Чтение онлайн

оырлжа риза болып ар-ар клді.

— Жігіт болса міне осындай бол! ой да аман, асыр да то, атын да бар.

Ожар тмен арап клімсірегендей езу тартты.

— Заманы тлкі болса, тазы боп шал деген ой біздікі.

— Дегенмен екі кемені йрыын стаан суа кетеді, са бол. сіресе Кенесары аулында… Слтанны кзі ыраы, ате басса бірден сезеді. Жне ол ауылда жалыз ана Кенесары емес ой.

— асымны рпаынан баса асында таы кімдер бар екен, хабардарсыз ба?..

— азір кп жрт солай арай бет бруда ой. Жаында сол жатан бері ткен бір мліш судегерінен естідім, ататы батырлардан бгін тада Шбырт- палы Аыбай, Алтай Тлебай, Бестабалы Барбай, Бааналы дайменді, ыпша Иман бар крінеді, ал Табын руыны батыры Тіленшіні Жоламаны біз де сендермен біргеміз деп жаында Байтабын деген жас батыры мен Сер- азы хан тоалдыа алайын деп жрген Абкен атты батыр ызды жіберіпті…

— атын тыран заман болды ой осы кез… Сырымбет ырасынан байын, малын тастап алты баласымен Кенесарыны арындасы Бопай да барып осылды деген де рас па?

— Рас. асымны лдары арлан асыр болса, ыздары аншы брі емес пе. Бопай азір олына найза алып бір топ жігіттерді басарады деседі. Кйеу жрты, Ули ханны ауылын шабамын деп тісін айрап жрген крінеді.

— Бопай келіп аасыны тобына осылса Жанайдар батыр да со жерде десеізші…

— Неге?

— Жанайдар мен Бопай жас кездерінде озы Крпеш пен Баян слудай болан жо па еді? Тек асым тре Жанайдарды ара аза деп Бопайды оан бермеген. Алты бала тапса да Бопай Жанайдар десе ішкен асын жерге ояды деген сек бар. Екеуіні басы Кенесары ордасында осылан болар.

зін ана жылы Байгбекті асында кргенім бар, аасы трізді кзінен аар шашан а сары атын екен. Астына боз жора мініп алып сайыса тсті. Бірде-бір еркек шыдатпап еді… — Ожар бірдеме ойына тскендей оырлжаа брыла арады, — жааы айтан батырларыызды брі, Жоламан слтаннан згесі кіле ашы кеуде, жала тс кедей сарбаздар екен… Ел билеген бай, манаптан ешкімні аты естілмей ме?

— Малымды шауып алар деп орыан жз-жз елу шаыраты Шорманны Мсасы, Жаыпты Елемесі, Асылазыны Бабатайы секілді мыды айдаан азантай байлар болмаса, ел аалары «тбі алай болады» деп артын ктіп отыран трізді ой. зірге осыландар араралы кірігінен азыны даймендісі мен Баянауыл кірігінен Бектасты Таймасы. азыны даймендісі патша кіметіне брыннан наразы. Ана жылы оны болыстытан тсірген. Ал Бектасты Таймасы…

— Бектасты Таймасы дейсіз бе? — деді Ожар сл обалжи. — Япырмай…

— Неге шошыды? астасан жері бар ма еді?

— Жо… Дегенмен… — Ожар сырын айтар-айтпасын білмей сл отырды да, сзін айтадан бастады. — Таймасты Кенесары асында болуы… Маан ауіп туызып отыр, — деді ол кбірлей, — былтыр Сейтен екеумізді стап Омбыа апара жатанда бізді тотаан аулымыз тек осы Таймас аулы ана болды. Бірдемемді сезіп алды ма деп кдіктенетін едім…

— Басадан кдігі болмаса Таймастан зірге орыпай-а ой… Ол осыдан бір апта брын Жоламан мен Иман ауылдарына жріп кетіпті. Жрт ыайына арай Ырыз бен Торайдан да рі барады деседі. Шамасы Кенесары ереуіліне А Жайы, Ор бойыны ауылдарын да оспа ниеттері бар трізді. Таймас о жатан кзсіз айта алмайды. Балта ктерілгенше, ааш жал табады дегендей, сен де тірі жансы ой, оан дейін сенімге кірерсі. — оырлжа ырылдай клді. — Таа болмай бара жатса «адасанны айыбы жо, айтып йірін тапан со» деп атыныды алдыа тартып, мойныды сына берерсі. зі сынан мойынды ылыш кеспейді.

— Таймас алыста болса… жн екен. Бтен блендей ауіптенерім жо. Омбыа жеткеннен кейін, Сейтенді атана шейін тірі жана жолытыран жо. Екеумізді арамыздаы сырды ол зімен о дниеге бірге алып кетті. Оан мені кзім кміл жетеді. — Ожарды айтадан есесі ктерілді, — зірге Кенесарыны асына тек а патша жерін тартып алан рулар ана шоырланып жатандай ой. Мндай жадайда астындаы оты кшті болса, азан тез айнаанмен тез суалатын еді…

— й, білмеймін, — деді оырлжа, — бл жолы ктеріліс зге уаыттаыдай лап етіп жанып, сне алатын жалына самайды. Кенесарыны осыншама ол жинап ндемеуінен сескенем. Жне асында жалыз аза емес, баса лттан шыан аылшылары да бар дейді жрт. Б да еске алатын жйт.

— ойыызшы?

— И, жиырма шаты орыс пен башрт жігіттері бір топ деседі. Іштерінде зебірек ата білетіндері, о-дрі жасай алатындары да бар крінеді… Бас аылшыларыны бірі деп Бараа сыймаан Сида ожа мен з елінде ереуіл істеп айдалып келген болыскей офицер Жсіп деген біреуді айтады тышылар. Кіле арашы бас осан трізді.

— Япырмай … Жасы, — деді кенет Ожар бір шешімге келгенін білдіріп, — не болса да баран со крермін. Ал енді жмыс тртібін сйлесейік. Омбы сізге Кенесары ордасында не болып жатанын хабарлап труды тапсырды.

— Хабарды алай бермексі?

— Сейтенді стасан Смен, Жаып, Саып деген сенімді екі-ш жігітім бар. Олар азір Кенесары жасаында. Хабар солар арылы болады.

— Келген жігіттерді сенікі екенін айдан білем? — оырлжа таы ырылдай клді, — кп ойды ішіндегі тартылан ошар секілді кзге тсетін бір белгісі бола ма?

— Белгі біреу-а, сізге келгенде мына белбеуді о жаында тратын ты, ошантай, ыны сол жаында трады.

— Кісесі ше?

— Белбеулерінде кісе болмайды. Жас жігіттерге келіспейді. Біреу болмаса біреу сезіп алуы ммкін.

— Ойпырмай, зі мндай іске бден жора болып алан екенсі. Жааылары адамны ойына келмейтін белгілер ой. мытып алып жрмесем нетсін…

— Кенеке тірі трса, мыттыра оймас, — Ожар клімсіреді де слден со орнынан трегелді. — Ал кріскенше бар болыыз.

— Ас ішіп кетпейсі бе?

— Жрт кзіне кп тсуге болмайды. атыныма осы ауылдаы бір арашыа жолыатын шаруам бар деп кетіп едім, енді ораланым жн болар…

— Онда жолы болсын.

оырлжа трт кн емін-еркін жас тоалын жайлап, бойы сергіп Амола бекінісіндегі бйбішелеріні йіне айтты. Бл келгенде оран апасыны алаында жасатарымен жаа ана оралан Шыыс пен Жнділ отыр екен. Талызинны жарлыын орындаймыз деп блар ереуілге ктерілген Тыналы, арпы, Темеш болыстарына дейін барыпты, бнда ат йрыын шарт тйіп, олына ткіріп отыран алы жртты кріп, рі арай жруге ауіптеніп кейін айтыпты.

оырлжа балаларын кргенде, мыстан кемпірді алдындаы алтын саасын отыр тайымен алып келген тазша бала гей шешесінен кем ренжіген жо. сіресе Кенесарыа араан елден Шыысыны сау айтанын кешер емес. Екі беті дорбалана креітіп, амшысымен жылтыр етігіні онышын сабалай, н-тнсіз отыран екі баласыны алдында ерсілі-арсылы жре бастады. Бларды таы андай «Барса келмеске» жіберуді ойлап іштей лем-тапыры.

Дл осы кезде бекіністі кзет мнарасында тран солдат:

— Бір салт атты крінеді. Жрісі тым асыыс, апаны ашайын ба? — деп дауыстады.

оырлжа брылмастан жауап берді.

— Аш!

Ашылан ападан, ара терге малынан кер тбел азаы аттан, кйлегіні о иыы жауырынына дейін ан боп атан, зын сары солдат «Беда! Беда!» деп лай-млай жерге тсті. Жаын тран казарманы есігінен ылышын сйрете, аза атаулысы «арапшы Иван» деп атайтын, келте мрын, дебелтек ара, кк кз, осы араткел бекінісіні коменданты войсковой старшина Иван Карбышев жгіре шыты.

— Не болып алды? — деді ол солдата тйіле.

— Беда, войсковой старшина, — деп солдат ауыран иыын бір олымен баса, ыылдай сйледі, — біз хорунжий Котовты басаруымен елу солдат, он урядник Петропавлдан Ташкентке бара жатан Строганов купецті керуенін шекараа дейін апарып салма боп шыып едік. Салынып жатан Атау бекінісінен те бергенімізде кіле сойыл, найза стаан Кенесары жігіттеріне кездестік. Солдаттарды байланыспайы дегеніне арамай, хорунжий Котовты бйрыы бойынша екі-ш есерсо мылты атып, бір-екі адамын оа шырып еді, ыли жйрік мінген жігіттер лап ойып отрядты быт-шытын шыарып, тегіс сойыла жыты. Астымдаы жйрік атым уандара жеткізбей тек мен ана тылдым…

Бл кезде солдаттар да жиналып алан-ды, бріні де жзінде обалжу, ору…

— здері анша?

— Бес жз адамдай.

— Кенесарыны зі ме басарып жрген?

— Жо, інісі Наурызбай. Мен оны брын Ккшетауда кргем.

— Солдаттарды аншасы тірі алды?

— Білмеймін… ола тскен солдаттарды жне керуенді бар млкімен здерімен бірге алып кетті. айта оралып кеп, сайдан крдім…

— Беттері алай? Бізге брылан жо па?

— Жо. рі арай кнбатыса кетті.

Солдатты жарасын арап болан жас фельдшер оан;