Ш??ре Бил?рд? кунакта / Гости Биляра (на татарском языке)
Шрифт:
– Байдык, мен сиа хан юлы, – диделр «Кк тирк» некелр, итклшкн кулларына ишарлп.
– Сыртлан, хан юлында елан бар, – диделр «Ак тирк» тркемендгелр.
– Кылычы булса, кый [6] да чык! – дип боерды Сыртлан.
«Дошман чылбыры» н зрг Алпакны зен сайладылар. Ул, бтен кчен йгереп барып, Кклш белн Сыртланны ике якка аерып чыгып китте м: «Без – шундый!» – дип мактанып, каршы тркемдге «сугышчы» ны злрен китереп кушты.
Мин ис Алпакка карап сокландым. Янымда басып торган энемне колагына: «мд хйл д, кч т кирк», – дип пышылдадым.
6
Кыю – стен кис монда: «лак ит» мгънсенд
Малайлар уеннарын двам иттелр. Энем д катнашып уйнарга телде. Лкин мин:
– Болай булгач, амигъ мчетен бген барып ит алмыйбыз икн, – дигч, зене уеннан кире кайтты, карышмады.
м без шрг таба китеп бардык.
Тышкы шрд
Ниаять, Билрне [7] тышкы шр ныгытмалары кренде. Каршыбызда калкып чыккан зу-ур шрне креп а иттек.
Энем:
– лл-л! – дип тел шартлатты. – Апа, апа! Кара ле, крсеме? – дип, иемнн тартты.
7
Билр – X–XIII гасырларда Идел буе Болгар длтендге шр
Мин:
– син н теге манарадагы сакчыларны крсеме?! Кулларына нинди озын сге тотканнар, – дип, шр диварларына тртеп крсттем.
ч кат дивар белн йлндереп алынган тышкы шрг узу чен, асылмалы кпер янына килеп бастык. Безне бхетк, олаучылар [8] да бар иде. Арба тренд дилбег тотып утырган тгрк сакаллы бер абзый зе башлап безг сз катты:
– Апалы-энеле бу мосафирлар [9] ханбалыкка [10] баралармы- ни?
8
Олаучы – олау (игелгн ат) йртче.
9
Мосафир – юлчы.
10
Ханбалык – башкала.
– йе, эчке шрг амигъ мчетен крерг барабыз, абзый.
– --, шулаймыни?! Юлдашлар икнбез, алайса. Без д шуны янындагы йортка барабыз ич. Утырыгыз, йд, утырыгыз!
Олаудагы ике бала янына без д менеп утырдык. Безне айлап урнашуыбызга ышангач, ул сзен двам итте:
– Юлчыны юлда булуы херле. Шулай бит, углым Белемчк?! Синеч ничек, кызым Айсылу? Кояш баеганчы, асылма кперне ктреп, капкага бик элеп куелганчы йлнеп кайтасы да бар… йд, Ак кашка, кузгалыйк!
стен яшькелт казаки [11] , башына йге киез брек кигн бу млаем абзый Телй исемле икн. зе белн таныштыргач, ул безне исемнребезне, ни чен юлга лкннрдн башка чыгуыбызны сорады.
11
Казаки – иле м кечерк кен утыртма якалы с киеме.
Мин:
– Без – Кушнарат авылыннан, Туктаман белн Албик балалары. Исемем – Сембик. Бу – энем Айтимер. ти-ниебез шр креп кайтырга злре рхст бирделр. Энемне миа ышанып тапшырдылар, – дидем.
– Елга буенда яшисез икн. Су коенып ссез инде, алайса. минем балалар, Белемчк белн Айсылуны йтем, Салкын Чишм дигн авылны шифалы суын эчеп слр…
Арба тгрмче келтер-келтер тгри. Без тир-якны кзтбез. Монда йортларны барысы да агачтан салынган. Нигезе – юан имн брндн, диварын нараттан ктргннр. Тблре такта белн ябылган. Йорт аралары кысан тгел.
– Эчке шрд яшчелрне йге йортлары да биред урнашкан, – диде Телй абзый, озакка сузылган тынлыкны блеп. – Крегезче, алар янындагы яшелч м илк-имеш бакчалары искитмле!
Чыннан да, йортлар янында алмагач, чия м шомырт агачлары, кура илге куаклары сеп утыра. н еракта аерым-аерым йргн ат, сыер ктлре крен. Бодай, борай [12] , борчак, ясмык, тары, арпа басулары йрп ята.
Айсылу ат дугасына беркетелгн кечкен из кыгырауга тртеп крстте:
– Шлдер [13] че-че, че-че ит. Ишетсеме?
12
Борай – бодайны бер тре.
13
Шлдер – кечкенкыгырау.
– Ишетм, Айсылу, из кыгырау «ырлый»!
Без, арбадагылар, бер кйг хозурланып барабыз. Юл читендге зифа каеннар, биек усаклар безне озатып калалар.
– й-йе-е, – дип сузды Телй абзый, – безне гзл табигатьк кренекле сяхтче, ислам дине белгече л-Гарнати [14] да сокланган, дилр. Бездге сахралар тагын кайда бар?!
– Билрг килгнмени ул?!
– йе, Билрг л-Гарнати килгн.
– лл-л! – диде Айтимер.
– йе, гарп сяхтчесе безне илг ике мртб килгн икн. Беренче киленд Ягъкуб бине Ногман [15] исемле казыйдан [16] болгарларны тарихын, риваятьлрен язып алган. «Илегез мин ишеткннн бик кпк шп», – дип мактаган. илк-имешлрне трлелеген, кплеген сокланган. «Мондый байлык башка бер ирд д юк», – дип йткн.
14
л-Гарнати – 1080–1169 елларда яшгн гарп сяхтчесе, дин белгече.
15
Ягъкуб бине Ногман – XI гасырныикенче яртысы – XII гасырныберенче яртысында яшгн болгар тарихчысы, казый.
16
Казый – хкем итче, судья.
Бакыр эрет миче.
Юрий Семыкин реконструкциясе
имешле бакчалар артта калып, юлыбызда трле-трле нрханлр [17] очрый башлады. Баш киемен охшап торганына ымлап, Телй абзый:
– Мен монысы – бакыр эрет миче, – диде. – Монда бакыр м аккургаш эретмсе белн эш итлр. Осталар, таштан ясалган махсус калыпка [18] кайнар эрем агызып, йозак м кзгелр ясыйлар.
Энем Айтимер бакырчы учакларына бик кызыксынып карап барды. ткйне безг тимерче нре турында сйлгне бар иде, блки, энем шуны исен тшергндер. нрчелр арасында и дрлелре тимерчелр икн. Ни чен дигнд, алар кирк-яраклар, эш м сугыш кораллары ясыйлар, шуа кр и киркле кешелр булып саналалар икн.
17
нрхан – мастерской.
18
Калып – форма.
Крвансарай
– Тышкы шрдге атаклы крвансарай [19] мен шушы инде! – дип, Телй абзый гаять зур кирпеч бинага ишар ясады. – Кече Чирмешн елгасыны борынгы исемен йрт ул крвансарай, «Д Шир» дилр аны.
Без кызыксынып киттек. Телй абзыйны тртип белн сйлвен ктмич, аа бер-бер артлы сорауларыбызны яудыра башладык.
– Бу крвансарайда кемнр яши?
– Ерак иллрдн килгн сдгрлр урнашкан биред. Алар яши торган мосафирхан [20] биек койма белн йлндереп алынган.
19
Крвансарай – стеналар белн йлндереп алынган, ныгытылган кунакхан(чит ил сдгрлре яшгн).
20
Мосафирхан – юлчылар чен номерлар; гостиница.
– Алар з йлрендге кебек яшилрме?
– йе. рберсен аерым блм бирелгн. Аш-су зерл блмсе д бар. Мунчасы бер дигн! Аны миче ишегалды ягыннан ягыла. Кайнар ава агымы идн астындагы торбалар буйлап уза. Кыскасы, бтен уайлыклар тудырылган.
– Алар монда озак торалармы?
– Алып килгн сд малыны кайчан сатылып бетен карап.
– Алар нрс саталар со?
– Кыйммтле тукымалар, затлы келмнр, керч [21] чынаяклар… Алар сата торган йберлрне санап чыгу ммкин тгел. Барып крерг кирк, – диде Телй абзый.
21
Керч – фаянс.
Ак кашканы махсус урынга туктатып бйлп куйганнан со, безне зе белн крвансарай алдындагы зур базарга йдде.
Болгар базары. XIII гасыр. Картина фрагменты.
Рстм Хуин рсеме
Базар ки мйданны билп алган. Анда халык бик кп. Трле-трле тавышлардан базар умарта кче кебек глп тора. Без Телй абзыйга тагылып барабыз. н бер урында ефк тукыма саталар. Айсылу белн икебезне д кзлр шул якта. Кулына аршын [22] тоткан гарп сдгре:
22
Аршын – озынлык лч коралы.