Чтение онлайн

Есім ханны да ойлааны осы еді.

Жолымбеттен айрылан Есім, енді бдірахмана жрдем беруге алы олмен зі аттанды.

Ол бл ірде бдірахман хандыы ырыз елімен одатасып, Асу, Жаркент, Ош секілді шаарларды бдірашитті зге балаларынан тартып алма боп сан мртебе жорыа шыты. Тарбаатай тауын бктерлей лаан Батур онтайшы басаран жоар олдарымен де алысты. Аырында аз уаыта болса да Жоар шапынын тотатты. Есім дкпіріне шыдай алмаан жоар скері Жетісуды жаулап алудан бас тартты. Бдан баса оны таы бір жеісі — ырыз елімен бауырласа білді. Ташкент тартысында зімен достасан ырыз манабы Ккеменге арнап Ташкентте «Ккеменні кк кмбезі» атты салтанатты мешіт салдырды. Жне Шалыш пен Трфанны ханы бдірахманмен досты, жекжатты одаын мытап бекітті. Бл досты бдірахман лгенше саталды.

— Есім жетпіске дейін мір срді, — деген Бар жырау. — рине, ол ел билеу ісінде тегеуірінді, крлі рекеттерді де кп олданды. йтпесе Жиембет жырау оны боса «мірі атты Есім хан» демесе керек-ті. Біра ол керек жерінде батырларыны да сзін тыдап отыран.

Сзіні аяында жырау:

— Саан берер таы бір аылым, — деген Абылайа. — Замана тлкі, адам ыран… Бктерде бркітті крген тлкі, етекке тсіп, жауымен ке жерде айасудан тайсалса, сол бктердегі зі тстес бір ызылт тасты ия бетіне йрыын шаншып трып алады. ыран ондай тлкіні круі керек. Ел билігі олыа тиген екен, креген бол. Аылы мен айла атар жрсін.

Абылай Бар жырауды осы сздерін жадына мытап ттты. Басына ауіп-атер туан сан атерлі кндерде де ол ара басынан грі, зі тадаан жолын жоары стады. Сол табандылы оны алыстаы армандарына да жеткізді.

Абылай азір ырытан жаа асып бара жатыр. Ол са бойлы, ат жаты, ара ср, тсі суы адам. лкен, ойлы срылт кздері кісіге араанда меннен ткендей ызарлы…

Кн ясынан жаа шыып келе жатан мезгіл… Дние жзі сонау алтын кнні нрына шомыла жайнап, гауар тастай лпырады.

Абылай блын жаалы ара мапал шапанын иыына бос жауып, а ордадан шыты. олына жез ман стаан, иыына шетін кестелеген хиуа слгісін жапан бала жігіт слтанны зіне арай жаындауын ктіп, анадай жерде н-тнсіз тр.

Абылай сонау бір ажайып табиатты оянып келе жатан бейкн крінісіне стана арап сл тотады да, ман стаан бала жігітке арап бірер аттап, тра алды. Дл сол стте Сырымбетті ойпадау етегінен атой салып шауып келе жатан екі салт атты крінді.

атар шапан ос кре, кл бетін анаттарымен сипай шан ыри стар трізді. Ауыла жаындай бере хабаршыны;

— Аттан! Аттан! Жау келіп алды! — деген дауыстары да жетті.

Кзді ашып-жмандай мезгіл ткен жо, басына орамал байлап алан салт аттыны біреуі араша ауыла арай брылды да, ал далбаай киген, тйе жн шекпенді мрттысы Абылайды жанына келіп тотады.

— Арынны бес мейрамыны бес мы скері келе жатыр, — деді жігіт ентіге, — Ботаанны ны шін Абылайды басын аламыз дейді.

— Бастап келе жатан кім?

— аз дауысты азыбекті баласы Бекболат би.

— лы биді зі айда екен?

— Кктемнен бері сырат деген. Арынны елірген тентектерін баласы Бекболат ертіп келеді.

— здері ай тста?..

— Сске ктеріле жетіп алар. йтеуір тстері суы, біреуді анын ішпей тотар емес.

Абылай сл ойланып трды да, дереу шапанын киіп, артында тран бір нкеріне бйры берді.

— р дабылды! олына ару стайтын еркек кіндік тегіс жиналсын.

Сол-а екен, орда асындаы кепкен арынмен кернелген тай азандай ос дабылды екі жігіт отаудай жмыр таяпен ос олдап ра бастады. Жаугершілік заман, жауа шабатын жігіттерді аттары белдеуде тран. Біразы жаын мада шідерлеулі жайылып жрген. Ауыл сті лезде опыр-топыр бола алды. не-міне дегенше ер азаматтар аттарына да мініп, ауыл сыртына жиналды. стіне сауыт-сайманын киіп, Абылай да а боз йден шыты. Тлегіт жігітті біреуі Абылайды ататы бдуи тлпары Жалынйрыын алдынан тарта берді.

Ал жртты бігерге салан бл оианы тарихы мынадай еді. Бдан екі жыл брын Арынны бір тармаы аракесек елінде бір лкен ас болан. ш жзді баласы тегіс шаырылан сол аса зіні тлегіттерімен Абылай да баран.

Бйге, крес, жамбы ату басталып, ас бден ызан шата, тамаша круші жамаатты аралап жрген Шаншарды еріккен уларыны бір тобы Абылайды стінен шыып алады. Абылай теге алуды тамашалап тран-ды. Сонда кп уды ішіндегі тентектеу біреуі:

— Слтанны басындаы алпаын аып тсірсе айтер еді, — дейді.

асындаылар оны желіктіріп:

— Абылайды алпаын аып тсірсе, зіні де басы кетеді, — дейді.

Сонда лгі у жан-жаына арамастан слтан тобына кимелеп келеді де, адамаан болып, амшысыны сабымен Абылайды басына киген алтын зерлі айыр алпаын шырып тсіреді.

Слтан Шаншар уыны бл ылыы жанына атты батса да сыр бермеген:

«лан асыр лкен ас, жеген то, ішкен мас деген осы екен-ау!» — деп клген де, атыны басын брып жре берген. Жерге тскен алпаа айырылып та арамаан.

Келесі, бір мы жеті жз елу екінші жылы генерал Киндерман ызылжар бекінісін салып болып, осы бекіністі бітуіне ызылжарда лкен жрмеке ашылан. Оан аракесек ішінен де біраз адамдар барады. Осы жрмекеде Абылай ткен жылы зін клкі етпек болан уларды айыбы ретінде аракесекті Жанай, Ботаан деген екі белгілі адамын статып алып алан-ды. лде слтаным деп сыйламай, тіл тигізді деді ме, лде ткен жылы уларды ылыына масайрай клген топты ішінен осылар кзіне шалынып алды ма екен, йтеуір, Абылай Жанайа онша кп ысым крсетпейді де, Ботаанды тірідей крге салады.

— Шаншар жігіттерінікі жай алжы еді ой, — деп аыл айтысы келгендерге, Абылай:

— Баынышты еліні бгін ылжаын кешірген слтан, ерте оны ылмысын ктеруге мжбр болады! — деп жауап берген.

Крге тскен Ботаан ас-су ішпей жатып алады. Бір-екі кн ткен со, Абылайды бйрыы бойынша, «енді крден шы» деп келген жігіттерге ызалы Ботаан, «Крге тскен адам тірі шыпайды» деп, зіні ішін зі есіп жіберіп, жарылып лген.

Бл хабар елге жеткен со Арына жататын уанды, Сйіндік, Бгендік, Шегендік, аракесек — Балтаожа, Шбыртпалы, аржас тегіс ата онан. скер саны ш мыдай адам.

Ат басы Абылай слтанны аулына арай брылысымен-а, бан жолай тре тымынан иянат крген баса руларды кедей топтары да осыла берген. Аыры бес мыа жуы ол Ботаанны нын жотап, алдында кім трса да быт-шыт етуге дайын долы кшке айналан. Арынны лы биі аз дауысты азыбек осы кезде жетпіс жетіге кеп, тсек тартып жатандытан, бл топты Абылайды баса да астамшылы, иянаттарын кріп зер шыдап жрген Бекболат басарып келе жатыр еді.

Бекболатты зіне ш екенін білетін Абылай, ауыл сыртына шыан со, жиналан жігіттерін жіті шолып тті. Бар боланы ш жздей ана сойыл екен. Мндай аз кшпен ашуа мініп тасыан зендей ереуілдеп келе жатан ара азаа ттеп бере алмайтынын Абылай бірден ты. Рас, Абылайды жігіттері сан айаста болан, біреуі жзге татитын, мйізі шаыратай кіле марасалар, сйтсе де слтан бос ан тгіске барысы келмеді. Кенет барлаушы жігітке брылып:

— Келе жатандарды ішінде кімдер бар екен? — деп срады.

Барлаушы кімні барын айтуа аузы бармаандай кмілжіп алды.

— Айта бер, кімдер бар?

— Айдабол Олжабай батыр да бар… Жанында бала жырау Ктеш…

Абылай басын ктеріп алды. «ділет сйгіш Олжабайды зі ереуілшілерге осылса, бл тегін аттаныс болмады». О кезде жырауды батыр болуы, батырды жырау болуы тааларлы іс емес. Арынны бір тармаы аржас руынан шыан Олжабай рі батыр, рі жырау еді. ырыа жасы келіп алса да, ай неріні басым екенін зі де білмейтін. Жиырмасынан бастап батырлыы Орта жзге йгілі бола бастаан. Олжабай атыспаан аза пен жоар арасында бірде-бір белгілі рыс тпеген шыар. Со кезде аза жерінде айтылып жрген исса, дастаннан Олжабай білмейтін біреуі де жо еді. лдеалай ол блен ауылда зіне таныс емес дастан не жыр бар дегенді естісе, анша алыс жер болса да оан атты терін аямайтын… Естіген бір сзін мытпайтын. Сондытан да болуы керек. Олжабай жырлаанда фарсы, араб, тіпті, кейде орыс тіліні де жеке сздері кездесіп отыратын. Осы Олжабай сан мртебе домбырасын ола алып, зі дастан шыаруды да ойлады. Біра бірде-бір реті келмей-а ойды. Ол домбырасын стаса боланы, дл сол стте «ел шетіне жау келіп алды!» деген жаршы айайы естілетін. Жырау домбырасын тастай беріп, енді олына найзасын алатын. Осылайша ол Абылаймен бірге сан мртебе жоарлара арсы жорыа аттанан. Жас Абылай ола тсер жолы, жоарды ш ноянын лтіріп, Олжабайды зі зер тылан…