Чтение онлайн

Яны гаварылi не болей за дзве хвiлiны. Сустрэча гэтая магла значыць толькi адно: яна была задумана, каб паведамiць Ўiнстану адрас О'Браэна. Гэта было неабходна, бо даведацца пра нечы адрас можна было, толькi спытаўшыся ў самога адрасата. Нiякiх даведнiкаў не iснавала. "Калi захочаце мяне ўбачыць, знойдзеце мяне там", - вось што сказаў яму О'Браэн. А можа, нейкае сакрэтнае пасланне будзе схаванае ў самiм слоўнiку. Але, ва ўсялякiм разе, было зразумела адно. Змоўнiцкая арганiзацыя, пра якую ён марыў, iснавала, i ён выйшаў з ёю на сувязь.

Ён ведаў, што раней цi пазней яму прыйдзецца падпарадкоўвацца загадам О'Браэна. Можа, заўтра, а можа, яшчэ не так хутка - ён не ведаў. Ва ўсялякiм разе, тое, што цяпер адбывалася, было працягам працэсу, якi пачаўся шмат гадоў таму. Першым крокам была патаемная, мiжвольная думка. Другiм крокам быў дзённiк. Ён перайшоў ад думак да слоў, а цяпер пераходзiў ад слоў да спраў. Апошнiм крокам будзе нешта, што адбудзецца ў Мiнiстэрстве Любовi. I ён загадзя пагадзiўся з гэтым. Канец можна было прадбачыць ужо напачатку. Але было ў гэтым нешта жахлiвае, цi, дакладней кажучы, гэта было нiбы прадчуванне смерцi, гэта было як быць трошкi меней жывым. Нават калi ён гаварыў з О'Браэнам, яго працiнаў ледзяны холад, калi да яго свядомасцi даходзiў сэнс слоў. Яму здавалася, што ён сыходзiць у глыбокую магiлу, i яму не было лягчэй ад таго, што ён ведаў заўсёды: магiла тут, яна яго чакае.

7

Ўiнстан прачнуўся з мокрымi ад слёз вачыма. Заспаная Джулiя прытулiлася да яго i прамармытала штось накшталт "Што з табой?".

– Я прыснiў...
– пачаў ён i замаўчаў. Было вельмi складана выказаць гэта словамi. Быў сон, i былi звязаныя з гэтым сном успамiны, якiя ў гэтыя першыя хвiлiны абуджэння не iшлi яму з галавы.

Ён зноў лёг, заплюшчыў вочы i зноў акунуўся ў мроi. Гэта быў прасторны i светлы сон, у якiм усё ягонае жыццё паўстала перад iм, як краявiд летнiм вечарам пасля дажджу. Усё адбывалася ўнутры шклянога прэс-пап'е, але паверхня шкла была нябесным скляпеннем, i пад скляпеннем гэтым усё было прасякнута ясным мяккiм святлом, так што можна было бачыць бязмежныя далячынi. У гэтым сне быў таксама рух рукой - у пэўным сэнсе ён i адыгрываў галоўную ролю, - рух ягонае мацi, паўтораны праз трыццаць гадоў жыдоўскай жанчынай у кiнакронiцы, рух, якiм яна спрабавала схаваць ад куль малога хлопчыка, пакуль верталёты не разнеслi iх на шматкi.

– Ты ведаеш, я дагэтуль думаў, што забiў сваю мацi, - сказаў Ўiнстан.

– Чаму ты яе забiў?
– перапытала Джулiя праз сон.

– Ну як забiў, не фiзiчна.

У сне перад iм паўстаў вобраз мацi, якою ён бачыў яе апошнi раз, i ў першыя хвiлiны пасля абуджэння яму прыгадалiся дробныя ўрыўкi падзеяў, звязаных з тым вобразам. Гэта быў успамiн, якi ён гадамi свядома выцясняў са сваёй памяцi. Ён не памятаў дакладна, калi гэта адбылося, але яму было не менш як дзесяць гадоў, можа, нават i дванаццаць, калi гэта здарылася.

Яго бацька знiк незадоўга да таго. Калi дакладна - ён ужо не мог прыгадаць. Ён лепей памятаў замяшанне i трывогу, якiмi былi пазначаны тыя часы. Перыядычная панiка пад час авiяналётаў, пошукi сховiшча ў станцыях метро, паўсюль крушнi камення з бруку, нечытэльныя пракламацыi, развешаныя на ўсiх скрыжаваннях, атрады моладзi ў аднолькавых кашулях, бясконцыя чэргi каля булачных, перарывiсты грукат кулямётаў удалечынi i асаблiва - заўсёдны недахоп ежы. Ён памятаў, як доўгiмi вечарамi яны з iншымi хлопчыкамi корпалiся ў сметнiках i кучах адкiдаў, знаходзiлi жылкi капусных лiстоў, бульбяныя лупiны, а часам нават засохлыя хлебныя скарынкi, якiя яны старанна адцiралi ад попелу. Яны таксама чакалi, як па вулiцы будуць праязджаць грузавiкi з кормам для жывёлы. Часам iх трэсла на выбоiнах, i на дарогу высыпалася макуха.

Калi знiк бацька, мацi не выказала нi здзiўлення, нi смутку, але ў ёй адбылася раптоўная перамена. Здавалася, яна страцiла ўсю сваю сiлу. Нават Ўiнстану было зразумела, што яна чакала падзеi, якая павiнна была неўзабаве адбыцца. Яна рабiла ўсё, што трэба, гатавала, мыла, цыравала, засцiлала ложак, мяла падлогу, выцiрала пыл, заўсёды вельмi павольна, без лiшнiх рухаў, як манекен, якi ажыў сам па сабе. Яе мажнае, ладнае цела, здавалася, само сабой знерухомела. Цэлымi гадзiнамi яна сядзела на ложку, амаль без руху, i кармiла малодшую Ўiнстанаву сястрычку - маленькую, хворую i цiхмяную дзяўчынку двух цi трох гадоў, падобную худзенькiм тварам да малпачкi. Зрэдку яна абдымала Ўiнстана i моўчкi тулiла яго да сябе. Ён разумеў, нягледзячы на свой узрост i эгаiзм, што рух гэты быў нейкiм чынам звязаны з невядомай падзеяй, што павiнна была адбыцца.

Ён прыгадаў пакойчык, у якiм яны жылi, цьмяны пакойчык з цяжкiм духам, палову якога, здавалася, займаў ложак, накрыты белай падшыванай коўдрай. У камiннай кратцы была газавая фаерка, там была яшчэ палiчка, дзе ляжалi прадукты, а звонку, у калiдоры, была бурая фаянсавая ўмывальня, адна на некалькi пакояў. Ён успамiнаў застылую постаць мацi, калi яна схiлялася над фаеркай i мяшала нешта ў рондалi. Асаблiва добра ён памятаў свой заўсёдны голад i брыдкiя злосныя сваркi за сталом. Ён безупыну папракаў мацi i пытаўся ў яе, чаму ў iх так мала ежы. Ён крычаў i сварыўся на яе. (Ён памятаў нават розныя адценнi свайго голасу, што ўжо пачынаў заўчасна ламацца i часам неяк асаблiва выбухаў.) Цi яшчэ ён крывадушна падлiзваўся, каб атрымаць болей. Мацi i рада была б даць яму болей. Яна пагаджалася, што ён, "хлопец", мусiць мець большую порцыю. Але колькi б яна яму нi клала, ён заўсёды патрабаваў болей. Кожны раз яна малiла яго не быць эгаiстам, памятаць, што яго сястрычка хворая i таксама хоча есцi. Усё было марна. Ён злосна крычаў, калi яна канчала яму накладаць, спрабаваў вырваць у яе з рук рондаль i лыжку, хапаў кавалкi з сястрыччынай талеркi. Ён ведаў, што пакiдае галоднымi мацi i сястру, але нiчога не мог зрабiць. Ён нават адчуваў, што мае права так рабiць. Голад, ад якога крычала ўсё ягонае нутро, здавалася, апраўдваў яго. Памiж ядзеннем, калi мацi не вартавала, ён увесь час краў убогiя запасы ежы ў буфеце.

Аднойчы давалi шакаладную пайку. Шакаладу не было ўжо некалькi тыдняў цi нават месяцаў. Ўiнстан выразна памятаў той каштоўны кавалачак шакаладу. Гэта была плiтка на дзве унцыi (тады яшчэ лiчылi на унцыi), якую трэба было падзялiць на траiх. Было зразумела, што падзялiць трэба на тры роўныя часткi. Чужым, незнаёмым голасам, быццам гаварыў нехта iншы, Ўiнстан запатрабаваў сабе ўсю плiтку. "Не будзь скнарай", - сказала яму мацi. Пачалася доўгая спрэчка з папрокамi, крыкамi, стогнам, плачам, упiканнямi, торгам. Яго малая сястрычка, што ўчапiлася аберуч за мацi, як малпянятка, сядзела i вялiкiмi сумнымi вачыма глядзела на яго з-за матчынага пляча. Урэшце мацi адламала тры чвэрткi плiткi i дала Ўiнстану. Чвэрць засталася сястрычцы. Дзяўчынка ўзяла свой кавалак i пачала няўцямна на яго глядзець. Яна мо i не ведала, што гэта такое. Ўiнстан глядзеў на яе хвiлiну, пасля нечакана скокнуў, вырваў шакалад у яе з рук i пабег да дзвярэй.

"Ўiнстан! Ўiнстан!
– клiкала мацi.
– Вярнiся, аддай сястрычцы шакалад!"

Ён спынiўся, але не вярнуўся. Мацi трывожна глядзела на яго. I цяпер ён думаў пра тую падзею - ён не ведаў якую, - што неўзабаве павiнна была адбыцца. Сястра, зразумеўшы, што ў яе нешта адабралi, цiхенька заплакала. Мацi абхапiла яе рукамi i прыцiснула тварыкам да грудзей. Нешта ў гэтым руху казала яму, што сястра хутка памрэ. Ён павярнуўся i выбег на сходы з шакаладам, што раставаў у яго ў руцэ.

Ён нiколi больш не бачыў сваёй мацi. Калi ён праглынуў шакалад, яму зрабiлася трошкi сорамна, i ён некалькi гадзiн бадзяўся па вулiцы, пакуль голад не прыгнаў яго дадому. Калi ён вярнуўся, мацi ўжо знiкла. У тыя часы такiя знiкненнi сталi ўжо звычайнай падзеяй. У пакоi ўсё засталося, як было, знiклi толькi мацi i сястра. Яны не ўзялi з сабой нiякай вопраткi, нават матчынага палiта. Да сённяшняга дня ён так i не быў упэўнены, памерла яго мацi або не. Цалкам магчыма, што яе проста выслалi ў лагер прымусовай працы. Што да сястрычкi, дык яе маглi аддаць, як i самога Ўiнстана, у калонiю для бяздомных дзяцей (iх называлi Перавыхаваўчымi цэнтрамi), якiя паадчынялiся ў вынiку грамадзянскай вайны. Можа, яе паслалi разам з мацi ў лагер цi проста пакiнулi памiраць абы-дзе.

Сон яшчэ выразна стаяў у вачах Ўiнстана, асаблiва той ахоўны, утульны рух мацi, у якiм, як здавалася, палягаў увесь сэнс гэтага сну. I яму прыпомнiўся другi сон, якi прымроiўся яму два месяцы раней. Дакладна гэтаксама, як яна сядзела з сястрычкай, што ўчапiлася за яе, на ўбогiм ложку з белай падшыванай коўдрай, у тым сне мацi сядзела на караблi, што iшоў на дно, глыбока ўнiзе. З кожнай хвiлiнай ён апускаўся ўсё глыбей, а яна, не зводзячы вачэй, глядзела ўгору на Ўiнстана скрозь ваду, што ўсё болей i болей цямнела.

Ён расказаў Джулii гiсторыю знiкнення мацi. Не расплюшчваючы вачэй, яна павярнулася, каб легчы ўтульней.

– Напэўна, ты быў тады малым паскуднiкам, - прамармытала яна праз сон. Усе дзецi паскуднiкi.

– Так, але галоўнае ў гэтай гiсторыi...

З яе роўнага дыхання ён зразумеў, што яна зноў засынае. Яму хацелася яшчэ пагаварыць пра мацi. Наколькi ён мог памятаць, яна не была незвычайная жанчына, а тым болей iнтэлiгентная. Аднак было ў ёй нешта шляхетнае, нешта чыстае, проста таму, што яна заўсёды заставалася верная сваiм прыватным жыццёвым правiлам. Яе пачуццi належалi ёй адной, i нiхто не мог iх змянiць. Ёй нiколi ў галаву не прыйшло б палiчыць нейкае дзеянне бессэнсоўным толькi таму, што яно не мае нiякай практычнай мэты. Калi ты любiш некага, дык любiш, i калi няма болей чаго яму аддаць, аддаеш сваю любоў. Калi знiк апошнi кавалак шакаладу, мацi абняла сваё дзiця. Гэта быў марны, непатрэбны рух, якi нiчога не мяняў, ад яго не стала болей шакаладу, ён не мог засланiць ад смерцi нi дзiця, нi яе саму. I, аднак, яна лiчыла гэты рух натуральным. Жанчына-ўцякачка на караблi таксама закрыла свайго хлопчыка рукамi, хоць гэта ратавала ад куль не болей, чым аркуш паперы. Партыя ўчынiла страшэннае злачынства, пераканаўшы людзей, што натуральныя памкненнi i пачуццi не маюць нiякай карысцi, i адначасова пазбавiўшы iх усялякай улады над матэрыяльным светам. Калi чалавек трапляў у кiпцюры Партыi, не было ўжо нiякай рознiцы, адчувае ён нешта або не, робiць нешта або ўхiляецца рабiць. Што б там нi было, чалавек знiкаў, а з iм знiкалi i яго справы, i нi пра справы гэтыя, нi пра яго самога нiхто больш нiколi не чуў. Яго проста выкрэслiвалi з гiсторыi. Двума пакаленнямi раней гэта не здавалася людзям надта ўжо важным, бо тады яны не спрабавалi змянiць гiсторыю. Iмi кiравала вернасць сваiм правiлам, якiх яны нiколi не ставiлi пад сумненне. Важнымi лiчылiся толькi чалавечыя адносiны: зусiм бескарысныя ўчынкi, пацалункi, слёзы, словы суцяшэння, сказаныя чалавеку, што памiрае, маглi быць каштоўнымi самi па сабе. Раптам ён зразумеў, што гэтыя якасцi захавалi пролы. Яны не былi верныя Партыi, краiне або iдэi, яны былi верныя адзiн аднаму. Першы раз у жыццi ён падумаў аб пролах без пагарды, падумаў не толькi як аб iнертнай цёмнай сiле, якая аднойчы абудзiцца i адновiць свет. Пролы засталiся чалавечнымi. Яны не счарсцвелi душой. Яны захавалi простыя пачуццi, якiм яму даводзiлася вучыцца нанава са свядомым намаганнем. Пры гэтай думцы ён згадаў, без вiдавочнай сувязi, пра тое, як некалькi тыдняў таму, убачыўшы на бруку адарваную руку, ён скiнуў яе нагой у канаву, нiбы капусную храпку.