ин сынньатан, тас са?ынньа?ын хонно?ун анныгар укта сылдьар уулларыллыбыт э?э сыатыттан ойо ыстаан, буспут тайах этиттэн сыыйа тардан сиэн сэниэ ылан, ирэн-хорон, эрчимирэн баран атыырыгар хатаастан тахсан салгыы эккирэттилэр. Сотору со?ус кы?ы??ы кылгас к?н б?тэн, хара?аран барда. Ону кытта Хардааччы кыыллара чугас баарын биллэрэн, у?уктаах кулгаа?ын ч?р?т?н сотору-сотору у?а-ха?ас хамсатан и?иллиир курдук туттан иччитин сэрэппэхтээтэ. Субу киэ?э сиппэттэрин билэн уонна хара?а?а кыылын кытта бодьууста?арын сылаар?аан, Уо?ук ми?этин, титирик иэйэ аттыгар тохтотон, сойута таарыйа кураанах титириктэри то?ута тардыталаан, мутуктарын то?уталаан, тосторута ?ктэтэлээн сотору бэрт улахан кутааны отунна. Сылгытын или??и у?а ата?ыттан к?нт???нэн ?рт??н хойуу ?л???? ыытта. Маары??ы а?ыттан ?ссэнээт, тас са?ынньа?ын халтаама курдук тиирэн к?хс?н хаххаланан, уотун к?нн?р?н биэрэ-биэрэ, нухарыйталаан ылла.
Сарсыарда сулустар хайысхаларынан бы?ааран эрдэ ту-ран, атыырын тутан, салгыы л?к?й?н сонордоон барда. Л?к?й да б?л????? сиртэн улаханнык ырааппатах. Сарсыарда халлаан лаппа сырдыыта, Нуотара ба?ын ыраас маарыгар сотору-сотору онон-манан тыынара к?дэриктийэн к?ст?тэлиир буолла. Атыыр да ол к?дэриги к?р?н, эбии холкутугар т?сп?т курдук буолла. Айанын эппэккэ да, бытаардыбакка да иннин диэки дьулуруйан истэ. К?н????р? Амма си?ин тэллэ?эр дьаа?ыттан киирбит атыыр ойу?ар кырыа буолбут к?хс? субу чуга?аан кэллэ. Аттаах ки?и ыкса астаран кэлбитигэр, сэниэтэ эстибит л?к?й ата?ын ба?аналыы тэбинэн турунан кэбистэ. Ки?и у?уну-киэ?и саныы барбакка, ??р?йэх ки?и бы?ыытынан булдун ха?ас холун аннынан тайыытынан биирдэ супту т?стэ. Л?к?й со?уйбуттуу иннин диэки ыстанан и?эн умса баран, сирэйинэн хаары хоруйда.
Уо?ук булдун икки буутун этин элийэ баттаан бэрэмэдэйигэр хаалаан уонна сыаналаа?ын аанньа тириитин т?рбэлии эрийэн ы?ыырын кэннигэр баанан баран, айан суола бу ту?унан баара буолуо диэн атын соруйан кэбистэ. Ол киэ?э ыкса т??н айан суолун уонна ыалы булан сылаас сиргэ хонно. Сарсыныгар ыалыгар кыылын этиттэн бэрсэн, дьиэлээх ха?аайы??а булда ханна хаалбытын ыйан баран дойдулаата.
К?н-дьыл аа?ан истэ, Хардааччы аата ат туйа?а тиийэринэн и?илиннэ, эт сиир дьоро киэ?элэргэ хоно?о, дьиэлээх сэ?энэ буолла. Хардааччы оло?ор а?аардас булт эрэ соргулаах к?ннэрэ баар буолуохтара дуо? Бары тыынар тыыннаах, хамсыыр харамай аналынан, «балык ыамнаах, ки?и к?ннээх» дииллэринии к??х сайы??а к?чч?йэр, уу?уур-тэнийэр дьол имэ?ин амсайар к?ннэр эмиэ бааллара. Амматтан кэллэ?ин утаа, иччитэ бэйэтин ??р?гэр сы?ыарыа?ыттан, кырдьа?ас атыырын харайыа?ыттан билигин кини ??р ба?ылыга буола сылдьар. Кэлээт да, кини ??р быы?ыгар сылдьар туллук курдук туус ма?ан кытыты Туллукчайы с?б?л?? к?рб?тэ. Туллукчай да, кинини анала кэлбитинии, аты?ыраабата?а. Атын а?ам биэлэр курдук ньылайан, тэбиэлэнэн аста?ыннарбата?а. Билигин Туллукчай ??р бас-к?с биэтэ, мэлдьи кини аттыгар буолар, ??р оло?ун с?р?ннэ?эр, сылы-сыллата бэйэтин курдук кулунчуктары т?р??р.
Сылы-хонугу кытта Уо?ук бэйэтэ кырдьа бы?ыытыйда, а?ыыра-сиирэ м?лт??т?. Эти сиэтэ?инэ, курта?а дэлби аалларан ыалдьар, ол и?ин а?ын уларытан хаан бу?артаран сиир, бурдук дэлэй со?устук к???ннэ?инэ судурааннаан, оргуйбут ууга суурайан уба?ас хаа?ы гына о?орторон ?ссэнэр. Оччо?уна, хайдах эрэ курта?а сынньаммыт, ыарыыта аматыйбыт курдук буолар.
Дьылдьыттар саба?алыылларынан, быйыл угут дьыл буолуох курдук, ол гынан баран саас ?лл?ктээбит хаар муус устар ортотугар уостан, сир хайыы-?йэ?э элэмэс таба курдук дь???ннэннэ. Саас у?аары гыммыт сибикилээх, к?н эмиэ да чэмэличчи тыгар курдук да, хатаа?ына диэн с?рдээх. С?г?н-са?ын муу?ун ууллартарбат. Былырыын к???н к??ллэр, ?рэхтэр тот сытан то?муттара. Сэтинньи ортотуттан са?алаан олунньуга диэри хастыы эмэ к?ннээх сэргэ ба?а сэтэриччи то?ор тымныылара т???тэлии сылдьыбыттара. Ол да и?ин буолла?а, муус быйыл а?ара халы?. Онон, ?р?с ?рд?гэр олорооччулар с?р?ннээн сэргэ?элиир сонуннара ?р?с быйыл хайдах эстиэн, былыргыны – аныгыны санаты?ан, к?н?-дьылы сылыкта?ыы буолла.
Ыам ыйын ортото, кэтэ?иннэрэн-кэтэ?иннэрэн, к??т??лээх кэмнэрэ дьэ кэллэ. К?ндэ ?рэх ?рд?к мырааннарыгар олорор а?а уустара сэрэхтээх ?тт?лэрэ ынахтарын-сылгыларын хаайталаатылар. Арай Тараах эрэ о?онньор на?ылыйан олорон баран, дьон олус аймаммытын и?ин, ?рэ?и туораан уонча сылгытын хочоттон сатыы ??рэн кэлэн и?эн сынньана т??эн, чэй и?ээри амынньыары то?ута сылдьан, дул?а быы?ын к?рб?тэ: уу к?р?лгэннии к?лл?г?рээн, к?рд?рб?т?нэн туран с??р?г?рб?нэн барда. «Араа?а, ?р?с э?иннэ, хочону уу толоро илигинэ тэскилии охсуохха, сылгылар бэйэлэрэ да баты?ан тиийээ инилэр», – дии санаат, солуурча?ын то?о с??кээт, ?с биттэхтээх ?р?мэччи тыытыгар харбыаласта. Маар быы?ыгар уу туолбута с?рдээх. Ууну-сииги кэспитинэн ?рэх ?рд?н кырдалыгар тиийбитэ, маарыын ???э тардыбыт тыыта субу устан барыахтыы, биэтэ?нии-к??гэ?нии турар эбит. Хата, талахха баайбыта абыраабыт. С??рэн, бэйэтигэр тарда охсон, киирэн олорон баран, мыраанын диэки сыыйылыннарда. Аартыгар тиксэн баран, били кырдалын к?рб?тэ: уу ?рд?нэн та?ыйа охсон эрэрэ.
Аллан эбэ уонна К?ндэ ?рэх хочотун икки ардыгар баар ?рд?к булу??а О?онньор уу?ун ?т???н хоту у?угар олорор Уо?ук Сахаарап уолаттара биир к?н эбэлэригэр киирэ сылдьан, сотору со?ус т?нн?н кэллилэр:
– А?аа, ?р?сп?т муу?а ???э Буор Хайаны бэтэрээ ?тт?нэн быстыбыт уонна ыраахха диэри ыраа?ырбыт. Байанай аартыгынан У?уор Кээлбиккэ диэри ки?и тыынан куттаммакка тахсар буолбут. Онтон Буор Хайа анараа ?тт?гэр Хал?аннаах сээнинэн муус дьаа?ы хайатын курдук ?р???л?н?н тахсыбыт. Уу буолла?ына, к??гэлдьийэ-к??гэлдьийэ, кэлэн эрэр. Били киирбит ыллыкпытынан арычча ууттан куотан кэллибит. Араа?а, улахан уу кэлээри гынна.