Чтение онлайн

Wahrscheinlich, das Vorhandensein des sterbenden und auferstehenden Gottes und sein Primat im slawischen heidnischen Pantheon wirkten in Russland auf den «Wahl der Glauben» — versicherten dem Christentum, mit seinem Auferstanden des Jesus Christ, den Vorzug und erleichterten den Slawen vergleichbar schnellen Emfang der christlichen Religion. Die Hauptmysterie des Christentums war nach ihrem Wesen den Slawen nah und verst'andlich.

Przyczynek do rekonstrukcji wschodniosiowiacskiego poganstwa

Streszczenie

Jesli pozostawimy na uboczu wszelkie rekonstrukcje, analogie, domysly oraz przypuszczenia i przeanalizujemy jedynie zr'odla, ok'aze si? w'owczas, ze zar'owno czas jak i religia chrzescijanska zrujnowaly poganskq. religi? Slowian. Zachowane do naszych czas'ow informacje dotycz^ce Pioruna sq. niezwykle sk^pe i fragmentaryczne. O b'ostwach wschodnioslowianskich zachowalo si? w kronik'ach jedynie kilka obelzywych st'ow, dwie czy trzy opowiesci o odnalezieniu i obaleniu pos^g'ow Pioruna czy innych bog'ow w Kijowie i Nowogrodzie oraz przysi?gi skladane przed dow'odcy Bizancjum na imiona tychze bog'ow. Sk^pe wiadomosci znalezc mozn'a w kazaniach ojc'ow kosciola, kt'orzy zamieszczali w nich informacje o innowiercach. Podobn'e imiona bog'ow stowianskich wyst?puj^ w jazyk'ach pokrewnych. Wszystkie wymienione wyzej wiadomosci zwi^zane s^ z kultem a nie z mitologi^. Do naszych czas'ow nie zachowafy si? mity o Piorunie. Ich niema.

Dopiero okres Odrodzenia przyni'ost zainteresowanie kultury oraz mitologiq. antycznq, i wraz z пщ przyszlo zainteresowanie wlasnq. przesztosci% kt'orq. zestawiano z kultury antyczn^. Zgl?biaj^c mitologi? s^siaduj^cych narod'ow Polscy badacze z XV-XVI wieku J. Dtugosz i M. Stryjkowski, przeka- zywali (i przeinaczali) relacje rosyjskich kronikarzy oraz wszelkie wiadomosci zaslyszane na Wschodzie. Od XVII wieku powolywano si? r'owniez na relacje niemieckich, angielskich a innych podr'oznik'ow powracaj^cych z teren'ow Rosji.

Pocz^tki zainteresowania czasami poganskimi w Rosji wi^zac nalezy z epokq. Piotra Wielkiego (XVIII wiek), jednakze w'owczas opierano si? na przeinaczonych zachodnich relacjach. W pocz^tkach XIX wieku uczeni nadal opierali si? jedynie na spekulacjach, powstawaly w'owczas dtugie listy bog'ow stworzone na podstawie analizy zagadkowych nazw w przyslowich i spiewach ludowych (A. S. Kajsarow, G. Glinka i inni). Wedle ich koncepcji religia ta przesci^gala inne poganskie religie, nablizaj^c si? do chrzescijanstwa (P. Stroew, M. Kastorski, N. Kostomarow, S. M. Solowjew). Jednakze ta tradycja nie byla podtrzymywana przez slowianofil'ow, w swych pracach zaprzeczali oni koncepcji rozwini?tego politeizmu u Siowian a w pierwotnej religii widzieli prawoslawny monoteizm. Wedle nich poganscy bogowie, kt'orzy znalezli si? w kronik'ach rosyjskich przyw?drowali na Rus wraz z Waregami (Normanami).

W poiowie XIX wieku rozpoczynaj^ si? komparatystyczne badania, kt'orych celem bylo ustalenie pokrewienstwa b'ostw narod'ow indoeuro- pejskich — zestawiano w'owczas panteon b'ostw siowianskich z panteonem greckim, rzymskim i indyjskim. W efekcie tych badan naukowcy doszli w'owczas do wniosku, ze panteony te wywodzq. si? od n'arodu praindoeuro- pejskiego. Zwolennicy szkoly solarno-mitologicznej, poshiguj^c si? poetyckimi alegoriami, wi^zali istnienie antropomorf'icznych b'ostw z kultem otaczaj^cej przyrody (D. O. Szepping, A. N. Afanasjew). A. S. Famincyn opieraj^c si? na zasadach dyfiizjonizmu, rozwijal koncepcj? slowianofilsk^. N. I. Kareew bronil zas idei o pierwotnym monoteizmie. Natomiast w koncepcji ewolucjo- nist'ow, rozwini?tej w latach siedemdziesi^tych i osiemdziesi^tych XIX wieku, postacie bog'ow wywodz^si? z demonologii ludowej (w Rosji N. F. Sumcow).

Dyfiizjonizm i ewolucjonizm uwidocznili si? r'owniez w pracach Lubora Niederle i A. N. Weseiowskiego, kt'orzy uwazali, ze Slowianie nie rozwin?li mitologii wyzszej, pozostaj^c na poziomie demonologii. Inni badacze odrzucali koncepcje szkoly mitologicznej z innych powod'ow: przede wszystkim zwracali uwag? na brak fakt'ow i tym sam'ym nie wierzyli w prawdziwosc stawianych hipotez (W. Jagic, H. Machal, L. Lezer or Leze, A. Kiripicznikow).

W pracach badaczy z pocz^tk'ow XX w. (E. W. Aniczkow, N. M. Galkowski, V. J. Mansikka) przeiamywany byl sceptycyzm w stosunku do zastan'ych zr'odei, dlatego tez swe prace oparli oni na analizie zachowanych kazan prawoslawnych ojc'ow koscioia, kt'ore dotyczyly przezytk'ow poganskich. Opieraj^c si? na nich, badacze ci mimo woli przej?li negatywn^ ocen? religii poganskiej jako wiar? rozleglq. i prymitywn^. Aniczkow, b'azuj'ic na pracy R'oznieckiego o Piorunie, wywodz^cej go od germanskiego Tora, uwazal, ze Rus rotfa si? od drobn'ych bozk'ow, natomiast znaczniejsi antropomorf'iczni bogowie zapozyczeni byli od Wareg'ow.

W XX w. badacze polscy (H. Lowmianski, W. Szafranski, K. Moszynski) tez uwazali slowianskq. religie poganskq. za monoteistyczn^, co niew^tpliwie nalezy wi^zac z siln'ym wptywem katolicyzmu. Dia nich Piorun jest nie tyle gl'ownym bogiem co bogiem jedynym, pozostali sq. jedynie jego hypostazami.

W Rosji Radzieckiej wojowniczy ateizm na dhigo zatrzymal badania nad religiq. slowianskq.. Krytycyzm marksist'ow zwr'ocil si? przede wszystkim przeciwko ich gl'ownym wrogom — chrzescijanstwu i islamowi. Jednakze, niedhigo przed rozpocz?ciem drugiej wojny swiatowej wzroslo zainteresowanie rodzinnymi religiami przedchrzescijanskimi. Celem tego nurtu bylo rozbudzenie patriotycznych postaw spolecznych w kraju. Powstaly w'owczas cztery koncepcje religii slowianskiej, kt'ore w przeciwienstwie do poprzednich byly oparte nie tyle na materialach historycznych ile na archeologicznych i etnograf'icznych.

Pierwsza koncepcja zostala rozwini?ta przez czolowych akademik'ow nauki radzieckiej B. D. Grekowa i B. A. Rybakowa. Wedle niej, Slowianie, zyj^c od niepami?tnych czas'ow na tych sam'ych terenach co obecnie, stworzyli gospodark? opartq. na rolnictwie, podstawy panstwowosci oraz rozwin?li wspanialy system religijny, kt'ory zblizony byl do religii chrzescijanskiej.

Drug^ koncepcj? zaproponowal uczony banita prof. Wladimir Propp, tw'orca semiotyki radzieckiej i inicjator strukturalizmu w Rosji. Wedle niego wszelkie doroczne kalendarzowe swi?ta rosyjskie zawierajq. szereg wsp'olnych dla siebie komponent'ow co jest uwarunkowane wzajemnym podobienstwem prac rolniczych. Propp zauwazyl, ze pierwotna przedchrzescijanska religia rosyjska byla religi^ archaicznq. poniewaz w swi?tach tych nie ma rozwini?tego panteonu b'ostw. Dlatego tez doszedl do wniosku, ze pierwotna religia rosyjska ich w og'ole nie posiadata (podobnie s^dzili Aniczkow, Niederle i Weselowski). Zar'owno Kupajlo (Kupala), Jarylo jak i inni s^Jedynie «niedorozwini?tymi b'ostwami». Dlatego tez uwaga profesjonalnych etnograf'ow, etnolingwist'ow oraz folkloryst'ow zwr'ocona zostala na demonologi? ludow^.

Pogl^dy Proppa staly si? dodatkowym impulsem dla nurtu starego etnografa rosyjskiego Dmitrija Zelenina, kt'orego badania nad demonologi^ opieraly si? na metodzie retrospektywnej. Jego zwolennikiem byl akad. Nikita I. Tolstoj, prawnuk Lwa Tolstoj a. Byl on tw'orcq. wpfywowej szkoly etnografii i etnolingwistyki. W ten spos'ob powstala trzecia koncepcja religii slowianskiej, opieraj^ca si? wyl^cznie na analizie material'ow etnograf'icznych. Metoda ta ujawniala wszystko to co przechowalo si? w kulturze zywej, a to znaczy bez wielkich bog'ow (bo mianowicie te bogi byli najwi?cej przesladowane przez kosci'ol chrzescijanski). Тут sposobem najznamienitsi etnografowie przyj?li tez? o braku wsr'od Slowian rozbudowanej mitologii a fmkcjonowaniu jedynie demonologii.

Czwarta koncepcja zostala stworzona przez dw'och strukturalist'ow (co samo w sobie wystarczylo aby si? liczyc frond^) Wjaczeslawa Iwanowa i Wladimira Toporowa. Wyszli oni od ustalenia slowianskich imion bog'ow a nast?pnie zestawili je z imionami, nazwami i indoeuropejskimi mitami. Kolejn'ym krokiem byla rekonstrukcja rozwini?tej mitologii wywodz^cej si? z og'olno- indoeuropejskiej («Mit Podstawowy», walka Pioruna z Wolosem — Welesem, itd.). Metody, kt'orymi si? oni postugiwali w znacznej mierze pochodzify od L'evi-Straussa, uniozliwify one bardzo swobodne ustalenie zwi^zk'ow, co doprowadzilo do bogatej rekonstrukcji, kt'ora byla jednak malo wiarygodna. Nie ma prost'ych dowod'ow na istnienie walki pomi?dzy Wolosem a Piorunem, ba Wolos, w odr'oznieniu od Welesa, jest najprawdopodobniej nowym bogiem, powstalym z transformacji chrzescijanskiego sw. Blazej a — bulg. Wlasa.

Jesli chodzi o koncepcj? Rybakowa, to ze wzgl?du na jej znacznq. popularnosc w kr?gach zar'owno naukowych jak i (daleko wi?cej) poza- naukowych, zajmuje ona znaczne miejsce w mej ksi^zce. Analizuj? zr'odla, kt'orymi (poza w^skim kr?giem swojej specjalizacji) nieprofesjonalnie poshigiwat si? Rybakow, jego metody (nieprawdopodobnie przestarzale, wr?cz prymitywne) oraz wnioski (kt'ore s^ pochopn'e, wr?cz anegdotyczne). Jednak nie zamierzam podwazac jego talentu, pot?gi i entuzjazmu.

Istotne jest to, ze jego twory stali si? punktem wyjscia dla neopoganstwa, kt'ore w latach siedemdziesi^tych powstalo wsr'od nowych ruch'ow religijnych. Ruch ten, wywotany nacjonalizmem zrodzonym z kryzysu prawoslawia, ignorowal realne dane dotycz^ce dawnych kultur i obrz?d'ow poganskich, i rozpocz^t tworzenie nowych kult'ow i obrz?d'ow, kt'ore po cz?sci s^ zapozyczone z indyjskiej i germanskiej praktyki kultowej. Celem ich jest propagowanie barbarzynskiej ideologii pierwotnej, charaktery zuj ^cej si? nienawisci^ do obcoplemienc'ow, wladczosci^, izolacjonizmem i solidarnosci^ nacjonalistycznq.. Wsp'olczesne hasla ekologiczne (szacunek do przyrody) tworz^ u nich jedynie poz'or wyrzeczenia si? pryncypi'ow i norm cywilizacji.