Чтение онлайн

***

Uzun yay gec?l?rind? hundurd?n suzul?n b?d?vi q?hv?l?rind?n kims? doymur, sohb?t uzand?qca uzan?rd?. Bu d?f? Nof?l F?ttah?n ?misin? el? bir sual verdi ki, h?r k?s susub q?bil?nin q?hr?man?n?n hans? cavab? alacag?n? maraqla izl?m?y? baslad?:

–Pislikl?ri kainatda kim yarad?b?

Gunahlara yaran?sdan Yer kur?si n?d?n bat?b?

Yaxs?l?ga yamanl?g?, xeyr? s?ri, insanl?ga iblisl?ri kim c?rnad?b?

Ibad?tmi yer uzunun c?x?s yolu? Yoxsa olum?…

T?k?bburund?n yeri-goyu titr?d?n, ozunu ham?dan ag?ll? sayan ?l-Qas?mi hiss etdirm?s? d?, ur?yinin d?rinliyind? “bu yetimc?ni bel? elmli kim boyudub?” dey? narahat halda d?rin fikr? getdi. H?r k?s ?l-Qas?mid?n cavab gozl?yirdi. O, Nof?lin seir kimi s?sl?ndirdiyi sual?na dolgun bir cavab verm?y? cal?sd?:

– Bax, cavan oglan, dunyan?n g?rdisin? nufuz etdikc? cavabs?z suallar da art?r. B?s?r ovlad? dunyaya g?l?nd?n bu yana b?zi suallara cavab tapmay?b. C?x?s yolu ucun is? Allah insanlara butun suallara cavab ver?n bir kitab? – Quran? gond?rib. O, dunyan? d?rk el?m?yin m?nas?z v? h?dd?n art?q suallar?n cavabs?z oldugunu bildiyind?n Quranda t?kc? suallara cavab vermir, h?m d? ?mr edir. Allah?n ?mrind?n c?xmaq, yeni suallar ver?r?k s?kk g?tirm?k is? sirkdir…

Mul?vv?h iftar?n basa catd?g?n? bildirib, ayaga qalxd?. S?id ona yax?nlas?b, t?r?ddudl? dill?ndi:

– Hec bilmir?m, s?n? nec? deyim, amma dem?liy?m. Yen? d? sukur m?sl?h?tin?.

– Buyur, s?ni dinl?yir?m, – dey? Mul?vv?h onu ur?kl?ndirdi.

– Ey Mul?vv?h, s?n bilirs?n ki, bizim Seybani n?slind? qurur duydugumuz bir adam var.

– Bilir?m, Y?zid ibn M?zy?d Seybanini deyirs?n.

– H?, bas?m?z?n tac? ibn M?zy?d, cox sukurl?r olsun ki, x?lif?miz Harun ?r-R?sidin yan?nda sevimli ?shab?l?rd?n biridir. Bizim Nof?lin d? day?s?d?r. Sag olsun, h?mis? zavall? bac?s?n?n tifili il? maraqlan?b. S?n? horm?ti cox boyukdur dey? bu gun? kimi usag? q?bil?d?n ay?rmaq ist?m?yib. Amma deyir, art?q zaman? g?lib, Nof?li igid bir s?rk?rd? kimi yetisdirm?liy?m. Nof?lin getm?y? raz? olub-olmayacag?n? bilmir?m. Indi h?r sey? s?n q?rar ver. Ibn M?zy?d? n? cavab ver?k?

?l-Mul?vv?h fikr? getdi. Oglu q?d?r sevdiyi Nof?lin ged?c?yi fikri ur?yini s?xd?. Arvad? Ruq?yyan? dusundu. O bu ayr?l?ga nec? doz?c?kdi?! Icind?ki t?latuml?ri bogub, toxtaq cavab verdi:

– M?n Ruq?yyan? birt?h?r yola g?tir?r?m. Dey?rik ki, day?s? ibn M?zy?d Nof?li gorm?k ist?yir. Getsin, gorussun, tez bir zamanda qay?dacaq. Sonras? Allah k?rimdir. Allah?n ?mrind?n kims? c?xa bilm?z. Hans? xeyirlidirs?, onu yaln?z uca Yaradan bilir…

III f?sil

Bu dunyada hec kim omru boyu oldugu kimi gorunmur. “Elin gozu t?r?zidir” des?l?r d?, c?ki daslar? insanlar?n ?yarlar?na gor? s?xsiyy?tl?r? qiym?t verir. C?ki daslar? d?yism?yinc? ?yarlar da d?yismir. Dun?n qorxaq kimi tan?nanlar bu gun nadir hallarda q?hr?man kimi gorunur. B?z?n cox kas?b biri ag?llarda varl?, ag?ll? is? d?li kimi, x?st? v? z?if olan guclu v? saglam kimi gorunub el? d? q?bul olunur. Buna al?n yaz?s? da, xususi bir bacar?q da dem?k ?sass?z olmaz.

Tarixin yetirdiyi bel? s?xsiyy?tl?rd?n biri d? Abbasil?r sulal?sinin x?lif?si Harun ?r-R?siddir. Lap g?ncliyind?n haqq?nda dolasan ?fsan? v? r?vay?tl?r? ?sas?n, Harun n? q?d?r yag-bal icind? boyumus, dunyan?n butun naz nem?tl?rini dadm?s, s?xav?tli, h?m d? ?n guclu v? amans?z kimi gorunur, amma n?d?ns? hec k?s onun h?yat?n?n kesm?kesl?rini, hokmdarl?q el?diyi ill?rin Islam tarixinin ?n c?tin don?mi oldugunu, o ill?rd? Peyg?mb?r n?slind?n olan davamc?lar?n bir-biri il? amans?z sur?td? c?kisdiyini, says?z-hesabs?z t?riq?tl?rin h?r?sinin yorgan? oz t?r?fin? c?kdiyini hec k?s yada salm?r. Insanlar? Harunun eys-isr?td? kec?n gunl?ri, dunyadan h?zz almas? il? bagl? soz-sohb?tl?r daha cox maraqland?r?r, bu bar?d? ?fsan?l?r? daha cox inan?rlar.

Abbasil?r xilaf?tinin ucuncu x?lif?si M?h?mm?d ibn Abdullah ?l-Mehdinin v? y?m?nli kol? Xeyzuran?n oglu Harun sahzad? olsa da, anas?n?n da c?kdiyi ?zab-?ziyy?tl?r bahas?na, boyuk c?tinlikl? hakimiyy?t? g?l? bilmisdi. Xilaf?tin ?n c?tin dovrund? x?lif? elan olunsa da, Harun mus?lman tarixind?, b?lk? d?, hec bir hokmdar?n etm?diyini etmisdi. Onun ucun ?traf?ndak?lar?n haral? olmas? on?mli deyildi, cal?s?rd? ki, xilaf?tin ?hat? etdiyi h?r bolg?d?, h?tta ucqarlarda bel?, dovl?t? yararl? biri varsa, saraya g?tirib dovl?t maraqlar? namin? orduda, idar?etm? v? ticar?td? ondan istifad? etsin.

Seybani q?bil?sinin basc?lar?ndan olan Y?zid ibn M?zy?d karvan yollar?n? n?zar?td? saxlayan s?hra komandiri idi. ?misi M?yan ibn Zaid? x?lif? ?l-Mehdinin yax?n adamlar?ndand?. Xorasanda usyan baslayanda ?misi onu x?lif?y? t?qdim edib, usyan? yat?racag?na t?minat verdi. Y?zid bu v?zif?nin ohd?sind?n layiqinc? g?ldiyind?n xilaf?tin ucqarlar?nda – h?l? d? ram olmaq ist?m?y?n Az?rbaycanda qayda-qanun yaratmaq ucun hakim t?yin edildi. Bir il Az?rbaycan hokmdar? olduqdan sonra art?q yeni x?lif? t?yin olunmus Harun ?r-R?sid Bizans yurusu zaman? onu yan?na cag?rd?, inan?lm?s s?rk?rd?l?rd?n biri kimi ozu il? doyus? apard?.

Valid ibn Tarifinin x?zin?ni talan edib aradan c?xmas?, ibn M?han?n oz v?zirinin toruna dusub xalq? naraz? salmas? v? usyana surukl?m?si Harun ?r-R?sidi hidd?tl?ndirmisdi. X?yan?t etmis birinin qac?b gizl?nm?si dovl?tin ?saslar?na boyuk t?hluk? oldugundan x?lif?nin ?sas taps?r?g? ibn Tarifinin tezlikl? tap?l?b edam edilm?si idi. Onun inand?g? s?rk?rd?l?rind?n Y?zid ibn M?zy?di yenid?n Az?rbaycan hokmdar? t?yin etm?kd?n basqa car?si qalm?rd?…

S?hrada boyumus b?d?vinin bird?n-bir? S?rqin boyuk s?h?rl?rind?n birin? yerl?sm?si Allah?n lutfu idi. Nof?l ilk gunl?r bir az dar?xsa da, h?r gun ald?g? q?l?ncoynatma, at?c?l?q d?rsl?ri, h?rb s?n?tinin inc?likl?rin? yiy?l?nm?k butun vaxt?n? al?r, dar?xmas?na imkan vermirdi. Day?s? bir nec? gun ?vv?l ona bir kis? q?z?l pul verib, ?shab?l?rind?n Musa ?l-Ibrahimini d? ona qosmusdu ki, Bagdad bazar?nda g?zib ur?yi n? ist?s?, als?n.

Musa Nof?li bir-birind?n goz?l geyiml?rin sat?ld?g? s?raya g?tirdi. Coxdan tan?s oldugu tacir? yax?nlas?b, salam-k?lamdan sonra:

– Bizim bu sahzad?y? g?r?k dunyan?n ?n goz?l libaslar?n? ver?s?n, – dedi.

Nof?l utan?b “M?n ax? sahzad? deyil?m”, dey? astaca etiraz ets? d?, Musa Y?zidin Az?rbaycana hokmdar t?yin edildiyini v? dem?li, Nof?lin d? sahzad? oldugunu dedi: “S?n hec omrund? dunyan?n muxt?lif agaclar?, gull?ri, otlar?n?, quslar?, v?hsi heyvanlar?n? bir arada gormus?n? S?hral?qda ?n cox gorduyumuz uzaqbas? xurma, s?rv agaclar? idi. Arran?n paytaxt? B?rd? is? ?sl c?nn?tdir. S?n d? art?q o c?nn?tin sahzad?si, Allah?n sevimli b?nd?sis?n”.

Nof?l burda olduguna sevins? d?, Mul?vv?hd?n v? Ruq?yya anadan uzaq dus?c?yin? gor? narahat idi. Onlar? ?misi S?idd?n, day?s? Y?zidd?n d? cox ist?yirdi. Bagdad kimi goz?l bir s?h?rd? sarayda qul-qaravas?n ?hat?sind? olsa da, Mul?vv?hin cad?r? ona ?n dogma yuva, N?jdin qumu ?n guv?nli torpaq idi. Indi B?rd?y? – dunyan?n c?nn?tin? getm?misd?n ?vv?l cox ist?yirdi ki, Mul?vv?h d?, Ruq?yya da onu bu sahzad?y? layiq geyimd? gorsunl?r.

S?h?r tezd?n capar Y?zid ibn M?zy?dd?n ?mr g?tirmisdi: “Bizimkil?rin t?cili Arrana kocurulm?si z?rur?ti yaran?b. M?shur Ip?k yolu burdan kecir. M?n oz q?bil?l?rimin burda olmalar?n? ist?yir?m. Dovl?tin rifah? v? ?min-amanl?q namin? bizimkil?rin burda olmas? z?ruridir. Kims? g?lm?k ist?m?s?, m?cburi deyil. Amma basa sal?n ki, m?nim buna ehtiyac?m var. Bir d? bu x?b?ri h?r iki q?bil?y? Nof?l catd?rs?n. S?n d? onunla get!”

Bagdad?n havas? qeyri-adidir. Bu s?h?rd? gun s?ni yand?rsa da, z?r?r vermir. S?h?r tezd?n isti t?ndir cor?yinin ?tri ?traf? buruyur. Yuxudan oyananda ac olmasan bel?, o ?tirli cor?yin x?trin? q?hv?alt? ed?rs?n. Musa Nof?li lap erk?n oyatm?s, o, yuyunub g?l?n? kimi xidm?tcil?r yem?yini sufr?y? duzmusdul?r. Musa onun t?l?sik yediyini gorub q?hq?h? c?kdi:

– Bilir?m, oralar ucun dar?x?rsan. Amma t?l?sm?, yaxs? ye ki, yolun uzaql?g?, istisi s?ni yormas?n. Biz q?bil?l?rimiz? mujd?ni verib, onlar? toparlay?b, karvanlar? yola dusdukd?n sonra ozumuzu B?rd?y? catd?rmal?y?q. Arranda v?ziyy?t pisdir. Usyan h?l? d? yat?r?lmay?b, camaat Valid ibn Tarifinin tap?l?b edam edilm?sini t?l?b edir. Oran?n adamlar? m?rd v? qorxmazd?r. X?lif? usuli-idar?sind?n olan birinin xalq? bu q?d?r q?z?bl?ndirm?si, ?slind?, camaat? ?mir ?l-Mominin? qars? qald?rmaqd?r… Biz ?r?bl?r Arrana girm?k, dinimizi onlara q?bul etdirm?k ucun n? q?d?r qan tokduk, q?l?nc gucun? dinimizi q?bul etdirdik, amma bu, ?b?di davam ed? bilm?z. Indi biz onlarla qaynay?b-qar?smal?, dinimizin nec? mut?r?qqi bir din oldugunu subut etm?liyik…