Чтение онлайн

«И, шешелеріні жатырынан найза стап туан, Абылайды анды бала рпатары бір жаынан бастары алынып жатса да, тубе етер емес.

Бегдербек шбегі былтыр Есенгелді мен Саржанды лтірсе, биыл Лшкр паруаншы алдап шаырып асым трені зіні басын алды. Ал біра бдан кейін тотаан айсы бар? Жараланан асырдай асымны Кенесары, Наурызбайы тіпті долданып алан жо па? Былтыр бес жз й болып ел шетіне келгеннен бері ке даланы кірентіп жатыр. Бларды жеткені зге елге ырсы болып тиді-а ой. Патшаа арсы шыуды осы жрт асым балаларынан йренеді, осы уаыта дейін кейбір оан-лоысы болмаса, негізінде тыныш жатан алы Арынны арасына да іріткі мытап тскен секілді. зі де шыуа таяу тран кз еді дегендей, Кенесарыны айтаны кесір болды. азірді зінде Амола кірігіні Байдалы, ойлыбай — Шаыр, Жанай — аламан, Темеш, Тыналы болыстары бас ктеріп отыран жо па? Оан сонау Азнабай балалары шо салып кеткен аржас руын, Бектасты Таймасы жел беріп отыран Тртара ауылдарын, араралы кірігіні ата она бастаан Жебай — Шаша, ара — Атымбет, орсын — Керней, ояншы — Таай болыстарын, алты жз отыз бес й ырызды, былтырдан бері ереуілдеп ата мінген Кіші жзді Табын, Тама, Жаалбайлы, Алшын, Жаппас, Шекті, Тртара руларын, Дулатты Иманы желіктіріп отыран Торай бойыны алы ыпшаын осса не болды? Россия патшалыымен шектескен жерді брі азір лапылдап жанан рт трізді. Бан Амола кірігіні ыпшаы мен Керейі де осылады деген сыбыс бар. Сонда б жрт айда барма? Бкіл Араны алы ртке айналдырма па? Сол ртті крігі биыл лытау маына, араойын, ашырлыа кшіп келген Кенесары. Жер дауын, салы дауын пайдаланып алы азаты патшаа арсы шіктіре тспек. Жртты шігуі сіресе мына Атау бекінісі салына бастааннан бері тым рши тскен трізді. Атау бекінісіні салынуын да Кенесары з пайдасына жаратпа, оан ммкіндігі де бар: Атау, араралы, Амола, Аягз кіріктеріні тоысан жерінде тр. Жне оны болашата атарар борышы да зор…»

Атау бекінісіні неге салынып жатанын есіне тсірейін дегендей оыр- лжа бас жаындаы кілем бошантайына олын созып ызыл сафьян мабадан алыдыы бір елі, екі басты самры сты суреті салынан ааз алды. Бл осы жылы он бесінші Маусым кні Бірінші Николай патша ол ойан Атау бекінісін салу жніндегі жарлы еді. оырлжа кз жгіртіп ои бастады:

«Омбы облысына жататын сырт округтерді Атау деген жерінде бекініс салынсын. Бл бекіністі бастыы-коменданты етіліп полковник не подполковник шеніндегі адам таайындалсын. Комендант мынандай міндеттер атарсын:

Амола, араралы, Аягз округтеріні ішкі тыныштыын баыласын.

Осы ш округ ауылдары отстіктегі Бетпадалаа дейін кшкенінде, соларды ораншысы болсын.

Шекараны немі баылап трсын. азатарды шекарадан рі арай бтен жаа ткізбесін. Баса жртты да шекарадан бері арай кіргізбесін.

Осы ш округті жерімен кшкен керуенді ры-арыдан, шапыншылардан орасын.

Осы трт міндетті орындау шін жоары аты аталан ш округті скерлері Атау комендантына баынатын болсын. Жне коменданта бізді бекіністерімізге, не оластымыздаы аза ауылдарына шабуыл жасайтын астар табылса, оны Шу зеніні бойына дейін уып, ару олданып тыйым салуа рсат етілсін».

оырлжа Указды оып шыып, оны маызына жете тсінейін дегендей сл ндемей жатты. Аздан кейін ана барып таы да сл клімсіреді. «Асыпадар. Тек осы Атау бекінісі салынып болсын. Сонда крерміз айсыны алай тырп еткендеріді!»

Жанында отыран тоалын оырлжа адама санар емес, Указа риза болып кетіп, ос басты самры с салынан жерін шп еткізіп сйіп алды да орнына ойды. Енді осы Указбен бірге Омбы генерал-губернаторына жазан патшаны екінші жарлыын оуа кірісті. «Атау бекінісіне шіркеу салынсын. Шіркеуде бір поп, екі дьякон, бір кзетші стауа рсат етілсін. Попты жылды жалаысы мы сом болсын, мриттерге, дьякондара алпыс сомнан, кзетшіге — тоыз сом елу тиын жылына жалаы берілсін. Ал попа, Амола, араралы Аягз приказдары бойынша жола шыанында, заа сйкес жол ны тленсін жне одан бтен ара-шарап секілді керектеріне жылына таы екі жз елу сом аша осылсын».

оырлжаны мрты йыдан оянып керілген мысыты йрыындай тікірейе алды. «Бл алай, деді ол таы да ішінен, Абылайхан алдан Серенні Шарша деген баласын лтіріп, енді орыс патшалыына баынам деп Тым деген баласын жібергенінде, атын патша оан ханды рмет аазымен, жылына ш жз сом аша, екі жз пт н тленіп трсын деген жарлы берген еді ой, ал мына попа… И, сонда алай боланы? Патша азамны азір байыаны ма, лде ш жзді ханы саналан Абылайа жылына ш жз сом тлеп кілін зіне аударма боланда, бар азаты бостандыын бір попты жалаысы рлы крмегені ме?»…

оырлжа з ойынан зі шошып кетті. «Тфа, тфа» деді патша азам ш жз сом тгіл, бкіл азаты боса неге алмайды? ы десем жаным шысын. Тек дайменді тымын клекесімен орай жрсе боланы! И, и, клекенен айналайын а патша, сені жасылыы аз тиді ме? Мен де сол жасылыыды атап жрген жопын ба? олымнан келгенін аяан жерім бар ма? Омбы облысыны бастыы генерал Талызинны бйрыы бойынша, Кенесары жаына шыпа болан рулара асыма ш слтан ертіп зім бардым, кшпедер дедім. Талызинны жртты орытан, ркіткен, мадайынан сипап алдаан ааздарын да тараттым, тіпті болмаан со ереуілді елге Омбы облысыны мсылман мешітіні басы Габдырахман лы Мхаммед Шариф имамды да шаырттым, біра ктерілісті басу мені мадайыма жазылмаса не істеймін. А патшаа арсы желіккен аза Наурыздаы шабынан бура трізді, мауын баспай, бетінен айтпайды. ой десе зіе арсы мтылады. Кенесары отыран елді ортасына баруа, маан да жан керек, блелі тесікке бармаымды тыып не жыным бар, бар олдан келгенім сол болды.

Ал Кенесары дегенііз кекілікті ілуге ккі болан кезйры трізді, сотар кесі мен тентек ааларыны соынан жріп бден шыныып алан, рыса бірден кіріп кетпей, Чириков есаул секілділер басаран кішкентай жасатарды аып тастап, кш жинауда…

Омбы генерал-губернаторына, «Есіл, Нра, Атау, Ортау, араралы, азылы, Жарайы, Обаан, Тобыл, смрын, араралыдан Жайыа дейін ата-бабамызды жері еді, сендер соларды тартып алып, бекініс салып жатырсыдар. Мал баып, кн кретін бізге де жер керек», — деп лсін-лсін хат жазып, жртты дрліктіре тсуде. Атау бекінісі салынады дегеннен бері тіпті шігіп алды. ан тгіспейік, Атау бекінісін салмадар дейді. Ал атамекен Ккшетауы мен араткелді арасына орнатылан бекеттерге маза беруді ойды…

Біра а патшаа Кенесары кім? Ай далада лыан бір аш асыр. Жазан хаттарына жауап айтарма тгіл осы хатты келген адамдарды зін стап алып шетінен Сібірге айдауда. Ал сонда, Кенесары не істемек? Бізде жазы жо, тіндік, лаа ілмеді, ал енді ата онайы деп алы бараны ктермек… Сондытан да жерінен айырылып а патшадан тілген жрт Кенесарыа осылуда. Омбы генералдары мны неге тсінбейді? Кктемде ктерілген дария тгіл кішкентай зен де бір кні шеберінен шыып тасиды. Ал Омбы бастытары алы ол шыарып, Кенесары кшеймей транда ырып салуды орнына, бізді зімізге ереуілді тотат, немесе ты тыда деп бйры беруден басаны білмейді».

оырлжа кілем бошантайа таы да олын созды. Бір аазды алып тесіле оыды. Бл полковник Талызинны е соы жарлыы еді. «Осы жарлыты алысымен ктерілген ауылдарды масатын білу ажет, райларынан айтпаса, ан жтызып басу шін жиырма трт саатты ішінде сол ауылдар- а зіні балаларыды жіберуіізді аыры рет бйырамын. Бл жарлыты сіз блжытпай орындауа тиістісіз», — деген сзді оып шыты.

оырлжаны онсыз да ара оыр жзі енді тіпті ошылданып кетті. араткел бекінісіндегі бйбішесі айнисаны йінен дейілеп арнап тоалыны аулына да осы жарлыты легімен келген. Аа слтанны Омбыдаы кадет корпусында оып жрген Жнділ, Шыыс деген екі баласы бар. оырлжа бларды патша ызметі шін ауіп-атерлі Кенесары ауылдарына жібермек тгіл, аждааны апанына да жмсауа шімірікпейді, тек… балалары айтанын орындай ма, гп сонда. Жнділ лкен бйбішесі айнисадан, Шыыс екінші йелі, Улиханны немересі Аааздан туан. Жнділ ынжы, ора, бірдееге берілсе тез ат йрыын кесе алмайтын боса. Ал Шыыс шаш ал десе бас алатын атал, рі жет, рі батыл. Жнділ салпы ауыз ара. Шыыс наашы жртына тартан асары, шегір кз. Тре тымыны жанжалшыл, р да жы мінезіні брі де бойына біткен. Жастыына арамастан ел арасындаы дау-жанжала да араласа бастаан. Былтыр есаул Лебедев Балаш кліні тсында кшіп бара жатан Сейтенді ола тсіргенде тілмаш болып баран да осы Шыыс. Ал Жнділде бл жігерді бірі де жо. Бір биеден ала да, ла да туады деген міне осы. Аа слтан екі баласын да жек креді. з олымен ажала айдап салуа бар, біра тркіндері мыты, адуынды йелдерінен ана именіп жр…

оырлжаны кзі айтадан жас тоалына тсті. Бл жолы баанаыдай емес, шірейген кішкентай кзіні тбінде бір ияпат ашу ойнай жнелді. Жас тоалыны бетіне тесіле арап, ішіп-жеп барады. «Мынау тыыршы тс, блек бксе кімді болса да ызытырар… Осы слу тоалы баласы Шыыспен кілдес дегенді бйбішесі айниса кптен бері ла-аыс ететін. Ааазды жек кретін, кндес атынны шері ой деп оырлжа бл сзге блендей кіл оймайтын. Алайда тоалыны асына бір жансызын тыа ойан. Сол жансызы жаында мны сек емес, шын екенін айтан. Бл суы хабарды естіген шата анша блан-талан болып ашулананмен, ш алуа келгенде айлаор, ндемей бас салатын сабырлы аа слтан табанда шу шыармай «тра тр блем!» деп іштен тынан да ойан. Сйтіп ызаа нсіз жанып жргенінде екінші бір смдыты таы естіген. лкен баласы Жнділ осы кіші тоалыны аулындаы бір тлегітті ызына ашы екен. ыз да мны жасы креді-міс. «Егер кем айттырып бермесе, осы ызды наашым аулына, немесе Омбыа алып ашам», — дейтін крінеді Жнділ..

Бл хабарды естігенде оырлжа тіпті кйіп кетті. Аа слтанны баласы арашыны ызын алма деген не смды! оырлжа кіші шешесіні ойнына барып жрген Шыыса да мндай ашуланып крген жо, ал бл жолы… Жнділді жедел шаыртып алдыртты да:

— Сені арашыны ызы, бдіуаит тлегітті Кмісін алам дегені рас па? — деді екі кзі анталап.

Жайшылытаы ынжы, ора Жнділ сір Кмісті шын жасы кретін болуы керек, ктпеген жерден табандылы крсетті. кесіне тіке арай алмаса да, ыза берген удесінен таймады.

— Рас.

— Ал сен бкіл лытау, ара Кегір, Сары Кегірді ожасы Ерденні кіші ызын саан айттыранымды білмейсі бе?