Чтение онлайн

— Иимэ айншииш даа, — гэжэ байжа хёоно хаям даа тэрэ амганшии нхэр. Тиихэ бэрин нхэршни сахюурта бууяа баряад гйшэбэ даа, агнахамни гээд. Тужада тайга соо ороод ло, тэрэшни торшэбэ, гэрээ олохоёо болёод. Дэмээ ябажа байаар ла, гурбан тээшээ нхэтэй шонын нхэ олобо. Тэ-рээни олоходоо, дулаа бэдэржэ хонохо анаатай хн шонойи нхэн соо ороо хим. Тэндэн шонойн хбд хэбтэжэ байгаа. Тэрэ хбшын бариха анаатай рша гараад, хубсааяа

тайлаад, хоёр нхын бглд, гурбатьха нхр ороо э-

рвн. Шонын хбд салдаган хни орохолоор шошоон бэеэ-рзэ гйлдэжэ гаршана. Хубсаайн хуу тархидаа лгээд гуйлдэ-шэбэ. Гклдэжэ гаршана. Тэрэ хбмнай салдагаар лэш хним, юуш бой. Эхэээн гараак нара-й хби шэнди болоод лэшэнэ. Бодоод ло ябба даа тэрэшни. Дайдада гаршоо хиим, тврд ябажа байаар. Нэгэ талмайда гарахадаа, баян айл харажархёо. гл дэрын нэгэ айлай газаа хагдан соо орожо хоноо. Айлын нохойд ехэ хусаа. Хнэй орожо ерэхэдэн нохойн хусаа гээб даа. Тиигээд лэ тэрэшни тэндээ р сайса хэбтэш.

Баян хунэй хулэншэд глгр бодоод неэгээ аана. Тэ-. рэмнай намарай саг. Хлэншэдэй неэгээ аажайхаДан (баян хун нэгэ басагатай байгаа) нэгэ басаган хадан торгон дэгэлтэй хотоной ара бийдэ ерээд лэ рынг хэрэгтэ уужархиба, шээнэ. Тиигээд лэ нхимкай хагдан соо хаража хэбтэнэ. дэр болоходо баа тархияа бултайлгаа гээб даа. Басаган бодоод нюаа ниихэдээ, алтан бээлигээ дунда хургандан бай-пан нэшэжэрхибэ. глвнэй наранай гарахада бээлигшни ялалзана хиим, ту я а сосёод ло. Тэрэ хбмнай харажал хэбтэнэ хиим.

Хлэншэнд хрэй соооон хэрндээ газаашан гаргаш-хана. — неэдээ гаргаад хлэншэд гэртээ ороно. Тэрэ зуурта нэгэ унеэн хотоной хрээ хабиржа байтараа аргаална. Хбн хаража хэбтэнэ. Тээ нэгэ хэды болоод байхада, хлэншэ хэрэй бааа суглуулаад, хотонойгоо шэгшы руугша хэжэр-* хибэ. Хоёр нохой нинд хусаан, тэрэ хб руу хараад ла байна.

— Юундэ энэ нохоймнай хусаба гээшэб? Мн ууна, хараад ууна, хрээ руу хараад ла байна. Эндэмнай юун бии болооб, — гээд баянай хлэншэдии ороходон.

— Намайе бу сохиитаа, би хн гээшэб, — гэнэ хбн.

— Юун хн хаанааа ерээбши? — гээд урана.

— Би Бурууша Борбоон гээшэб. Битнай трээн хм, Бу-рууша Борбоон хмби, суран нюсэгэн хмби, — гэбэл даа.

Тиигээд лэ хлэншэндиин абаашаба тэрээни, баян хун-д тушааба. Баян хн тэрэнээ эдеэллээд, арууан мэдэ мэд-хлээд, зархаяа малай гэр соо оруулаа. Хониной арууан дэгэл соо хэбтэнэ тэрэшни.

Гэнтэ нугада хэбтэжэ байхадан, баянай хоёр хлэншэ орожо ерээд зугаална.

— Энэ баянаймнан басаган харанхалжа унашоо хиим.' нээниин убээ болшоо хиим. Лама бд мрглжэ бай-на, хоног нгэрш.

— нээняин бээ гэжэ бтэеэ, ламатаяа хэлсэнэ. Бэ-элнг соон унээнинн байна ха. Тэрэ бээлигыи хааным ааб даа.

Хоёр хоноод байхадаа басаган бэрэ ехэ бэшэн болшоод байна. — Бэрэ ехээр бэдшэбэ, — гэжэ баа хэлсэнэ.

Хэбтэжэ байан хбмнай:

— нэээн бил олохо байнал би даа, — гэжэ шашаба тэрэ хбнш.

Тинхэлээрэн хлэишэд баяндаа гйлдэжэ орожо, энэ х-

бмнай тиижэ хэлэнэ гэбэ. Баян хун гэргэтээгээ:

— Мнхи Бурууша Борбоон юумэ мэдэхэ байха, — гэлсэ-жэ, хадаг барижа, хбндээ мрг:

— Орыш, туалыш, газаашалхаа болёобде. Хубсалуулжа тэрэнээ гэртээ оруулна хиим.

— Алтан бээлиг би хадаа олохол байнам, — гэжэ мнхи хмэршэии хэлэбэ.

Баян хишни мрг 'хиим даа оложо гыт гэжэ. Тинхэлээрэн бурханай омо (зэн) эрэжэ абаад, тэрээндээ табан н-гэйн хадаг уяжархиба. Тиигээд газаа хангай ехэ тогоо табюу-лаад, тэрээн соогоо дрсэ уа хээд лэ халаагаа хиим. Тэрэ хбншни тэрэ омоо баряад ла, газаа гараад хаяа' хана тоншоо. Юуш мэдээгйшэ болоод хоройн хажууда ошоод Ло, хорой тойроод ло зорюутан тоншоод ло байна. рЩ! Тоншоод ло:

— Энээни абагты! — гэнэ хлэншэдтэ.

Тэрэнээ аргалаа, хрээн аргалаа халуун уан соо хэбэ. Тэрэн хайлажа, биэлиг гарша ерээб даа. Тиигээд лэ биэлэ-

ги гарша ерэхэдэ, басаган айн болооб даа.

Заа, тиигээд лэ:

— Би гэртээ харихам амгандаа, триэн хмби, — гэнэ Бурууша Борбоон. Баян хн хэдэн хоног соо гэртээ, ордон

соогоо хонуулаад, гоёор хубсалуулаад ла:

— Гэртэн хргэжэ гэгты! — гэбэ баян хн хлэншэд-

т.

— Заа, юу эрэхэбши, юун хэрэгтэйб? — гэжэ ураба бая-ниин Бурууша Борбооноо.

Эръгшни шалд гэбэ: i — Жаран неэнэй уялга хэрэгтэй. Эрэын гд, тэрэ хбе гэртэн хргэбэд даа. Гэртээ ерэхэдэн амганиин-.

— Юу асараабши? Хаанааа ерээбши?

— Би трб, баян хнэй хлэу1шэд иамайе хргэж" ерээ, — гэнэ тэрэн.

Харан гэхэдэн жаран хэрэй хооон уялга байгаа ааб даа. Тэрэл эрээн юумэм, амгандаа хрэжэ гэбэ, иимэл хэрэй уялга эрээ эм гэжэ. Баянай басагани бээлнг оложо эдэгээ-энэз хуу хверэжэ байна.

Тиихэдэн амганиин:

— Ямар тэнэг хм бэ. Ноён юм г? Хаан гу? Ямар хи хадаа, иимэ тэнэг хн байдагиим аал? хэр эрэхэдэн, уялга4 гэжэ ойлгоон. Жаран хэр эрээн байгаа ааб даа, жаран

уялгада уяха гэжэ.

6. Бурятские народные сказки 81

Тиигээд хулэншэд тэхэржэ баяндаа ошшо хэлэбэ. Хул* эншэдээ глвгэжэ хэлэхэдэн, баяншни памгантаяа жаран ухэр ндгажа абаад, хулэншэдтээ туулгуулаад, паар морёор ходоо-; гоор бэлэг барижа ерээд, гуйна баяншни памгантаяа,

— Хайрлыт! — гэжэ Бурууша Борбооной амганда мур-гэиэ.

— Гондол юумэ угээ, эбгэй хожом байебди, — гэлсээ. Жаран ухэрээ хорой соон хаагаад, паар морёо бэлэг баряад ла, гэртээ бусаба баяншни.

15. УХААТАЙ ЭХЭНЭР

Нэгэ залуу аад, ажилда маша залхуу хун айл зайжа ябадаг байба. Баян аад, ноён

нэгэ айлда байжа, бага сага ажал хэжэ байдаг байба. Нэгэ

уд эр тэрэ ноён:

— Ши залхуу хун тула, бидэнэй юумэ айн гэдэг хэлсээд, хоол хубсааа абаад, али хэрэглээнээ абажа, манай хбн

болоод байха гущ? — гэбэ.

— Зай, энэ ноён намайе миин байлгахагуй, зобоохо болобо

гээшэ, — гэжэ тэрэ хубуун бодоод:

— Би байхагйб, ябахаби, рынг орон иютагаа анана-

би, — гэбэ.

Тэрэ ноён хэлэбэ:

— Тиимэ бол, яба тургэн!

Ябаха болоходонь тэрэ ноёнтон нэгэ уран гуа хуухэнтэя эн, тэрэ ххэн угытэй ядуу амитанние хаирладаг тула, тэрэ

ХН-3^ХшДиа: ямаРшье зееригуй амитан байнаЩШШ худалдажа, хубилгажа хоол, хубсаан ^олгожояб аарайш — гэжэ рынг нэгэ унтэй шэжэр алтан ^""LJJ^g. рээнииень абаад, тэрэ ябаха дээрээ эсэгэ эхэВВИИ

— Зай, баяртай, бишьё ябабаб даа, харин ^г^ло^\ танай ххэн иимэ алтан бээлигээ намда бэлэг угэбэ, энээ ниие хоол, хубсаан болгожо абахаб. чупя. жа.