Чтение онлайн

Ты тры фартынгi даць мне павiнен - б'юць званы ў Святога Марцiна.

Цi заплоцiш ты мне ў нядзелю - загудзелi званы ў Старым Бэйлi.

Далей я не памятаю. Але памятаю, што гэта канчаецца так:

Вось i свечка, - каб спаткi давесцi,

Вось сякера - галованьку знесцi.

Гэта было як дзве часткi паролю. Але быў яшчэ адзiн радок пасля "званоў Старога Бэйлi". Можа, удасца здабыць яго з памяцi пана Чэрынгтана, добра яе раскатурхаўшы.

– Адкуль ты гэта ведаеш?
– спытаўся ён.

– Ад дзеда. Ён звычайна паўтараў мне гэты вершык, як я была малая. Яго выпарылi, калi мне было восем гадоў. Ва ўсякiм разе, ён знiк. Але што ж такое лiмон?
– дадала яна знянацку.
– Я бачыла апельсiны. Гэта круглыя жоўтыя плады з тоўстай скуркай.

– Я памятаю лiмоны, - сказаў Ўiнстан.
– Яшчэ ў пяцiдзесятыя гады яны не былi рэдкасцю. Яны былi такiя кiслыя, што толькi панюхаеш, i ўжо зубы баляць.

– За гэтай карцiнай, напэўна, шмат клапоў, - сказала Джулiя. Калi-небудзь я яе здыму i добра ўсё прыбяру. Здаецца, нам ужо пара iсцi. Мне трэба прыбрацца i змыць з твару пудру. Як шкада! Пасля я адмыю твой твар ад памады.

Ўiнстан паляжаў яшчэ некалькi хвiлiн. У пакоi гусцелi прыцемкi. Ён павярнуўся да святла i ляжаў, не зводзячы вачэй з прэс-пап'е. Невычэрпна цiкавы быў не кавалак каралу, а нутро самога шкла. У гэтым прадмеце была такая глыбiня! I разам з тым ён быў празрысты, амаль як паветра. Здавалася, што паверхня шкла была нябесным скляпеннем, пад якiм хаваўся цэлы маленькi сусвет. Яму здавалася, што ён можа ўвайсцi ў гэты сусвет. Ён уяўляў сабе, што ён i папраўдзе там, у шкле, разам з гэтым ложкам з чырвонага дрэва, з раскладным столiкам, з гадзiннiкам, са старасвецкаю гравюрай i з самiм прэс-пап'е. Прэс-пап'е было пакоем, дзе ён знаходзiўся, а карал быў жыццём Джулii i ягоным уласным, i жыццi iхныя злучалiся ў вечнасцi ў сэрцы крышталю.

5

Сайм знiк. Аднойчы ранiцай ён не прыйшоў на працу. Сёй-той растлумачыў яго адсутнасць легкадумна, без асаблiвай трывогi. Назаўтра нiхто ўжо пра яго не памятаў. На трэцi дзень Ўiнстан зайшоў у вестыбюль аддзела дакументацыi, каб паглядзець стэнд з аб'явамi. У адной аб'яве быў спiс сябраў Шахматнага камiтэта, куды ўваходзiў Сайм. Спiс быў амаль такi самы, як i раней, нiчога не было выкраслена. Але ён быў на адно прозвiшча карацейшы. Гэтага было дастаткова. Сайм болей не iснаваў. Ён не iснаваў нiколi.

Стаяла нясцерпная спёка. У мiнiстэрскiх лабiрынтах, у пакоях без вокнаў, з кандыцыянаваным паветрам, захоўвалася нармальная тэмпература. Але на вулiцы тратуары апякалi ногi, а ў метро ў час пiк стаяў невыносны смурод. Падрыхтоўка да Тыдня Нянавiсцi iшла поўным ходам, i работнiкi ўсiх мiнiстэрстваў працавалi звыш нормы. Дэманстрацыi, сходы, ваенныя парады, лекцыi, выставы васковых фiгур, кiнафiльмы, тэлепраграмы - усё гэта трэба было арганiзаваць. Трэба было паставiць трыбуны, устанавiць партрэты, прыдумаць лозунгi, напiсаць песнi, пусцiць чуткi, сфальшаваць фатаграфii. Секцыю Джулii ў аддзеле мастацкай лiтаратуры знялi з вытворчасцi раманаў, i цяпер яны выпускалi серыю вострапамфлетных брашур. Ўiнстан, апрача сваёй звычайнай працы, кожнага дня гадзiнамi сядзеў над старымi падшыўкамi "Таймз", перарабляючы i прыхарошваючы матэрыялы, што мелiся цытавацца ў прамовах. Позна ўвечары, калi пролы шумлiвымi натоўпамi бадзялiся па вулiцах, горад меў нейкi дзiўны, хваравiты выгляд. Ракетныя бомбы падалi часцей, чым звычайна. Часам аднекуль здалёк чулiся жахлiвыя выбухi, прычыну якiх нiхто не мог растлумачыць i пра якiя хадзiлi неверагодныя чуткi.

Ужо была напiсана новая песня, што павiнна была стаць галоўнай мелодыяй Тыдня Нянавiсцi (яна называлася "Песня Нянавiсцi"), i яна бясконца грымела з тэлеглядаў. Гэта быў рытмiчны дзiкi брэх, якi нельга было назваць музыкай, ён нагадваў хутчэй барабанны грукат. Калi гэтую песню раўлi сотнi глотак пад рытмiчны тупат ног, рабiлася страшна. Пролам яна вельмi спадабалася, i сярод ночы на вулiцах яна спаборнiчала з усё яшчэ папулярнай "То была безнадзейная мара". Парсансавы дзецi дудукалi яе цэлы дзень i ноч на грабенчыку i шматку туалетнай паперы. Вечарамi Ўiнстан быў заняты болей, чым звычайна. Сабраныя Парсансам брыгады добраахвотнiкаў рыхтавалi вулiцу да Тыдня Нянавiсцi. Яны шылi сцягi, малявалi плакаты, ставiлi дзержакi для сцягоў на дахах, рызыкуючы жыццём, нацягвалi праз вулiцу дрот i вешалi на iм транспаранты. Парсанс хвалiўся, што адзiн толькi дамовы блок "Перамога" вывесiць чатырыста метраў транспарантаў. Ён быў у сваёй стыхii i адчуваў сябе бясконца шчаслiвым. Гарачыня i фiзiчная праца далi яму нагоду хадзiць вечарамi ў шортах i кашулi з кароткiмi рукавамi. Ён паспяваў паўсюль - штурхаў, цягнуў, пiлаваў, заганяў цвiкi, iмправiзаваў, падбадзёрваў усiх сяброўскiмi воклiчамi i выдзяляў усiмi складкамi цела невычэрпныя запасы смярдзючага поту.

На сценах паўсюль у Лондане нечакана з'явiўся новы плакат. На iм не было нiякiх надпiсаў, была толькi пачварная постаць эўразiйскага салдата трох-чатырох метраў вышынёй, з безуважным мангольскiм тварам, вялiзнымi ботамi. Ён ступаў шырокiм крокам з нацэленым наперад аўтаматам. Адкуль нi глядзець на плакат, здавалася, што аўтамат нацэлены проста ў цябе. Гэтыя плакаты былi наклееныя на ўсiх свабодных месцах, на кожнай сцяне, iх было нават болей, чым партрэтаў Вялiкага Брата. Пролы, звычайна абыякавыя да вайны, былi ўзрушаныя, iх ахапiла чарговая хваля шалёнага патрыятызму. Нiбы ладзячыся пад агульны настрой, ракетныя бомбы забiвалi людзей болей, чым звычайна. Адна з iх упала ў запоўнены да краёў кiнатэатр у Стэпнi i пахавала пад руiнамi сотнi ахвяр. Усе навакольныя жыхары выйшлi на пахаванне. Яны наладзiлi доўгае шэсце, якое цягнулася гадзiнамi i было, па сутнасцi, дэманстрацыяй абурэння. Другая бомба ўпала на вялiкую пустку, дзе звычайна гулялi дзецi. Дзесяткi дзяцей былi забiтыя i разарваныя на шматкi. Былi i iншыя праявы гневу. Было спалена чучала Гольдштэйна. Сотнi плакатаў з эўразiйскiм салдатам былi сарваныя i кiнутыя ў агонь, а тым часам у агульным замяшаннi было абрабавана нямала крамаў. Пасля разышлася чутка, што шпiёны скiроўваюць бомбы праз радыё, i натоўп падпалiў дом адной старой пары, якую западозрылi ў тым, што яны iншаземнага паходжання. Яны задыхнулiся ў агнi.

У пакойчыку над крамай пана Чэрынгтана Джулiя i Ўiнстан, калi iм выпадала туды прыйсцi, клалiся побач на ложку без коўдры, голыя, пад расчыненым акном, каб уратавацца ад спёкi. Пацук болей не прыходзiў, але клапоў такiм гарачым часам напладзiлася процьма. Ды, як здавалася, гэта не мела значэння. Брудны або чысты, пакой гэты быў раем. Прыйшоўшы, Ўiнстан i Джулiя звычайна насыпалi паўсюль купленага на чорным рынку перцу, раздзявалiся, кахалiся, залiваючыся потам, i засыналi. Прачнуўшыся, яны заўважалi, што клапы вярнулiся i рыхтавалiся на контратакi.

За ўвесь чэрвень яны сустрэлiся чатыры, пяць, шэсць, сем разоў. Ўiнстан страцiў звычку пiць джын абы-калi. Здавалася, ён быў яму болей непатрэбны. Ён памажнеў, язва на назе загаiлася, засталася толькi рудая плямка. Ранiшнi кашаль болей не мучыў яго. Жыццё перастала быць невыносным, яму ўжо болей не хацелася строiць грымасы тэлегляду i крычаць дзiкiм голасам брыдкiя словы. Цяпер, калi ў iх быў патаемны i надзейны прытулак, амаль што дом, iх нават ужо не засмучала, што яны сустракалiся зрэдку i кожны раз толькi на некалькi гадзiн. Важна, што гэты пакойчык над антыкварнай крамай увогуле iснаваў. Ведаць, што ён там, некрануты, было амаль тое самае, што i быць там. Пакойчык быў сусветам, прыстаннем мiнуўшчыны, дзе можна сустрэць даўно вымерлых жывёлiн. Пан Чэрынгтан, думаў Ўiнстан, таксама вымерлая жывёлiна. Перш чым падняцца ў пакойчык, ён звычайна затрымлiваўся на колькi хвiлiн, каб з iм пагаварыць. Здавалася, што стары выходзiць з крамы вельмi рэдка цi нават увогуле не выходзiць, а з другога боку, як выглядала, да яго нiхто не заходзiў. Ён вёў прывiднае iснаванне памiж маленькай цьмянай крамай i яшчэ меншай кухняй, дзе гатаваў сабе ежу. У гэтай кухнi сярод iншага можна было ўбачыць неверагодна стары грамафон з вялiзнай трубою. Пан Чэрынгтан, здавалася, быў вельмi рады пагаварыць. Калi ён хадзiў сярод сваiх нiкому не патрэбных рэчаў, з доўгiм носам, тоўстымi акулярамi, угнутымi плячыма, у аксамiтнай куртцы, ён заўсёды нагадваў хутчэй калекцыянера, чым гандляра. З нейкiм вялым захапленнем ён дакранаўся да тое цi iншае рэчы - фарфоравай затычкi, маляванага вечка зламанай табакеркi, таннага медальёна з пасмачкай валасоў даўно памерлага дзiцяцi. Ён нiколi не прапаноўваў Ўiнстану купiць i задавальняўся тым, што выклiкаў у яго захапленне. Гаварыць з iм было як слухаць старую музычную скрынку. Ён выцягнуў з глыбiняў памяцi iншыя ўрыўкi забытых вершыкаў. У адным з iх гаварылася пра дваццаць чатыры дразды, у другiм - пра карову з адламаным рогам. У яшчэ адным было пра смерць беднага пеўня Робiна. "Мне здалося, што гэта можа вас зацiкавiць", - казаў ён, вiнавата ўсмiхаючыся, пасля кожнага новага ўрыўка. Але ён памятаў толькi некалькi радкоў з кожнага верша.

Ўiнстан i Джулiя ведалi - так цi iнакш яны заўсёды гэта ўсведамлялi - тое, што цяпер адбываецца, не можа працягвацца доўга. Былi хвiлiны, калi думка пра непазбежную смерць была гэткая ж рэальная, як i ложак, на якiм яны ляжалi, i тады яны абдымалiся з нейкай адчайдушнай пяшчотай, як засуджаныя на смерць, якiя за пяць хвiлiн перад тым, як праб'е iх апошняя гадзiна, спрабуюць ухапiць апошнiя глыткi шчасця. Але былi моманты, калi яны адчувалi сябе ў бяспецы, iм здавалася нават, што ўсё гэта можа цягнуцца доўга. Пакуль яны былi ў пакоi, абаiм здавалася, што iм нiчога не пагражае. Шлях туды быў цяжкi i небяспечны, але сам пакой быў недатыкальнай святыняй. Гэта было падобна на тое, як Ўiнстан, узiраючыся ў глыбiнi прэс-пап'е, уяўляў сабе, што ён можа пранiкнуць у той шкляны сусвет i, апынуўшыся там, спынiць ток часу. Часта яны марылi пра ўцёкi. Iм будзе шанцаваць вечна, i да канца наканаванага iм жыцця яны будуць кахаць адно аднаго, як i дагэтуль. Або Кэтрын памрэ, i праз хiтрыя манеўры iм удасца ажанiцца. Або яны разам скончаць самагубствам. Або яны знiкнуць, непазнавальна зменяць аблiчча, навучацца гаварыць з пролаўскiм акцэнтам, знойдуць працу на нейкiм заводзе i пражывуць усё жыццё незаўважна ў нейкiм далёкiм завулку. Але ўсё гэта, як яны абое ведалi, было пустым глупствам. У сапраўднасцi нiякага паратунку не было. Яны нават не збiралiся ажыццяўляць адзiна рэальны план - самагубства. Трымацца дзень у дзень, тыдзень за тыднем, каб працягнуць цяпершчыну, у якой не было будучынi - гэта быў непераможны iнстынкт, як, скажам, лёгкiя чалавека працягваюць дыхаць, пакуль ёсць чым дыхаць.

Часам яны гаварылi таксама пра адкрытае паўстанне супраць Партыi, але не мелi нiякага ўяўлення аб тым, з чаго пачаць. Нават калi легендарнае Братэрства i iснавала, выйсцi на яго было надзвычай цяжка. Ўiнстан расказаў ёй пра дзiўную сувязь, што iснавала, цi здавалася, што iснавала, памiж iм i О'Браэнам, пра тое, што часам яму хацелася проста пайсцi да О'Браэна, абвясцiць яму, што ён, Ўiнстан, - вораг Партыi, i папрасiць у яго дапамогi. Як нi дзiўна, немагчымая дзёрзкасць гэткага ўчынку не ўразiла Джулiю. Яна прызвычаiлася меркаваць аб людзях па iх тварах, i ёй здавалася натуральным, што Ўiнстан паверыў О'Браэну, толькi ўбачыўшы яго позiрк. Да таго ж яна лiчыла само сабой зразумелым, што ўсе цi амаль усе ў душы ненавiдзяць Партыю i паўсталi б супраць яе законаў, калi б ведалi, што iм нiчога не будзе пагражаць. Але яна адмаўлялася верыць, што iснавала або магла iснаваць шырока арганiзаваная апазiцыя. Байкi пра Гольдштэйна i яго падпольную армiю, казала яна, былi чыстай лухтой, якую Партыя прыдумала для сваiх мэтаў, i ўсе толькi прыкiдваюцца, што гэтаму вераць. Незлiчоную колькасць разоў на партыйных сходах, спантанных дэманстрацыях яна, крычучы на ўсё горла, патрабавала пакараць людзей, чыiх iмёнаў яна дагэтуль нiколi не чула i ва ўяўныя злачынствы якiх нi на кроплю не верыла. Пад час паказальных працэсаў яна займала сваё месца ў атрадах Юнацкага Саюза, якiя з ранiцы да вечара стаялi перад будынкам суда i час ад часу крычалi: "Смерць здраднiкам!" Пад час Двуххвiлiнак Нянавiсцi яна заўсёды гучней за iншых выкрыквала абразы Гольдштэйну. Нягледзячы на гэта, яна мела самае цьмянае ўяўленне пра тое, хто такi ўвогуле Гольдштэйн i з якiмi iдэямi ён выступае. Яна вырасла пасля Рэвалюцыi i была занадта маладая, каб памятаць iдэалагiчныя бiтвы пяцiдзесятых i шасцiдзесятых гадоў. Гэткая рэч, як незалежны палiтычны рух, была недасяжная яе ўяўленню: Партыя раз i назаўсёды была непераможная. Яна будзе iснаваць заўсёды, i заўсёды будзе заставацца такою, як дагэтуль. Паўстаць супраць яе можна было толькi праз патаемную непакорлiвасць або ў крайнiм выпадку праз асобныя гвалтоўныя акты - забiць некага або пусцiць што-кольвек у паветра.