Бачыў я шмат, ды найбольш мяне ўсё ж уражаліЗьвера падскокі — о, гэтая лютасьць дзікая!А як ня можа знайсьці, што б скрышыць ці разьдзерці,Храпы свае разьдзімаючы, ловіць паветра,Нюхам сваім найтанчэйшым уцягвае пахі!Ўсё, што жывое, ці мае адзнакі жывога,Топча, прабуе на рогі узьняць, пакалечыць,Вінных шукае, хто важыўся раніць асілка.Скокі ў два-тры дастае неклямягу-ахвяру,Дзікім рыўком падкідае ўгару, прабівае,А недабітага, хай гэта конь або коньнік,Зноўкі на рогі бярэ ды камечыць няшчадна,Ажно пакуль небараку ушчэнт не раздушыць.Кроў застывае, як гэткую бачыш расправу:Стаў конь дыбка, ашалелы, з распораным брухам,Коньнік завіс у страменьні, крывёю заліты, —Вось наляцеў, абярнуў абаіх і спад настуЗь мешанкі кроў адно льлецца цурком неўзабаве.Як на мярлог медзьвядзя, на дзіка ён найрвецца,Ўвомірг пайрве, аж шмацьцё разьляціцца па дрэвах!Часам трапляліся нам і казлы у гушчарах —Лютага зубра ахвяры на сьцежцы вузенькай.Тыя, хто бачыў ягоную сілу, мне сьветкі:Хай ён з разгону з аленьнем зударыцца часам, —Скрозь адаб'е ўсё нутро — і вантробы, і сэрцаПараськідае вакол па лапчастых ялінах.Цяжка ўявіць, не пабачыўшы, гэткую зьяву:Птушкі драпежныя ймкнуць на баёвішча з граем,Дзёрзка дзяруць на шматкі яшчэ цёплыя часткіЦела павіслай дзесь высака ў гольлі ахвяры…Неверагодна, а бачыў: конь, зьліты крывёю,Б'ецца, канаючы, коньнік жа ўдоль галавоюНедзе вісіць угары… А бывала й такое:Ўзьняў ён на рогі каня, але гэтак, што коньнікПроста зь сядла шугануў на сасну, цалюсенькі!Прыкладаў стане, ці мала іх ведае пушча,Лішнія ж словы зьніжаюць давер да расказу.Той, хто зубровую лютасьць ня бачыў, няздольныСьветчаньням верыць, як прэ ён, раве, ашалелы,Быццам бурлівая хваля ў часы навальніцы,Як ад грымотнага рыку страсаецца пушча,Аж пад нагамі зямля і ўздыхае, і стогне!Але хай сьцяміць, што помстаю гнеў не спатоліць, —Будзе храпсьці перарывіста, голаў пахіліць,І па рагох кроплі сьвежай крыві забруяццаПроста ў гурбы… Ня знаю, ці знойдуцца словы,Каб апісаць нам належна жахлівую бойку.Ён, быццам ветру зудары, і дужы, і спрытны,Ўвомірг зьмяняецца ў сьмерч, гураган, і, вядома,Скон будзе долей таго, каго бура засьпее.Сьнег палымнее й дыміцца на месцы забойства,А на кустох ды на дрэў сукох чырванеюцьРэшткі ахвяры й зусюль крывяжэрныя птушкіПлоймай лятуць за сваім дабрадзеем рагатым.Ён жа-ж, што кінуў быў, зноў падыходзіць,Ўспора рагамі яе, пераверне, зноў кіне…Скончыў, забіў, але ўсёткі у смак не памсьціўся:Цела ў шматох, растаптаныя косьці, ды злоснаГэтую мешанку пора ды трэ ён рагамі,Коньнікі ж зьвера прабуюць узноўкі разьярыцьІ ў вабцугі ўзяць: галёкаюць, дзідамі колюць…Гэта бядой пагражае ці рэдчас, хай кажныЙ спрытны, бо кон падвядзе — і загінеНат найспрытнейшы. Найлепш у сядле раўніноюГнацца з ганьнёю за зьверам, ды іншая справаПушчаю ймкнуць, дзе ўсё можа прытрапіцца часам:Там і калоды гнілыя і выкратні й ямы,Норы барсучыя, пні, прыхаваныя сьнегам,Коўзкая лужына — бачыш, і конь спатыкнуўся,Гольле зламанае, лапы даўгія хваінаў, —Ўсё гэта пасткі, з каня бо зьляціш, і загінеш:Зубр не змарудзіць, імгненьне — пайрве на часьціныЦела бяздушнае й высака ў гольле закіне.Цудам адважны ж ад зьвера ўхінецца, адскочыць.Той налятае узноўкі, ажно і заколе.Каб апісаць мог я тутка, адкінуўшы дробязь,Толькі важнейшыя рысы лясное пачвары,Хто яго ведае, стала б мне словаў ды часуІ як даўгая была б мая гэтта паэма!Судзячы ўсё апісанае, гэтыя ловыЗь лікам вялізным забітых былі б мо шаленствам,Змыць што ня лёгка было б пачынальніку й славай,Толькі ж усё гэта мела карэнь у княжэньнеВітаўта, князя вялікай Літоўскай дзяржавы.Тымі гадамі, калі моц слабела айчыны,Трэ было ўздыму, вось князь наш бязьмежныя пушчыЎ стан баявы й абярнуў, дзе б нарошчваць сілы.Часам спакойным, прадбачачы прышлыя войны,Вояў сваіх рыхтаваў ён на ловах зьвярыных,Чым прымушаў забываць пра нястачы й нягоды!Ён — міратворца й баёў заразом пачынальнік,Будучы князем, сваёю аголенай зброяйСтавіў запын варагом і блізкім і далёкім.Нават татарын, схіліўшыся ніцма, слухмянаЛук свой зламаны яму аддаваў, зразумеўшы,Што, хай зьбіраў ён калым на прасторах літоўскіх,Сам жа-ж агіднай літоўскай здабычай рабіўся.З тымі лічыўся князь толькі, каго, ўпадабаўшы,Сам выбіраў, нат Ардой кіраваў, захацеўшы.Князю і ўсходні сусед слаў лісты з прапановаю згоды,Хай і з багацьця ды моцы Маскоўскія знаныя землі.Турак, і той, прысылаў яму часта гасьцінцыЗ думкай таёмнай яго задабрыць, ну і помстыКнязя літоўскага неяк ня выклікаць часам, —Трох, што трымалі ўвесь сьвет у трымценьні ды жаху,Прад Ліцьвіном пахіляліся моўчкі з пакорай.
12
Слаўнае гэта прызнаньне ня вырасла ў пушчы:Шырыўся пошчак аб ім і усьцяж і усюдых,Станам ваяцкім было тады кожнае поле,Дні супакою — спачынкам між войнаў кароткім.Конскія ў коле сусьцігі, стральба на дакладнасьць,Скрозь, дзе ні глянеш — спаборніцтвы, лукаў трымценьне:Моцы адзнака, і пэўнай рукі, і адвагі.Лучнік, спакойна пацэліўшы ў клін жураўліны,Правадыра у крыло патрапляў, не даткнуўшыЦела птушынага. Ў небе, на дрэве, у хвалях —Птушка — найлепшая мэта для стрэлаў, і біліЎ пушчах яе, балатох, а тады ў падарунакКнязю давалі, ад сэрца, не для ўзнагароды.Ў ловах нястомных жыцьцё — людзі мелі за гонар.Зь першай парошай чароды лавецкія князяЗьвера сьціскалі у пушчы і, поўнячы нетрыГоманам, крыкамі, гналі пад стрэлы ды дзіды.Спрытна высочваць зьвяра у мярлогу лічыліСправай штодзённай, а вырыне з логава, густаСтрэламі ўкрыты ды рыне на сьмелага з рыкам,Лоўкім ударам падняць яго трэба й асядзе.Гульні былі й прыямнейшыя — гонкі на спрытнасьць,Слаўная справа, калі мо за сотняю стадыйМэта ўсталявалася: конна пакрыўшы адлегласьць,Перамажы ў хутчыні ды ва ўменьні, спаборнік!Толькі ў грамадах вось гэткія ўцехі бываюць!Зь месца імкнуць скакуны чарадой, табунамі,Ў лёце чуваць адно тупат ды коняў хрыпеньне,Вось, вось дапялі пярэдніх, зраўняліся ў гоне!Зрок гаспадарскі злавіўшы, скакун падстаўляеПану сьпіну і з налёту ў імгненьне мяняюцьКоньнікі месцы на конях, адно ізьлятаюцьПлоймай птушын калчаны ў пёрх стрэлаў, крыж-на-крыж!Цёмнаю ночай ізноў выдумляліся гульні,Дзе пасароміць бы мог баязьліўца адважны.Ўсім пераможцам давалі заўжды ўзнагароды,Ну, а хто сьхібіў, заслужваў і сорам і кпіны.Часам ішлі аб заклад, што было шмат цяжэйшым:Рэкі адолець шырокія ўплынь, хай чакаюцьГушчы чаротаў плаўца, і віры, і глыбіні,Б'ецца рака белагрываю хваляй у строму,Рвецца з шаленствам дзікім і драпежным на бераг.Звычай у коньнікаў быў свае лукі ды стрэлыЎкручваць у клунак з адзежай і гэтак сухіміПотым выносіць на бераг… Вось рынулі коні,Пырханьне чуеш адно, бачыш вушы ды храпы,А на стырне, упіліўшыся ў грывы, мільгаюцьКонных галовы. Свабоднаю левай рукоюКожны грабе, памагае каню выбірацца.Ўсім нагароды давалі: вышэйшыя — лепшым,Рэшце ж, як хто заслужыў. Не міналі нікога.
13
Выпрабаваныя доляй ня раз і ня двойчыВоі мастоў не шукалі, а рэкаў запыныПерамагалі на конях, сухою выносячы зброю:Княства для прышлых рыхтуючы войнаў, карыснаГэтак адным рыхтаваньнем ды працай пратрапіцьБоязі й жахі змагчы, ізь нястачамі зжыцца.Князь, ваяўнік найгартоўнейшы, большага шчасьцяНат не шукаў, чымся ўсьцяж гартаваць сваё войска.Годнасьцяй першай лічылася ў князя адвага.Сочачы пільна, знайходзіў ён сам адважнейшых,І на аглядах адразу й абдорваў шчодра,А баязьліўцаў, няхай і з багатага роду,Не шанаваў і была іхнай доляй няслава.Вось як судзіў ён, суровы, але справядлівы,Тонкім чуцьцём прыкмячаючы праўды адзнаку!Злая мана перад ім пасьцілалася ніцма,Сам абвяшчаў ён прысуд, вінавайцы ж, як кажуць,Тутка ж з пакорай праступствы свае прызнавалі,Кары ды сьмерці прасілі — вяроўкі на шыю —Ведалі добра бо — літасьці тут ім ня будзеГорай за ўсё ілжасьветкаў князь меў у пагардзе,Іх аддаваў на жахлівыя ён катаваньні —Суд справядлівы ня сьмейце ашукаваць княжы!Поглядам лютым усьлед выкрываў вінавайцу,Аж прызнаваўся ў мане парушальнік прысягі.Жорсткі прысуд быў удзелам засуджаных, іх бо,Ў скуры зашыўшы зьвярыныя, кідалі простаЗлоснай ганьні ваўкадаваў, што іх трыбушылі.Жорсткая кара чакала за хабар і судзьдзяў.Недзе было, што гасьцінцам судзьдзю падкупілі,Й княжы наказ абмінуць нешчасьліўца наважыў.Выкрыты быў ён, жахліва пасьля катаваныI, як навука для іншых, пайрваны на часткі.Кожную сквапнасьць князь нішчыў з карэньнем, і гэтымСёньня і заўтра заслужана славіцца будзе.Справаў бліскучых ці мала заладзіў ён, гэтаКажнаму ясна, як зь песьні маёй, паміж іншым.
14
Меў селянін адзін клопат — гараць сваю ніву,Сэрцы ж сялянскія князь гартаваў паляваньнем.Зьвер здабываўся ўсяляк, і найлепшай здабычайТая была, калі зьвера у стан прыганяліБез пакалечаньняў, ранаў, блізу што бяз шкоды.Гэта лічылася скрозь дасягненьнем найвышшым,Ну, а зь нядбайных маглі і спагнаць па загаду.Трэба сказаць, што сяляне стараліся добра,Ўсе даручэньні выконвалі пільна, адважна,Нат і зуброў пакладалі да ног валадарскіх.Што так бывала заўжды, я усёткі ня веру,Цьвердзяць старыя, адлі, быццам гэта ўсё праўда.Але пра кемнасьць народную ў стаўленьні пасткаў,Трэба сказаць без сумлеву, што гэта — мастацтва!Сьценку з падвойных бярвеньняў, падобную кліну,Ў пушчы стаўлялі, рассоўвалі шырака перад,Потым звужалі патроху, а ў сьценцы засовыСпрытна хавалі пад гольлем ялін і травою,Каб небясьпекі ня вычуў як зьвер асьцярожны.Ў сьвітцы чырвонай лавец-заклікайла ўдоўж клінуРаптам імчыць, меч зіхціць над яго галавою.Зубр гэта бачыць, крывёй наліваюцца вочы,Ды парушальнік спакою ўжо зьгінуў, расстаяў:Ёсьцека лазы бо ў сьценцы, лавец і схаваўся.Зьвер, разагнаўшыся ў гоне, тым часам трапляеПроста у пастку: засовы ўвомірг дарогуПыняць яму і наперадзе й ззаду — злавілі!Бегма бягуць із схаванкаў лаўцы, абкружаюцьЗ крыкам пачвару, пятлю закідаюць на шыю,Сьцягваюць шчыльна раменьне, а заднія ногіПутамі моцнымі вяжуць, хаду запыняюць.Непераможаны зброяй, атрадамі вояў ня ўзяты,Тутка таймуецца зьвер адно зьменлівым конам…Цела магутнага зубра скруціўшы вяроўкай,Цягнуць яго, як гару й дзікім жахам працяты,Пеніцца люты асілак, але паддаецца,Йдзе, дрыжучы, паўз натоўпы людзкія ў няволю.Зьвера, у табар прыгнаўшы, разьвязваюць, гоняцьПотым у чыстае поле, каб мэтай жывоюКоньнікам княжым ён быў — беце стрэламі й дзідай,Ды набывайце каштоўнае гэтак дазнаньне!Як запэўняюць, ня толькі на стрэлах і дзідахКлалі знакі, але мэту жывую знакаміГуста пярэсьцілі, й той, хто дакладна пацэліў,Узнагароджваўся ўсьлед як найлепш, бо за князяВітаўта тых адзначалі, хто цела жывёлыДзідай умеў пранізаць і глыбока й дакладна.Вітаўта княжаньня час, я мяркую, названыНайпрыгажэйшы ня толькі з прычыны ваяцкіхКняжых удачаў, але мо й таму, што над грошы,Ўдачы ды славу стаўляў Вітаўт духа багацьце,Глыбака верыў у праўду Ўсямоцнага Бога…Першы з народамі княства прыняўшы хрышчэньне,Веры старое усе асудзіўшы памылкі,Зманных паганскіх бажкоў ён спаліў і паставіўХорамы Богу Ўсявышняму. Быўшы пабожным,Шчодра й сьвятарства дарыў ён майном і зямлёю.Славу пяяць адлі Вітаўту слаўнаму годзе!Хай неахвотна, ягоныя дзеі мінаюТут я, бо зноў захапіўся, а трэба трымаццаПільна згаданае тэмы — Паўночнай краіны,Дый пра зуброў быў бы час ужо скончыць спаміны,Ходзячы ўкола бо, ўшчэнт я ад іх адхіліўся,А, паміж намі, час быў бы вярнуцца да ловаў!Крыкам, пагоняй загнаны і стомлены зубарЗдаўся, зьнясілеў нарэшце, астыгла і зьніклаЛютасьць, маўляў зразумеў зьвер, што скон ужо блізка.Ўвесь упацеў ён і дыхае цяжка, із хрыпам,Ногі ўжо ледзьве трымаюць і цела абмякла,Вось-вось, глядзі, спатыкаецца, ўпадзе і сканае,Гасьне злаба уваччу, што яго паланіла…Коньнікі коні вядуць у гушчар, не марудзяць.Вось сьмелым крокам, як звычай ім кажа, выходзіцьСьцяг юнакоў скончыць зьвера ва ўпор, вока ў вокаЎдарам клінкоў, і стаяць ізь дзіўною адвагайТварам да сьмерці хлапцы із надзеяй на славу.Вось узьняліся клінкі, расьсякаюць паветра:Кожны заве да сябе спахмурнелага зьвера,Ён жа-ж, зьнясілены ўшчэнт, а ўсё ж ірвануўсяСьлепа на постаць лаўца й той адскочыў за дрэва.Зубр разьвярнуўся, нацэліўся й раптам з разгону,Быццам маланка ў магутнае дрэва ўдарыў.Гольле ляціць у бакі, з трэскам сыплюцца трэскі,Сьмерцяй лаўцом пагражае камель надламаны.Пільна, малойчык, глядзі, уважай, бо нязважнымГэтае месца наўрад ці на схоў надаецца!Трапіла бачыць мне: сьмелы адзін паляўнічыМеч упусьціў, калі зьвер набліжаўся падскокамПроста на дрэва, дзе той, скамянеўшы, стаіўся,І каб сам лёс не прыйшоў бедаку з дапамогай,Гэны юнак пэўне трапіў бы сьмерці ў вабдымкі.Шчасьцем, аднак, было гэтае дрэва сасною,Шапкай вялізнаю сьнегу прыкрытаю, вось жаЯк здрыгануўся камель, страсянулася й гольлеЙ белая сьнежная хмара згары сыпанула.Сьмелы лавец зьнік на ймгненьне, ды заразРынуў наўцёкі паўз белую ймглу — ратавацца!Моцна ўжо ж кпілі сябры зь юнака і зь нягоды,Быццам ад сьмерці ўцякаць — гэта сорам і ганьба,Як і ў змаганьні — да хуткай імкнуць перамогі.Грымнуў удар — упіліся рогі ў дрэва,Ўзяўшы ў абоймы камель… Ды стрывала карэньнеХвоі-асілка у пушчы ўрадлівым суглінку.А як сасна баравая — быць пэўным яе немагчыма,Хто за ёй стоіцца, зь ёю ж пасполу і рыне.Гэнае й буры зь вятрамі ня вывярнуць, гэта жГіне парой пад імпэтным зубровым ударам.Ну ж і відовішча! Мкнецца сасну перакінуцьЗубар, здрыгаецца, кружыць, бадзе, у шаленсьцьвеСьлепне й розьніцы болей ня робіць між дрэвамІ чалавекам, рагамі камель разьбівае,Быццам ён — вораг, і пэўне ж мяркуе: забіты!Нат не разрозьніш у мітусі пары ды сьнегу,Дзе паляўнічы, дзе — зубар шалёны — абодвы,Ёсьць аднак розьніца ў лютасьці кожнага зьвера:Шмат зь іх і ў бойцы захоўваюць зрок непамыльны.
15
Ўсе яшчэ, думаю, ў памяці маюць здарэньнеШто тут было за гадоў караля Аляксандра.Гэта няшчасьце магло б патапіць каралеўстваЎ горкіх сьлязах, ды Бог зьлітаваўся — гора мінула:Ў пушчы памост збудаваны быў моцны ў чатыры,А можа й болей падпораў — сачыць паляваньне.Ў коле магнацтва ды фрэйлін сама каралеваТамка сядзела, ўнізе ж ледзь трывала юнацтва,Каб найхутчэй паказаць свае спрыт ды адвагуЎ бойцы з магутным і дзіка разьюшаным зьверам.Жэўжык Амур, на старой затаіўшыся хвоі,Лук нацягнуў і насьлепа пацэліў у сэрца.Што ж, забаўляйся, свавольнік, гуляй у ахвоту,Толькі ня сяньня, ня ў пушчы! Юнак-паляўнічыПрыпадабацца каханай сваёй захацеўшы,Зробіць мо рыцарскі гэст і напэўна загінеТут празь цябе нечаканай, бяздумнаю сьмерцяй!Вось і зубры паказаліся з лоўчых ганьнёю.Ўсе на памосьце замерлі і зь месца ўзьняліся.Колерам зыркай вясёлкі бліснулі апраткі,Золатам тканы вузор па чырвоным і белым.Ледзь гэта зыркасьць у вочы дзікія шугнулаПравадыра, ён прыстаў і ўпіліся паглядамУ варагоў. І загасла увомірг цікавасьць,Бо не скажу, каб відовішчам цешыцца гэткімТыя маглі, што злабою зьвяроў не кіруюць,Гэта — нязвычна. Тут тупат пачуўся здалёкуІ паміж дрэваў, падскокам, праймчаўся, як вецерСтатак зубровы, цаляючы ў гурт паляўнічых.Раптам на луг, у няпамяці гневу, ўварваўсяЗубар-асілак, жахлівай крывавячы ранай.Ён прыпыніўся, затрос галавою, прыкмеціўЗыркасьць страёў на памосьце й пачаў прыглядацца,Быццам пазнаць намагаўся асобныя твары:— Цешыцца сьмерцяй маёю зыйшліся? Чакайце ж,Вось пакажу я вам сьмерць, што й вякі не забудуць!Тутка зароў ён, дзьмучы у магутныя храпы(Гэта сыгнал небясьпекі для кожнага ў статку),Скончыў, ударыў рагамі і выбіў падпору.Мост затрашчаў і каб, воляю кону, ударыўЗубар яшчэ, ўсё бы рынула, шчодрай крывёюЗьліўшы зямлю ды хварбуючы стромыя рогі.Не, не магу я ўявіць нат, ушчэнт скамянеўшы,Што б нарабіць мог зьвер гэтта усьпененай пысай!
16
Быў ён загнаны усёткі й паранены. ЧэзьнеГневу шаленства у ім, хай мо лютасьць ня згасла:Сьцёбае злосна хвастом, ажно сьвішча паветра,Зь ляпы ж вужакай віецца язык вялізарныДы вырываецца хмараю пара із храпаў.(Моц непаўстрымную сьцюжа бадзёрыла пэўне,Але ж ужо, хай мароз, і яна занікае).Дыхае важка, трымціць зьвер, бо гнеўная лютасьцьБродзіць шчэ ўсёткі пад скурай, у чэраве сьпеклым,Пеністым потам кіпіць, ды прыгледзься — і бачна:Згоднасьці ў рухах нямаш, а ўздыхне і на грывеКосмы падскочаць, — адразу ж іх вырве са злосьцяй,Б'е капытамі па бруху, рве, тузае цела.Ліст скалынецца пажоўклы на гольлі дубовым —Рыне на дрэва, націсьне, паломіць на трэскі,Сьцень мільгане, шугане між галінамі птушка —Топча, бадзе тое месца, за сьценем нясецца…Тысячы розных нягодаў, прыгод, успамінаўРаптам вяртаюць цябе ў дні твае маладосьці!Чую я хібу у складзе сваім, раз-па-разеСказ мой драблю і ў адцягваньне быццам, гуляю,Словам пустым захапляюся… Будзь жа-ж цярплівыІ пачакай абурацца, чытач мой, — разьвязкаБлізка ўжо: лоўчы за дубам, а зубр наступае.Вось ён ля дрэва, ўпрытык паляўнічы і зубар,Ані паўкроку ў бакі, дык трымайся, бо сьхібіш —Зразу ж цябе, безбароннага, рогам дастане.Круцяцца, нібы ў танку, й паляўнічы і зубар,Скачуць з абодвух старонаў навокала дубу.Лоўчы мяркуе клінком пад лапатку патрапіць,Зьвер языком яго ўчэпістым мацае, ловіць.Ну, а ня дай Бог, падчэпіць за полы — і годзе, —Скон непазьбеглы: памне, забадае, загубіць.Каб як ад гнуткай зьмяі языка адкаснуцца,Спрытны лавец коле зьвера кароткім ударам —Захад адзіны, дзе й стрэлы клінку саступаюць —Бачыць лавец, што з часінаю кожнай слабеюцьНогі пад зубрам, падцяненасьць цела зьнікае.Зноўкі, адлі, страпянуўся, бадзе зьвер — хавайся!Чуеш, як духам гарачым цябе прыпякае з-за дубу,Бі! І клінок яшчэ раз патрапляе бясьхібна.Важка, ахутаны парай, асеў зьвер, канае.Недзе ўжо іншы раве й каб з ахвяраю скончыць,Трэ праявіць літасьцівасьць — дабіць не чакаўшы,Спрытным, апошнім ударам, наблізіўшы гэтым разьвязку.
17
Рог затрубіў. Пераможца у коле сяброўскім.Жарты, уцеха. Ля ног зьвер, ужо ўтаймаваны.Ў пушчы хаваецца іншы ды я не прабуюРынуць пагоняй за гэным, бо час падганяе.Годзе забойстваў! Разбуджаны розум трывогуКажа ўладарна мне ўзьняць, разьвітацца з разбоем.Дось ужо Марсу ў крыві тапіць сьвет хрысьціянскі,Веры асновы ўстрасаючы скрозь і усюдых.Сяньня хісткая яна, нат на полі змаганьня,Губяць яе варагі, ці свой меч расьсякае,Даўшы чужынцам на зьдзек, на загін. ЗастаеццаТолькі ўсяго, што на літасьць нябёс спадзявацца.Ды, патануўшы ў злачынствах, ці нам даваць верыЎ хуткую зьмену, ратунак, — ня сьмеем нат думаць!Сьпіць бо сумленьне зямлі ўладароў непрабудна,Іхныя ўчынкі, на жаль, не клапоты аб сьвеце.Рупіць балей ім за ўсё, каб мячы баявыяЛепш нагайстрыць, як мага больш пазносіць галоваў.Бойкі, напады, міжсобіцы, братазабойствы —Вось іх заняткі й сапраўдная ўцеха для духа.Гінуць з абодвух бакоў воі ў гэткіх сутычках,Што бо князём сьлёзы людзкія, кроў і пакуты,Ім — панаваць каб адно, захаваць сваю ўладу,Вось і злачыняць, ізь лёсам падданых гуляюць.Ворагі, бачачы гэткае, кпіны з нас строяць:Княжы высокі пасад ёсьць зарукай апекі,Ну, а яны, як ваўкі, йрвуць і катуюць ніцых.Вось да чаго можа лютасьць сьляпая давесьці,Глыбака ў сэрцы зь зялеза злаба ўкараніцца!Лютыя сваркі ды бойкі, злабу, варажнечуЎцяміць нялёгка, ў адказнасьці ж, горы — народы.Але бяды ўладаром да спакою людзкога!Ёсьць ці на сьвеце хто гэткі чульлівы, каб меч свойНашай крывёй не мачыў ужо, толькі ж у КняствеГора дагэтуль пануе й скрозь нішчацца людзі.Туркам бязьлітасным цэрквы ганьбуюцца, местыПаляцца й вёскі, і горды чужыя палоняцьНашу зямлю, гасяць смагу бязьвіннай крывёюІ сысункоў, і старых, ды агіднасьці чыняць:Ўлоньне цяжарных жанок успароць ятаганам —Гэта забава для вылюдкаў, што ж ты ім зробіш,Як, абарону зламаўшы, забраўшы ў нас зброю,Ім ці ж баяцца, што голы паўстанеш нявольнік!Ой, як сьляпы наш народ, як бяздольныя людзі!Мы — яшчэ натаўп, князі ж падаўнейшаму душацьКожную, дробную нават, праяву бунтарства,Ймкнуцца, ці гэтак, ці так зьнесьці кожнаму голаў,Хто за правы свае ўстаць і за Бога патрапіць.Як толькі Госпад, наш Збаўца, у зьзяньні нябёсаўБачачы гэткія зьявы зямныя, знайходзіцьГэтта пабожных, што вераць у Божае слова!
18
Панна Марыя, калі Тваё ймя я накрэсьліцьТутка наважыў, рука затрымцела у жаху.Ніцы нявольнік Твой, я прад Табой із маленьнемКленчу, ня знаючы, што мне сказаць, а што змоўчаць.Вось, я маўчу, але знаю — гаднейшая ўсіх Ты,Каб галасамі стварэньняў зямных маліцьвеннаСьвет зазьвінеў, пяючы Табе вечную славу.Розум ня знойдзе, язык наш ня вымавіць словаўПышных удось, да Цябе каб належна зьвярнуцца!Верачы ў любасьць Тваю, разумеючы ўседараваньне,Панна, Тваё, прад Табою зьгінаю калены,З сэрцам трапёткім, зьбялелым, зламаны бярэмамВажкіх грахоў, і з пакораю ніцай прабуюВымаліць, Панна, Тваю я над намі апеку.Знаю, ці ж мне да Цябе з гэтай просьбай зьвяртацца,Толькі ж малю — заступіся, бо ж Бог чалавекуЎзвышнай Цябе Апякункай прызначыў. Як сонцаСьвяціць паставіў і Ты нам — памога й апека.Як пад матулі крыльлём мае схоў птушанятка,Гэтак зьвяртаемся й мы пад Тваё апякунства,І як дзіця — немаўля маці туліць і песьціць,Так утулі Ты і нас, Твае дзеці, што гінуць.О, найсьвяцейшая, чыстая Панна Марыя!Послух дай нашым маленьням, ратуй нешчасьлівых!Зрок свой зьвярні на палі нашы й нівы, дзе войныЖорсткія ймкнуць быццам хваля марская па хвалі,Глянь Ты, якое бясчынства мячы нам спраўляюцьНад хрысьціянамі, хай вера іхная ў згодзеЗ Сынам Тваім, хай жадаюць яны супакою.Розум здаровы вярні ўладаром нашым, Панна,Каб абавязкі забытыя ўспомнілі знову.Ўсе ж яны ў гэтым вар'яцкім, разбэшчаным сьвецеЎ словах адно міратворцы, ваўкі жа-ж ва ўчынках.Не прычакаць нам, пакуль яны працьверазяцца,Край наш тым часам злы вораг палоніць і гоніцьБедных людзёў безбаронных на зьдзек і пакуты.О, запыні пал варожы няхай бы на ймгненьне!Час не стаіць і адцягваньне горшае сьмерці!Папскі пасад Адрыяна быць можа памогай,Дык не чакай, о, Марыя, хай зь ветрам павернеВетразі ён і прыпыніць мячы варажнечы,Хай ён пакажа сьляпым і дурным небясьпекуДы пакарае ўсіх вінных уладай закону,Гэтак, каб той, хто ня спэцкаў яшчэ сваё йменьне.Меч наш усюды й заўжды кіраваў справядліваІ ўладара ўзгадаваў бы зь сябе, што патрэбныКожнаму конча сягоньня ў хаосе сусьветным.