Чтение онлайн

— Еидэ байшээбтэ, орыт, — гэнэ.

— Орхош хэрэг бээ Ьан даа, уа уугаа болоо аа упан байхы? — гэжэ урна.,

— Байха, орыт, — гэбэ.

— Орходоо морёо хаана уяхыб? — гэжэ урба. Тиихэдэн:

— Саантнай убэл зун хоер байгаа, тэндэээ уягты, — гээд ор'жо арлишаба.

Тиихэдэн бэл зунхоёри хаанаа, юунаан уяхым гэжэ, тэрэ хоерын хааным гэжэ гайхажа бааа байшаба. Гайхажа хараа-шалжа байаар харашхэбэ. Хархадан, шарга тэргэ хоер байна ха.

"Ай, энээнээ убэл зун хоёр гээгшэм", — н гэжэ ая ойлгожо, тэндээн морёо уяад ороо.

Ороод, ундаа харяагаад, гараад ябаа ха саашаа. Ябажа ябахадаа нэгэ айли газаагуур гархадан, нэгэ хгшэи неэгээ аажа

ууна.

Хажуудан ошоод*.

— неэн тэй болог1 — гэжэ дуугарба.

— рр болог! — гэбэ.

Харжа байхадан тэрэ хгшэниин хупайхан дал дээрээ тгдэ

ршээн, тэрэн далбайжа харатдажа байтаа. Тэрээни адаг-

лажа, онжожо, тэрэ хгшэнн:

— Хай, суурхай харагша неэ бэдэржэ ябыман, хараа

бэйт? — гэжэ урна.

Тэрэ хгшэниин таагаад, намайе бэеым бэеээм урба, адаг-лаба, онжобо гэжэ:

— Харааам, мэнэ ая хойшо гарна ан, хойнооон ххэ буха дахажа гарна бэлэй. нэдхэм гэжэ хамар дээрээ шээлгэ-жэ, хоншоор дээрээ баалгажа гарна бэлэйл, — гэбэ.

Тиихэдэн Бажага Сэсэн тороод, хр хэлхэ хрээ олжо ядаад, абжэбээ арлишээ. Тиихэдээ шэбшэжэ ябана зуураа: "Маамамин ехэ ама хэлэбэш гээниин тудаба ха. Энэ ээыдэ тор-ходоо, нээрээшхэ хамар дээрээ бааЛгаантай адли, торон торон гэжэ эзы хндэ торшобоб", — гэжэ саашаа ошобо.

нгэйн голи хэжэ ябахадан, Хурсангайли хойкхоно ёогэнэ гэжэ нэрэтэй ганса модон уудаг байгаа. Тэрэ ёогэнээе схэ гэжэ харгаяаан гаржа Бажага Сэсэн ябаа ха. Тиихэдэн саан-аан энидли эмээл морьтой хн ержэ ябба. ёогнээн хажуу-дэ хоюулан ушараа ха. Ушараад ла бэе бэеэ "хэн гээшэбшэ" | тэжэ уралсана. уралсахадаа, нэгэниин Далайн урда биитъхэ Бажага Сэсэн болобо, нгдэн Далайн хойто бэеын арын хара ашабгаан Баалхан Сэсэн болобо.

Хоер сэсэшл тэндээ сэсээ буляалдаба. Тиихэдээ абхан адли, зэбхэн зэргэ, бэе бэеэ ээ торгобо. Мориноон бу^'жа бай-жа зугаалба. Зугаалжа, зугаалжа нгэрхэд дэлхэйн хн хааным гэжэ уралсажа, тиихэдэн Бажага Сэсэн хэлэхэдээ: "Нара гарха згтэ" — гэбэ. Баалхан Сэсэниин: "Нара орхо згтэ", — тээд хоюулан буляалдашаба. Тиигээд буляалдажа байхадан хэншхэ альниин зб, альниин бурууб гэжэ илгаха хн бээ, тэ-дээндлн мэдэхэшхэ хн бээ. Тиигээд хуюуландаа Турайн сд-тэ гэе гэжэ збшээд ха.

Турайн сы ноёд харжа пуухадаа "ааалхан Сэсэн нтэёо хэлээ, Бажага Сэсэн буруу хэлээ" гэжэ рьёо хбе худлаар хэлэбэ, буруу гэжэ хэлхэеэ ая бээ гэжэ, дэлхэйн хн нара орхо згтымэ гэжэ буруу эршыдлээ ха. Баалхан Сэсэн нээрээ зб ойлгоым байна, дэлхэйн хн нарани орхо згтымэ гэжэ тэрэ сэ-Сэшлдэ сы ноёд дуулгаа. Тиихэдэн Бажага Сэсэн сы ноёд худалаар сд хээ гээд сы эгээ ехэ ноёндо:

— Мэдээбээ бэшэ мэдээш, ойлгообээ бэшэ ойлгоош, тэрэ мэ-дэжэ байгаад худалаар хэлээндээ юушбээ, аша гушабээ хо" соржо, дээ Xjaaxaui, — гэжэ хараашхээ.

Тэрэн нтэёо хооон байшыма гээд даа тэрэ хун.

Тиихээ хойшо сууы забарта сууы ноёдоо болхо гэршэш болон хун худлаар хэлхэбээема гэжэ хэлулымэ.

Бажага Сэсэн буляалдаад, тиигээд зарьма газарын тороод, торохо газараа суудтэ худлаар хэлуулээд, зуб байгаад худал' гуулээд, ехэ урайгшабээ, гомдолтой гэртээ. харяа гэхыма.

37. ХАРААД УУГААРАЙ

Амбан ноён дтынг нэгэ угытэй айлай арбан гурбатай хубууе моришон болгожо абаад, холо газар нютагжаан ураг эльгэндээ аилшаар мор-обо гэжэ.

Тэдэ хоёрой харгы замдаа эдсэлхэ сагынь боложо. бурьялан урдажа байгаа горхоной эрьедэ буугаад. тэндээ эдеэ хоолоо бэлдэхэ гэжэ шиидэбэд ха.

Амбан ноён сумаагаа уудалан, эрье хоннной ууса, можо гэхэ мзтын тарган мяха хонхон тогоондоо хэсэгээгээд:

— Бя дутын айлда орожо. айраг амсаад ерэ даа. Ши минии ерэтэр тогоотой мяха пгулэеэ хараад уугаарай, — гэжэ захяад ябашана.

Тинн ноёной ябахатай сасуу томо хара нохой ерээд, нэрдэя байаар, тогоон соохи уусыень зуугаад ябашаба. Тэрэ хбн ууряаа хдэлэнгй, нхнл газартаа уужал ууба. Тэрэ еэр амбан ноён ама халамгай ерээд, тогоон соохи мяха шлэеэ худхасагаан байтараа, эрьеынгээ уусые угылд:

Уусамни яаан бэ? — гэжэ асууха мрт хбн тээшэ шэрнээр хараад зогсобо.

— Тан шэнги томооо томо хара нохой уусыетнай зуугаад ябашана эи. Тээ тэрэ горхоной саада эрьедэ гараад, мяхаяа зубаржа хэбтэнэ, — гэбэ.

" сГЫ' би шамайе хараад уугаарай гээ эм шууб! vt,7анда хаРажал ууанаа хэлэнэб. *

TamvvnaiiL??*'" ^ара 5оймог шамайе даа! — гээд, амбаь ноён ташуурайнгаа эшэээ баряадхина…

пгт" с огоотой мяхаа хараад уугаарай гэжэ та хэлэ; гут. ьи харажал уугаалби даа. Ноёнхай, намаа ум хэоэ гээшэбта, — гэжэ анаа амархан харюусаба ха

э бэшэ эн PK>ycaSa хГ Юу нэ"

Мнв ноён баряад банан ташуураа гам, "ье амандаа аагтай, хэлэндээ хэдлгэтэй"!? ид, М: "Яагаа-S бабнб!>-гэжэ бодоод, угэ wS^S^/^^

дээрээ гозуули шэнгеэр зогсошоои юм гэжэr^caSf' Щ

38. АРГАТА ХШЭТЭ ХОЁР

С,агай сагта, сахилзаании ххэдэ, caapiha-най нимэгэндэ, саазанай сулада ан ха. Аргата Хшэтэ хоёр байан юум.

Аргатан алаг эрэзн сартай, ахайтай ан ха. Хшэтэн хурин эрш сартай, эхэнэр угэй гансаараа банан юум.

Аргата нэгэтэ тулээндэ ошожо ябатараа, нэгэ хээн гу-рэнэй хэбтэхэдэ гэртээ асаржа, арапиинь хуулаад, мяхайнь шанаад, амгантаяа хоюулаа эдижэ ууба. Хшэтэ орожо ерээд:

— Таанаднай мнха хаанааа абаба гээшэбта? — .гэбэ. Аргата хэлэба:

— Алаг эреэн сарни хэш пан даа. Тиихэдэн арауйень бутгээр бшд, бээ шорой дрэтэр хээд, хйтэ модоной хртэр, нойто модоной нортор сохиходомни, сарни рг амдниршоо ан. Тиигээд еарайнгаа миха эдижэ уунабда. ни-яэй тияхэ ёотой юума байгаа, мэдээ гэй байгдаан байна, — гэбэ.

Тыхэдэн Хушэтэ ехэ гайхажа, гэртээ харяа, хрин эрээн сараа алаад, арауйень бтгээр бшэжэ, михайн абаад,< аран соон бээ шорой хээд, хэдыш сохиходон, cap (эодобо гэй.

— Хайран ганса сарымни Аргата арга мэхээ гаргажа алуул-жархиба, — гэжэ ехэ сухалдажа, Аргатуйнда ошожо, Аргатаяа тархиигиннь хойшон харуулжа нюрган дээрээ ргэлд, ойдо абаашажа шатаажа алахвмни гээд ргэлд ябатарань, Х-шэтынг арада ябаан хэтые Аргата абажа, газарта хая-жархиан гэхэ. Тиин Хшэтэ Аргатаяа ой абаашажа модондо хулижэ, тлеэ суглуулажа, шатааха гээд хэтээ носооХо гэхэдэн, хэтэн гэй байгаад, хэтэеэ бэдэрхэ гэжэ Хушэтэ ошобо ха.

Арратуйн шатаагдаха гэжэ модондо хулеэтэй байхадан, нэгэ адуу тууан соохор азаргатай, рэн нюдэ охор хн ерээд:

— Ши юундз эндэ хлигдээн юушин хун гээшэбши? — гэхэдэн, Аргата хэлэбэ:

208

— Би рэн нюдэ, гаргй байанаа энэ модондо хлюу-лээд, эндэ хоёр хоногто байгаад, энэ модоной шуупэ шимэ унэртэн нюдэтэй, гартай болоод гэртэээ хнэй ерэхые хлеэжэ

байнаб, — гэбэ.

Тиихэдэн тэрэ хн:

— Би рэн нюдэгй хмби, намайе хлииш! — гэбэ. Тиин Аргата тэрэ хндэ хлилтээ тайлуулжа, рынг