Чтение онлайн

ЕВ

Танай аша ту da ар мко болходо зритэйхэн болжб^ ехэ баяртай ябанаб. Тиигээд энэ дэлхэйдэ хомор нэтэ сэнтээ габжаа гээшые оложо асарааб. Энэмни нэхр габжад гээшэ гу, али бэшэ гу. Амасажа хайралхые гойнам, — гээд нохой нгоо бааые ухэдэн, ноён боолтыень тайлажа, бааханаар хургандаа халта амталан зэжэ "габжаа" гээшэ нэн г даа, али бишэ гу, би ехэ танина угыб, хадагалжа ябахадаа, — гээд гэдэргэн гээн юм гэхэ.

Тиин Аляа Шара Даабуу рээнг ргэ аманай хурсада/; тэрэ баянии таа мэхэлжэ, хахад зринн абаан юума ан ха.

25. БАЛАН СЭНГЭ

Балан Сэнгэ гэжэ ехэ ухаатай хун бии байгаа. Тэрэ ехэ угытэй, а яга а бэртэ-лэнхэй. айл зайжа ябадаг байгаа. Уриснын сайнда туреэ сэм ндэгнэй мууда хобхороо сэм Убхэр улаан хонхор хаана байна, — гэжэ ябадаг сэн.

бэртэлсэн аягаиь ехэ томо, нэгэ айлда ор. он гэхэдэнь, сай аягалжа байсан эхэнэр хэлэбэ: "Ямар ехэ аягатайбте?" Тиихэ дэиь Балан Сэнгэ хэлэбэ: Я

Галын захайн хуниие

гомодхуулдаг, Ганса намайе баярлуулдаг аяга гээшэ.

Нэгэтэ Балан Сэнгэ ламые гурба дахин мэхэлхэб гэжэ боосолдоо: амбанай б… барихаб, нохой шэнгеэр хусуулхаб, нохойн бааса эдюулхэб. Боосолдосон хунуудынь дахасалдаад ябана гэхэ. Балан Сэнгэ нохойн баас хатаагаад, убэртэлэнхэй ябана. Нэгэ айлда найр болобо гэхэ, хун зон ехэ олон. Амбан газаа гараад шээжэ байна. Тиихэдэнь Балан Сэнгэ гуйжэ ошоод, б… бажуужархиба. Амбан ехэ уурлаба, галзуурхаш бо лосон тухай.

Тиихэдэнь Балан Сэнгэ амбанда хэлэнэ: "Би Богдоос тэн-гэриин б… бариха мундэлтэй хум. Теэд тэнгэридэ би яажа хурэхэбиб. Танаа тэнгэри шэнги санажа байсан дээрээс иимэ ушар болобо". рын тухайдаа иимэ угэнуудые шагнахадаа, аибая ехэ баярлажа, уурлахаяа болёо гэхэ. Иигэжэ Балан Сэнгэ иЭгэдэхн боосоогоо абаа. Тиигээд амбанаас асууба:

— Та, мэдэхэ ёстойт, сайн нохой муу нохой хоёрой хусаха да ялгаатайем гу? — гэжэ. Амбан;

— Илгаатай даа, муу нохой "аав-аав" гэжэ, сайн нохой "уув-уув" гэжэ хусадаг, — гэбэ. Иигэжэ хоёрдохи боосоогоо

абаа. Тиигээд мнохи убэртэлсэн нохойн хатасан баас гаргажа, амбандаа хэлэбэ: "Би энэ гаржаамын сайн мууень мэдэжэ ядааб, энээниие илгаруулжа угыт. Тиихэдэнь тэрэнь ам-талжа узэбэ. Иигэжэ Балан Сэнгэ гурбадахи боосоогоо абаа.

26. ХУРМАСТАШНИ ГЭЭШЭБ

Урда сагта нэгэ хомхой хобдог/баян ажа"ууан гэхэ. Тэрэ барлаг зарасанартаа хатуу зэбнээр хандажа, улэн хоооор байлгадаг байгаа ха. Тиигэжэ тэдэнэрээ хашажа байанаа айл тосхондо, хн зондо эли гаргахагй, мэдулхэгй гэжэ ехэ оролдодог байгаа. Нюу нюутараа нюрганай забараар, хабша хабшатараа хабанай забараар гэдэгтэл, энэ муухай хэрэгынь арад зондо дуулдаба. Арад зоной дунда хурса нюдэтэй, онор шэхэтэй хунууд олон ха юм. Ухаа айнтай, ульгам хэлэтэйшье хунууд олон.

Нэгэтэ ехэ ноён ерэхэнь гээн ураг суу дуулаан баян ухаа мэдээ алдажа, тэрэ ерэжэ ябаа ноёной нюдэ далдалуулхак хашалан зоболон хэжэ байанаа элируулхэгй гэжэ бодоод, барлагуудаа холын бэлшээридэ гаргаад, аймхай дуугайнуу-дыень нэгэ заа энэгтэйхэнээр хубсалуулжа, эдеэ хоолыень нэгэ бага айжаруулба. Уур сухалаа нэгэ заа хуряаба. Юушье мэдэхэгуй зарасанарынь ехэ хухижэ, дуутай зугаатай боло-бод ха.

Уданшьегуй ээргэшээ гурбан моритой, уран гоёор хээн дрбэн мртэй тэргэтэй, ялагар медальтай, ямба ехэтэй ноён гурбан хонхо ханхинуулпаар баянай газаа хурэжэ ерэбэл даа-

Баян эзэн айлшанаа альган дээрээ ргэхэ наагуур дээрэ доронь орожо, дохин байжа амаршалба. Тэргэээнь буул* гажа, тээг жуузада уулгаад, шиираг шамбай тургзн дрбэД'] хбдээр тэллэн, ноёниие гэр тээшээ залажа ябана. Тиигэжэ ябахадаа баян ноёной хойнонь орожо: "Бараг ууна гут? Хатуу дэншээ бэшэ гу?" — гэжэ урасагаан ябана. Томоотой янзаар сэлдыжэ ууан ноён гэнтэ гэдэгэд гээд, муухайгаар хэшхараад, жууза дээрэээ мухарин унашаба.

— Юун болобо гээшэб? — гэжэ мэгдээн тэбдээн баян у-

144

1

бв тореод, ур дарагдаад, ун зайлашан алдаба. Уна-

ан ноеноо хлыень тэбэрижэ таалан байба.

Ушарынь юуб гэхэдэ, баянай буруудые хаража ябаан барлаг баахан хбн ноёной тэллжэ ябаан жууза доро шур" гажа ороод, дорооонь шобхо модоор ноёной хондолой руунь

хадхажархиан байгаа.

Тэрэ бэлгэн барлаг хбе тэндэнь барижа:

— Ubi г аз ар а й хара бэдьхэ! Хаанааа гаража ерээд, иимэ муухай, аюултай ааша гаргабаш? Нюрганайнгаа ара шулуу-лаадйд алахагйш. Газарай габааа гараан гай! — гэжэ баян эзэн шд зуун, ыень зулгаажа оробо.

— Баян баабай! гыемни шагнажа ерээд, зэмэлхэ хадаа ээмэлыт! — гэбэ.

— Юу хэлэхээ ^анаабши, хэлэ! — гэжэ ая хул дээрээ бо-дожо ябаан ноён ураба.

ШЩ: Хурмастые, сошооон хн баяжадаг юм гэжэ дуулаалби. Теэд талаан боложо, хурмастые харахадаа тон ехээр баярлажа сошооболби. Та, ндэр ехэ хурмаста, хайрада ршгыт! — гэжэ барлаг хбун. ноёной урдапаа мэхэтэйхэнээр хараад, дохиго* нон байба.

Ямба ехэтэй, ялагар медальтай ноён "хурмаста" рлээн-дээ уур сухалаа таража, жууза дээрээ лаб забилан ууха зуураа:

— Зуб даа, би хурмасташни гээшэб! — гэжэ томоотой б-дн хоолойгоор хбндэ хэлэбэ.

Хажуудаа байан б триэн баянда хандан хэлэбэ:

— Энээхэн хубууе зэмэлхэ хэрэггй. Энээндэ нэгэ эеы гэр, хоёр аамхай неэ, ш гурба-дрбэн хони, унаха мори гд табп, — гэжэ захйрба.

— Эдэ бгэд хурмаста тэнгэриээ ршвогдзбэ гэжэ ойл-Тоорой, — гэжэ ноён барлаг хбндэ хандаба.

Баянай досоо хэды хара буубашье ноёной захиралтые яаха-шье аргагй дргээ зн. "Газарай габааа гараан гай гарза болобо", — гэжэ амгандаа шэбэд гээд, шэг шарайгаа хубнлч ган шомшорбо. Тиигээд ноёной хажууда нэгэшье хуни не дтэ-ллбэгй.

27. БАЛДАН СЭНГЭ

Урдань нэгэ нютагта баабайн хбн Бал-дан Сэнгэ бараг мэхэтэй хбн байгаа

эн гэдэг. Балдан Сэнгэ хаанашье ябахадаа, ямаршье сэсэн ухаатай хун и не рынг унэгэн мэхэдээ оруулдаг байлан юм. Тиимэээ оршон тойрон байгаа олон нютагуудта баабайн хбн Балдан Сэнгэ "унэгэн мэхэтэ" гэж^э суурхаан юм гэдэг. Теэд нэгэтэ Балдан Сэнгэ муу сагаан мориёо унаад, ехэ яаралтай гйлгэжэ ябахадань, нэгэ эхэнэр тархи дээрээ табан тамгын тогоо ргд ябатараа:

— Эй, Балдан Сэнгэ, намайе мэхэлхэ гылши, — гэжэ хаш-хархадань,

Балдан Сэнгэ: |ff

— Шамайе мэхэлхэээ байтагай тэнгэридэ тймэр гараад, тон слгй зониие зарлажа яаралай ехэ яаралтай ябанаб,—

гэбэ ха.

•"Тэрэ эхэнэр:

— Алим, алим? — гээд, д тэнгэри хараха зуураа тогоо-гоо хаха алдаан байгаа.

Баа нэгэтэ Балдан Сэнгэ нуурай эрьедэ "бэеэ зааад", Щабааан дээрээ малгайгаа табяад, нуурай боро шабараар "уха хэжэ байтарань хоёр наранай хоорондо тбиие гурба той-родог тнтэй халюун моритой Тарган Тарба гэжэ алдартай хн хажуудань туласа ерээд: