Чтение онлайн

Тэрэ хбн тэрэ бэгэндэ ехэ баяртай болжо, субса хар-гыяаран ябана даа. Яба ябааар одирээд, ехэ амархай хуур-гана соо солоомо муу аймайи адхаан газарта бисяахан наряй хубниидли юума уйлана. Тэрэ хбн тэрээни дуулаад, байжа байгаад шагнана. Уйлапан тээшэ айлахаар шэртэжэ байжа хараад ошобо. Ошоходон, хубсаа хунаршье убэй,* муу айя-маар оройлдоод, арбан хоёртой басаган нюдэнээн уа гархаяа болишхоод, дуу гаража пууна. Тэрэ. хубн угаа ехээр хайр-лажа, тэрэ басагаа солоомон соооон гаргажа, солоомо суу-рын арлигажа, газаагууран мдэжэ байан хубсааар оройжо, ябахаяа болишинимайи ргэжэ ерэнэ.

Баабайн бариан тур шабаагар юушье убээ, газаа досоон юуншье бээ, тээршииима лтэршиинма байна. Тур — соон уухашье уудалшье бээ. Муу айн ногоо гтээжэ, тэрэ баса-'

гаа гурьяа булан соо хэбтлнэ. ндэрээн андараан шабаа-гараа дайдын харшн юугээр бгэлжэ альси орохо бэйеэр, лил тинргэнээр орожо, 'тэрэ басагандаа идеэлхэ уухымайи бэ-дэрнз. Табан хоногой дотор соо уашье уугаа убээ, бутаруухай хнлеэмэшье убээ. Тэрэ хубуун шадажа, уа саа оложо, хи-леэ. мэ оложо тэрэ басагаа идеэллэнэ. Тэрэ басаган бисяаха деэлхэээн хойшо хушэ орожо, солоо орожо, тэрэ хубуундээ ерьёо ябаан тулиаиаа хэлэбэ. Тэрэ хбн айл "пнгршв дээгр юума- ургална, аргалхаяа хун биимии, убэймии гэжэ.

Тиижэ ябажа ябахадан ондоо айлда ехэ ургаартай хун, хуу аргалдаг хун айл тииргэндэ ехэ муу эбшэйн аргалжа байна гэхые дуулаеа. Тэрэ хбн тэрээниие дуулахааа хойшо тэрэ аргалдаг хундээ ошожо золголдобо. Золголдоод:

— Тиимэ убшэн байна, тэрээни аргалхыш? — гэжэ ураба: Тиихэдэн тэрэ аргалдаг хниин:

— Асаржа узлыштаа, — гэнэ.

Тэрэ хубуун тиимэ айн хн гэжэ дуулаад, муу тур соогоо хэбтээн басагандаа гйжэ ерэнэ. Ерээд, тэрэ басагандаа хэлэбэ: "Би шамайе ургэжэ абаашахам".

Тэрэ басагаа рьёо хубсааар хубсалуулжа, нюргандаа ургэлжэ, оидоо айлда гараба. Ондоо айлда гаража, тэрээндээ хурэжэ, аргалдаг хундээ узуулхэдэн: "Энэ хоёр арайн дотор соо энээниишни юушье убээ эдэгээхэб" — гэжэ хэдэбэ.

Тэрэ басагаа аргалдаг хундэ о'рсижо, идьхэ уухымайе бэдэржэ, баяшуул ноёшуули уряй хойно худЭлжэ, пуни удэр убээ хуйтэндэ хулдэжэ, нойтондо норожо, идьхэ идеэ, хубсапа басагандаа удэр бури асаржа угэжэ байна. Аргалапан хундээ мунгэ алта угэнэ. Аргалапан хуниин тэрээниин абажа угэбэбой: "Нээгуурээн энэ басагаа хубсалуула", — гэжэ ршиин угэбэ. Гурбан лзрайн дотор соо тэрэ басаганай эбшэн убээ болжо, хул дээрээ гэшхэжэ, хуни адли хун болобо.

Тэрэ ургаарта хундэ ехэ мргэжэ шргэжэ, тэрэ хубуун муухан тур соогоо ерэбэ даа. Тэрэ муухан тураяа заажа, турайндли болгожо, муу аймааран унталга хэжэ, идьхэ уухымайе айл тииргэнээн гульдхажа, идеэлэжэ уугаа ан. Тиижэ байхадаа харанхы ни хоюуландаа газаа гархадан, зуун уряй-да хада дээрэ юума ялаганажа харагдана. "Энэ юун бай-хым?" — гэжэ хубуун басаган хоёр хтэрэлдд гараа пан.

Азарга сагаан хуани уз^урта толгойн шинээн алтан ялаганажа байгаа паи. Тэрэ алтайе абажа, тэбэржэ гэртээ ерэжэ, тэрэ алтаараа юума абажа, идеэтэй хубсаатай боложо, адуу-тай болоо он.

Адууниин удужэ, пайн ажалтай болоод байхадан, хаяан баян хун эдтэ одиробо. Одирходон, тэрэ басаган хэлэн х-рэн байгаа паи:

— хээн басагантанай амида болжо, ажал хэжэ шамапаа дутахаяа болибобди, — гэнэ.

Тэрэ баяи хун тэрэ басаган да мргэжэ шургажа:

264

— Намда муу б хыш! Уряйнси баабайнш, р хээйиш

анахалби.

Гэртээ бусажа, лама бндын тэрнэээ хойшо айдаг болжо, тэрэ басаганай хуряаха болоон хбуииин айлдаа ехэ ноён болжо, айл тииргэнэй муу муухай хээшэни хойшхолон бээ

болгожо, амитании эрдэмтэй, ургаартай болгржо, хгшэниин эхэнэр амитани ургажа, ажалиин тргээр шангаар дамж/v

лажа байна.

51. ТАЙШАА ГЭЭТЭИ ХН ХОЁР

Нэтэ гээтэй хн тайшаатай худа орол-сохо анаатай.

— Тайшаае басагаар бэри хэз аа яаха гээшэб? — гэжэ угээтэй убгэн хугшэн ураба.

— Юрд, хиирээгой хун тайшаатай худа ура г ~ болохох* гэжэ ама алдахаал. гээтэй ядуу зон хадаа, аминдаа таатай бэри олходомнай ямар байба гээшэб, — гэжэ амганиин га ни галзуу болоно.

— Туршаад лэ зэхэм, — гэжэ бгэн тайшадаа ошобо. Тайшаае газаа хурэжэ, мориноон буугаад, гэртэнь оробо. Ороод; мэндэшэлэлдэбэ.

— Хаанааа ябаан хун гээшэбтэ? — гэжэ тайшаа Ьураба.

— Худайн голоо, худанхани хоймброо ябаан хум, — гэнэ убгэн.

— Хаагуур ябажа ерэбэт? ~ Далан елээ ябаан

Даагани сабшаан Дардам сагаан харгыгаар ерэбэб, Гушан елээ ябаан-Гунани сабшаан Губилтайн сагаан харгыгаар ерэбэб,

Болзор болдогшын боро шулуутай харгыгаар ябабаб.

— Хэр ябажа энэ дайдада хурэбэт? — гэжэ тайшаа уранз.

— Хушууи буреэ Хуа зангидажа

ябабаб.

Шэбэр' буреэ

Шэнээ зангидажа ябабаб, Хоноон газартамни Хуа модон зангилаатай, нжээн газартамни ^Р$$у шэн зангилаатай байха, хойдтоо ябахадаа хараарайт, — гэбэ.

— Ямар хэрэгээр ерэбэ гээшэбтэ?

— Агнаха хбтэйб,

Адалинь бариха бэри уража ябанаб,

Булга бариан хбтэйб,

Булгаар эсхэжэ оёхо басага бэдэржэ ябанаб.

— Тиимэ басаган олдоходоош олдохо эидэ, юу хэбтэ ба-саганиимни тл?

— Too болохогй мнгэ хэб, Туужа болохогуй адуу гэхэб.

— г Болохо, болохо, — гэжэ тайшаа збшжэ, бээ андал* даан болобо.

гээтэй хндэ хаанааан утаай торгон бээ ерэхэб, таама бээеэ гаргажа, худа болохо тайшаа даа хэлэнэ1. "Ударшагой у par болохомнай, тааршагой тариг болохомнай гэжэ таама бээеэ тандаа баринам" — гэбэ. Тиихэдэнь тайшаа урдааань торгон бээ гаргаба. Тиихэдэнь гээтэй убгэн хэлэнэ:

— Танай, та бээйн тл басага хубуугээ ниилуулжэ бай-нуут, энээниитнай ойлгоогд/йлби! — гэбэ. Тайшаа ташага улаан болоод, дуу гай байна.

Ура г юумэ ороон хойноо тайшаа одоош тэрэ худа даа хэлэпэн юумыень абаашахаяа ерэбэ. Тиихэдэнь тэрэ убгэн нэгэ мунгэ гаргажа гэбэ (too болохогй), гурбан хлтэй морин сэргэдэнь уяатай байба (туужа болохогй адуун).

Иимэ шадамараар угээтэй хун тайшаае мэхэлэн байха.

52. ГУРБАЛДАЙН ГУРБАН СЭСЭД

Гурбалдайн гурбан сзсэд гурбан яанай амитад байба гэлсэхэ. Нэгэниин ихинаад яанай хн гэхэ, хоёрдохин — барай яанай, гурбадахин — бо-ролдой я а май. Тэрэ гурбан хбн гэр гэртээ, нютаг нютагтаа байхадаа бэе бэеэ суу дуулаад байба ха. Тиижэ ерээд, хоёр бага сэсэшлын ехэ сэсэнээ бэдэрэжэ ошобо ха.

Ихинаад япан тэрэ сагта хадаа Ахайн аманда ууан гэхэ. Хоёр сэсэн харгуйн холынхи, уанай утайнхи, ура урааар Ахайн аманда хрэбэ ха. Тиигээд хнэээ ураад ехэ сэсэндээ оробо ха. Ехэ сэсэниин гэртээ пууба. Мэндэ амар хэлсээд, ехэ сэсэниин хоёр бага сэсэшлайн иижэ пураба тэхэ:

— Юу голой хбд, хаа голой ашанад байната, юунэй у-рагаар энэ холо ерэбэбтэ, юунэй суугаар энэ газарта мордо-бобто? — гэжэ.

Тиихэдэнь дунда сэсэниин иижэ хэлэбэ гэхэ:

— Бидэ хоёр нэгэ харагшан неэ буляалдаад байнабди. Энэ нхэрни буляалдахадаа иижэ хэлэнэ: "Энэ неэ угй болгооор жэл болбоб", — гэжэ. Би хэлэхэдээ иинэби: "Энэ унеэн хадаа х-рээ соомни неэнээмни гаран юма", — гэжэ. Тэрэ буляалсаа-емнай хахалажа гэхэ х оложо ядаад танда ерэбэбди. Таа маниие хоёр тээшэмнай хахалажа гыта?