Чтение онлайн

Буранны Едыгей у тыя днi стараўся падбадзёрыць Абуталiпа.

– Не заўсёды ў нас такое лета. Проста год такi сёлетнi, - апраўдваўся ён, нiбы сам быў у гэтым вiнаваты.
– Яшчэ дзён пятнаццаць, дваццаць ад сiлы, палягчае, спадзе гарачыня. Няхай на яе лiха, замучыла ўсiх. А бывае ў нас тут, у саразеках, на канцы лета пералом, ураз мяняецца надвор'е. I тады ўсю восень аж да самай зiмы дабрыня - прахалода, скацiна цела набiрае. Здаецца мне - на тое прыкметы ёсць, - у гэтым годзе будзе такi паварот, так што пацярпiце, восень будзе добрая.

– Значыць, абяцаеш?
– разумеючы яго, удзячна ўсмiхнуўся Абуталiп.

– Можна сказаць, амаль.

– I за гэта дзякуй. Вось я сяджу цяпер нiбы ў лазнi. Але душа ў мяне не па сабе балiць. Мы з Зарыпай вытрымаем. Не тое даводзiлася цярпець. Дзяцей шкода... Глядзець не магу...

Дзецi баранлiнцаў замучылiся, змардавалiся, змянiлiся з твару, i не было куды схаваць iх ад духаты i невыноснай спякоты. Нi аднаго дрэўца кругом, нi ручайка, што так патрэбны дзiцяцi. Вясной, калi саразекi ажылi i ненадоўга зазелянелi кругом лагi i перавалкi, то ж было раздолле дзетвары. Гулялi ў мяч, у хованкi, бегалi ў стэп, ганялiся за суслiкамi. Люба было слухаць iх далёка чутныя галасы.

Лета сцерла ўсё, i дзяцей непаседлiвых змарыла нясцерпная гарачыня. Ад яе яны хавалiся ў цянi пад сценамi дамоў, выглядваючы адтуль толькi тады, калi праходзiлi цягнiкi. Гэта было iх забавай - падлiчвалi, колькi цягнiкоў прайшло ў адзiн бок i колькi ў другi, колькi пасажырскiх вагонаў i колькi таварных. А калi пасажырскiя саставы, праходзячы праз раз'езд сцiшалi ход, дзецям здавалася, што ўжо гэты цягнiк спынiцца, i яны беглi наўздагон, запыхаўшыся, засланяючыся ручкамi ад сонца, магчыма, у прастадушным спадзяваннi выехаць з гэтага пекла, i цяжка было глядзець, з якой зайздрасцю i недзiцячым сумам маленькiя баранлiнцы глядзелi ўслед уцякаючым вагонам. Пасажыры ў тых насцеж адкрытых вагонах з расчыненымi да адказу вокнамi i дзвярамi таксама дурнелi ад духаты, смуроду i мух, але ў iх была ўпэўненасць, што праз пару сутак яны апынуцца там, дзе прахалодныя рэкi i зялёныя лясы.

За дзяцей яны ўсе перажывалi тым летам, усе дарослыя, але тое, што гэта каштавала Абуталiпу, разумеў, акрамя Зарыпы, магчыма, адзiн ён, Едыгей. З Зарыпай у iх якраз i здарылася першая размова аб гэтым. Тады яму прыадкрылася яшчэ ў лёсе гэтых дваiх.

Працавалi яны ў той дзень на лiнii, гравiй паднаўлялi на палатне. Раскiдвалi шчэбень, падсоўвалi яго ў люфты пад шпалы i рэльсы i тым самым умацоўвалi насып, якi апаўзаў ад вiбрацыi. Рабiць гэта трэба было ўрыўкамi, у час памiж цягнiкамi. Доўгая, стамляючая ў такую гарачыню работа. Блiжэй да паўдня Абуталiп узяў апусцелы бiтон i пайшоў, як ён сказаў, па гарачую ваду да цыстэрны ў тупiку, а заадно глянуць, як там дзецi.

Ён пайшоў па шпалах хутка, нягледзячы што палiла сонца. Спяшаўся хутчэй да дзетак, не да думкi было пра сябе. Вылiнялая майка невядомага бруднага колеру вiсела, абцягнуўшы касцiстыя плечы, на галаве пацёрты саламяны капялюш, штаны целяпалiся на худым целе, на нагах разбiтыя рабочыя чаравiкi без шнуркоў. Ён iшоў, шлэпаючы падэшвамi па шпалах, нi на што не звяртаючы ўвагi. Калi ззаду з'явiўся цягнiк, ён нават не азiрнуўся.

– Эй, Абуталiп, сыдзi з лiнii! Ты што, аглух?
– крыкнуў Едыгей. Але той не пачуў. I нават калi паравоз даў гудок, спусцiўся па адхоне ўнiз, i тады не глянуў на састаў, якi пранёсся мiма. I не бачыў, як трос яму кулаком машынiст.

На вайне, у палоне чалавек не пасiвеў, маладзейшым, вядома, быў, на фронт пайшоў у дзевятнаццаць гадоў, малодшым лейтэнантам. А тым летам сiвiзна пайшла. Саразекская. Вельмi хутка замiльгала няпрошанай беллю то там, то тут у густой, грывастай шавялюры, i найбольш на скронях, пасiвелi скронi. У добры час быў бы ён прыгожым, вiдным мужчынам. Шыракалобы, з арлiным носам, кадыкаваты, з губамi, што сведчылi аб моцным характары, з прадаўгаватымi, падоўжанымi вачыма, ён быў ладны, хорошага росту. Зарыпа горка пасмiхалася: "Не пашанцавала табе, Абу, ты павiнен быў Атэла iграць на сцэне". Абуталiп усмiхнуўся: "Тады я цябе прышыў бы як апошнi дурань, нашто гэта трэба!"

Такая абыякавасць Абуталiпа да цягнiка, што мог бы наехаць на яго, вельмi ўстрывожыла Едыгея.

– Ты б сказала яму, што ж ён так, - крыху i папракаючы, сказаў ён Зарыпе, - машынiст адказваць не будзе, не дазваляецца хадзiць па пуцях. Да i не ў гэтым справа. Для чаго так рызыкаваць?

Зарыпа цяжка ўздыхнула, абцiраючы рукавом пот з расчырванелага пачарнелага твару.

– Баюся я за яго.

– А што?

– Баюся, Едыке. Што нам хавацца ад цябе. Убiваецца ён i за дзяцей i за мяне. Бо калi я выходзiла замуж, не паслухалася раднi. Старэйшы брат мой, той з сябе вылузваўся, крычаў: "Век будзеш каяцца, дурная! Ты не замуж выходзiш, а на пакуту сябе аддаеш, i дзецi твае, i дзецi дзяцей, яшчэ не нарадзiўшыся, ужо асуджаны быць няшчаснымi. А твой каханы, калi ў яго ёсць галава на плячах, не сям'ю павiнен заводзiць, а павесiцца. Гэта для яго самае лепшае!" А мы зрабiлi па-свойму. Спадзявалiся: раз скончылася вайна, што дзялiць жывым i мёртвым? Мы старалiся быць ад усiх далей, i ад яго i ад маёй раднi. Апошнiм разам, ты ўяўляеш, брат сам напiсаў заяву, што ён папярэджваў мяне, быў супраць нашага шлюбу. I што ён нiчога агульнага не мае са мной i тым больш з такой асобай, што доўгi час была ў Югаславii, як Абуталiп Кутыбаеў. Ну, пасля гэтага зноў пачалося. Куды нi ткнемся, усюды нам асадзi назад, а вось цяпер мы тут, далей няма куды.

Яна змоўкла, яшчэ шпарчэй i з большым прыцiскам падграбаючы бiты гравiй пад шпалы. Уперадзе зноў паказаўся цягнiк. Яны сышлi з лiнii, адносячы з сабой рыдлёўкi i насiлкi.

Едыгей адчуваў, што павiнен нечым дапамагчы, калi людзi ў такiм становiшчы. Але ён не мог нiчога змянiць. Бяда была далёка за межамi яго саразекаў.

– Мы тут жывём ужо многа гадоў. I вы прывыкнеце, прыстасуецеся. А жыць трэба, - сказаў ён, гледзячы на яе твар, i падумаў: "Та-ак, горкi саразекскi хлеб. Калi прыехалi зiмой, белатварая была яшчэ, а цяпер твар, як зямля, падумаў ён, шкадуючы яе на вачах згаслую красу.
– Валасы якiя былi - выцвiлi, вейкi i тыя апалены сонцам. Губы патрэскалiся да крывi. Зусiм дрэнна ёй, не прывычная да такога жыцця. Але трымаецца, не адступае. А куды цяпер адступаць - двое дзяцей. Усё роўна малайчына..."

Тым часам, узвiхурваючы гарачае застоенае паветра, пратарахцеў па пуцях, як вогненная аўтаматная чарга, чарговы састаў. Яны зноў паднялiся з прыладамi на палатно - працягваць работу.

– Слухай, Зарыпа, - сказаў Едыгей, спрабуючы неяк падтрымаць яе, прымiрыць з рэальнасцю.
– Дзецям тут, вядома, цяжка, я згодзен. У самога, як пагляджу на малых нашых, сэрца балiць. Але ж не век гарачыня будзе колам стаяць. Схлыне. А пасля, калi падумаць, вы тут не адны ў саразеках, людзi ёсць кругом, мы ёсць, нарэшце. Што ж цяпер убiвацца, калi так здарылася ў жыццi.

– Вось i я так кажу яму, Едыке. Я ж асцерагаюся слова сказаць лiшняе. Я ж разумею, як яму.

– I правiльна робiш. Я аб гэтым i хацеў сказаць табе, Зарыпа. Выпадку чакаў. Ды ты сама ўсё ведаеш. Проста прыйшлося да размовы. Прабач.

– Бывае, вядома, невыносна. I сябе шкода, i яго шкода, а дзяцей найгорш. Хаця ён нi ў чым не вiнаваты, а адчувае сябе вiнным, што завёз нас сюды. I змянiць нiчога не можа. Што i казаць, у нашых краях, сярод алявуцкiх гор i рэк, зусiм другое жыццё i клiмат зусiм iншы. Дзяцей хоць бы на лета маглi б адправiць туды. Але да каго? Бацькоў у нас няма, рана паўмiралi. Браты, сёстры, родзiчы... iх таксама цяжка асуджаць, iм гэта зусiм не трэба. I раней пазбягалi нас, а цяпер дык зусiм. Для чаго iм нашы дзецi? Вось i мучымся, баiмося, што на ўсё жыццё застанемся тут, хаця ўслых пра тое не гаворым. Але я бачу, як яму... Што нас чакае ўперадзе, нiкому невядома...

Яна цяжка замоўкла. I пасля ўжо не вярталася да гэтай размовы. Працавалi, прапускалi цягнiкi па лiнii i зноў бралiся за справу. А што заставалася? Як было яшчэ суцешыць, як дапамагчы ў iх бядзе? "Вядома, жабраваць iм не давядзецца, - думаў Едыгей, - жыць iм будзе на што, удваiх працуюць. Сiлай iх нiбы нiхто i не прынудзiў, а выйсця iм адсюль няма нiякага. Нi заўтра, нi паслязаўтра".

I яшчэ здзiўляўся Едыгей самому сабе, сваёй крыўдзе i горычы за гэту сям'ю, нiбы iх гiсторыя датычылася асабiста яго. Хто яны яму? Мог жа ён сказаць сабе - справа гэта не яго розуму, яму ж, уласна, што? Ды i хто ён такi, каб судзiць-расуджваць, дзе яго не просяць? Рабацяга, сцяпняк, якiх не злiчыць на свеце, цi яму наракаць, цi яму абурацца, трывожыць сваё сумленне пытаннямi, што справядлiва i што несправядлiва ў жыццi. Напэўна ж там, адкуль усё гэта зыходзiць, знаюць у тысячу разоў больш, чым ён, Буранны Едыгей. Там вiдней, чым яму тут, у саразеках. Цi яго гэта клопат? I ўсё роўна не мог супакоiцца. I чамусьцi больш хварэў ён душой за яе, Зарыпу. Здзiўляла i мiлавала яго яе адданасць, вытрымка, яе адчайная схватка з нягодамi. Яна была падобная на птушку, якая намагалася крыламi засланiць гняздо ад буры. Другая ж паплакала, паплакала б ды i скарылася, пакланiлася раднi. А яна расплачвалася пароўну з мужам за мiнулае вайны. I менавiта гэта больш за ўсё i насуперак усяму трывожыла Едыгея, бо сам ён нiчым не мог абаранiць нi яе дзяцей, нi яе мужа... Бывалi пасля хвiлiны, калi ён горка шкадаваў, што лёсу трэба было закiнуць гэтую сям'ю на Баранлы-Буранны. Для чаго яму гэтыя перажываннi? Не знаў бы, не ведаў бы нiчога такога i жыў бы спакойна, як раней...