Чтение онлайн

УиМЭэрээшье хаанай ордондо яагаадшье орожо шадабагуй. Хэдэн хоног ордоной газ а ахи харшан соо- хулеэбэ. Нэгэ ураг* шатай саг дайрзлдажа, хатанда оруулха эдеэн соон алтан коль-иогоо хаяжархиба. Хатан эДеэлхэдээ эдеэн сооо" нхэрэйн-гО§ алтан кольио оло. холоороо гайхахын ехээр га их аба.

Арад зон доо, бурхан шажандаа урбаба гэжэ нэгэдэхи Пет-рые худалаар хардаад, орден шадарайнь yjfafa хэядэшье- мэ-дуулэнгуп Хилый Сибирь хударслэжэрхиэн байгаа юм ха. Хётанннень мэхэлхэ гэжэ Летртэ аб адляар шабараар хуниие хээд. "нухэршни наа барашаба" тээд, хдлжэрхиэн гэнэ. < хээн нухэрэйнг кольцо олоходоо хатаишье мшхд; мрдед хаяан хуниие олоодхибо. гущ

Заяагай хубууниие орДондо хатан дуудуулба. Ороод Петров гээн бэшэгынь хатан дань барюулба-. Хатан бэшэгыень ун-шаад, ордон шадарайигаа буруу аналтаниие ха алта да хаагаад, нэгэдэхи Петрые холын Сибирьээ асаруулхаар уладаа эльгээбэ.

Хатаншье арсалтагйгр буддын шажангые буряад уладай дунда тараажа боломоор гэжэ баталан юм ха. Тэрэ саглаа хойшо эгээ туруушын шажан дэлгэОжэ, Заяа хамба гэжэ хн буряад зоной элидэ гараан юм ха.

85. ХОЁР ТЭЭШЭЭ ТАРХИТАИ ГЕРБ

Урда сагта энэ манай орондо хаан гэжэ гы байгаа. Хуу баяд ноёд, ламанар

дээдэ захатай, тэдээндэ хун зон мэдэлтэй байгаа. Ог изгуурай баян хн ноён болдог байгаа. Тэрэ сагта ондоо грэндтэ хаан гэжэ байдаг байгаа.

Урда ороной нэгэ гурэнэй хаан ондоо грэндээр ябадал-тай байан байгаа ха. Тыгээд манай энээгээр нюусаар нэгэ нхэргй эхэнэрэйд хрдэг, амардаг байгаа. Тыгээд тэрэ хаан наатай болжо гу, али ондоо ушараар ту — ябахаяа болиоор они холо болоо. Тыхэ уедэ тэрэ амган хбтэй болоо. Хб-ниинь др бери мантагар боложо, ехэ дэргэн онорхон ухаа-тай, айхан хибн боложо эхилээ. Гурба-дрбэ хрд байхадаа, эхэээ асуудаг байгаа:

— Би хэнэй хбн гээшэбиб? Эсэгэм хэн юум бэ? Хэн гэжэ нэрэтэй юм? — гэжэ мтр намайе хибд эсэгэ гыш, ншн хун гээшэш гэлсэнэл, гасаална, наадална, намда ехэ муу байн. Би р анахадаа эсэгэгй хн гэжэ юу байха юм гэжэ анадаг байнам. Тыгээд эсэгынгээ ямарыншье мэдэ-нэгуйб даа, эсэгын тухай юушье мэдэнэгуйб.

Тыгэжэ hyp а ад алахагйдэнь:

— Ши эсэгэтэйш, эсэгэш ехэ айн хн юм, ши айн хнэй ри гээшэш, мн мэдээд яахашниб, хожом мантагар болоод мэдээрэй, мн гасаалжал байг, яахашгйш, досоогоо бу муу-дажа яба, — гэжэ эхэнь хэлэ хэлэээр арай гэжэ арба хргэбэ.

Арба хрд байхадаа, хбн дахин дабтаба. Ехэ шангаар "Уража эхилбэ.

— Хэрбэеэ хэлээгй аашни, би ябахам, эсэгэеэ бэдэрхэм, хн бхэн урахам, эсэгэеэ ямарыншье мэдэхэгй, янза

шарайгыншве хараагуй — байха яма))' амитан байха юм, — гээд ябахы тухезрбэ. Эхэнь аргадана:

— Арбан таба херыш даа, — гэжэ ядаа. — Арбан таба хртэр эсэгэеэш мэдэнгй амиды байанайм лэрэггуй, — гээд, эрхэгуй ябаха болоходонь, заахан эдихэ юумэ хмэ тхеэржэ г. Алтан биалагаа г, алтан биалагань тэрэ хубуунэй эсэгын нэрэ тамгатай байгаа. Тиигээд эхэнь заахадаа:

— Эсэгэшни хаан хн юм, урда орондо, ондоо гурэндэ, — гэхэээ сааша юумэ хэлэжэ шадаагуй. — Зай, гыгээд ябахал: болоо гуш даа, — гээд эхэнь елээ, хбун урда зог зогэлжэ ябаа.

Ябаа, ябаа, гурбан жэл ябаад байхадань, ондоо гурэнэй газар дээр нэгэ тоголшо хбнтэй уулзаад, ехэ удаан хрэлдэбэ. Тэрэ тоголшо хбуун бэрхэ хбн байжа, нилээд юумэ хэлжэ угэхэ зуураа, хаанай байдаг газарые (ордон) хуу заажа г.

Зай, тэрэ хабн хаанай ордондо ошоод, газаа тээлниг соонь байан сэрэгдээ гу, али харуулшануудаа иигэжэ у-раан байна:

— Хаан эндэ байдаг гу? Хаантай уулзаха арга юуб? — гэхэдэнь. шу'.

— Шинии хаантай уулзаха арга байхагуй, бушуу ботэн белеэн дээрээ зайлаа ааш дээрэ, — гэбэ.

Тиихэдэнь:

— Би аргагуй уулзаха хэрэгтэй хом, хаанда шухала бэлэг-тэй хм, энэ бэлэгые хаанай халуун гарта барюулха ёотой юм, — гэхэдэнь, тэдэ харуулшад-солдадууд гайхаад, тэрэ хэ-лэпыень хаанда хсэлдлбэ.

Хаан гайхажа, нэгэ тшмэлээ:

— Тэрэ бэлэгыень тэрэ хэбээрэнь абаад ерэ, — гэбэ. Бэлэ-, гыень тэрэ хэбээрынь абаашажа хаанда гэбэ. Хбун хлеэ-

жэ байна харюуень.

Хаан бэлэгыень зээд, энэ рынг биалаг харахадаа:

— Энэ хбнии асарагты, оруулагты, — гэжэ хэлэбэ ха. Хбни оруулба. Хбн ехэ здрн байба. Хрэлдэжэ

зэхэдэ рынь хбн боложо тодорбо. Эхыень асуужа б-хыг хрэлдд, хбгээ ехэ айнаар амаруулба. Хдыш айн байбашье, энэ хебуун нюусаар байна. Бай байаар ни-лээн бояоо. Эхэеэ анана, эсэгэнь ябуулха гэбэ. Хбуунээ ябуул-хадаа нзгэ гурбан хошуу сагаан тог бэлэг гэбэ. Тэрэ тогые тог гэжэ, хэлэхээр бэшэ, гербэ, знак юумэ байхагуй, миин бед зангаар а а, энээнии хэд хэлэнэ даа хаан:

— Ши ябаха болобош. нётогоо буоа, нётогтоо ошоод муу I ' байхагйш, хэтэдээ хаан болохо байхаш, — гэжэ хэлээд, — хаан* болоод хорт долоон шэрээдэ уугаад байхадаа, энэ тог хиид-хэхэш. — Ч^гэжэхэлээн байгаа.

Тэрэ хбн еитэй сэнтэй, эжытэйгээ напан соогоо гэдэээ

ж

лдэхэгйг юумэ, ба, л эг, вхэг.й. чюм. ан аа эд. гэжэ 1

энэ бдыдь, юуш; к>у, м Ьэм; дааj-.гэжэ анаад, юумэ хэлэнгй,

мордобо. — "".; awfy-i 'М^Рчй'^

Хаан о. п эж э "х б . н: я ба б а. Хбн яба ябааар гэртээ ерэбэ Гэртээ ерэхэдэнь, эжынь бэе муу байба. Хбн гэртээ ержэ амараад, баяд ноёдой. Ьаожошон (кучер) болобо. Кчер бо-лоод ябахадань, ноёдой суглаан ехэ олошорбо. Тэрэ сугдаан дээр хэлсэхэ юумэнь энэ грэнд хаантай болохые хеорэлдэ-дэг байба, лдэ хаантай болхо гэжэ тогтообо. Тщээд хааниие. олходоо ямар хнии хаан. болгохоб гэжэ ехэ они суглаанууд, дээгр хрэлдэбэ.

Ламанарнууд, баяд, ноёд, шадалтай зонууд хабаададаг байгаа. Нэгэ ноён ябаан баян хёнэй хбн хэлэбэ:

—. Бидэ ог-изгуураа тоолоод, огтой ундитай, баян хнэй хбниие хаан болгохо ёотойбди, эгээл баян, эгээл ноён хн хаан болохо ёотой гэжэ, — хэлэбэ.

Тиихэдэнь нэгэ лама хэлэбэ:

— Хэдыш баян, хэдыш ноён хнэй хбн ухаагй haa, эди шэди эрдэмгй\.аа, хайшан гэжэ хаан болохоб? Би пана-хадаа гытэй, ншэншье байг, баян ноёншье байг, эди шэди эрдэм тгэлдэр хниие хаан болгохо ёотой, — гэбэ.

— Хаан гээшэ грэниие хтэлхэ, мэдэхэгй юумэнь гы, хуу мэдэхэ ёсотой бшуу, — гээд эдэ хоёрой хэлээн гэндтэй хам-жаан олдууд хоёр янзаар анди боложо буляалдаба. Тыгээд ламын хэлээшэ:

— Эрдэм тгэлдэр хнии хаан болгохобди, — гээн зон олон-ти болобо. Баяд ноёдууд олонтиин дуугаар гээгдэжэ, ехэ

дурагйнд байна, гэбэшье ямар янзын эди шэди злэн хениие хаан шэрээдэ уулгахабибди гэжэ саашань бгэдынг суглаан дээрэ томилхо хэрэгтэй болоно. Нэгэ эрдэм ехэтэй лама хэлэхэдээ:

— Энэ ехэ дасан соохи бурхануудайнгаац. урдуур зайгй зула хэжэ жэрытэр нэгэ ряд табяад, дасангай баруун дээр хн бхэниие нэгэшье дотуугйгээр, ямаршье илгаагйгр оруулаад, зн дээр нэгэ нэгээрынь гаргаха ёотой. Хэрбэеэ энэ зуланууд хаан болохо хнэй ороод гархадань, хуу нэгэ нэгээрээ ер бадараа аань, тэрэ хн хаан болохо ёотой. Иимэ эди шэди харуулан хн манай дунда бии болоогй байна, мн бии болоон байгаа haa, нэхр хаан боложо шадаха хн бии болоон байха ёотой.