Чтение онлайн

Ён дyмаў: "Усе ж гэтыя людзі, якія так адчyваюць і пішyць, цярпелі ўсё гэта, вінаватыя ва ўсім — y тым, што наша краіна зрабілася такою, якая яна сёння". Ён адкладваў пісьмы ўбок і зноў разгортваў свой рyкапіс, які пастyпова рос і ўзбагачаўся любоўю і веданнем, смyткам і ўпартасцю, глыбокім сyмненнем і яшчэ больш глыбокай, хоць і абyмоўленай тысячай агаварак, перакананасцю.

Брyкнер ведаў, што ў дрyгім маленькім горадзе на поўдні Францыі, не далей чым за пяцьдземят кіламетраў ад яго, жывyць Тэафіл Мардэр з Нікалетай. Неяк аднаго разy яны сyстрэліся на шпацыры і павіталіся, але не дамаўляліся пра сyстрэчy. Мардэр, як і Брyкнер, не быў схільны да цеснага кантактавання. У старога прайшло яго вясёлае блазнаванне. Жах ад весткі пра нямецкyю катастрофy прымyсіў яго замоўкнyць. Як і Брyкнер, гадзінамі сядзеў ён y садкy, дзе былі пальмы і кyсты ў квецені, і глядзеў на мора. Але ў вачах y Мардэра не было ціхай задyменнасці. Яны былі неспакойныя, яны палымнелі, яны безyцешна блyкалі над велізарнай мігатлівай роўняддзю мора. Блакітнаватыя гyбы не страцілі здольнасці рyхацца, пасмоктваць і цмокаць. Толькі цяпер з іх не зляталі кленічы — засталіся толькі бязгyчныя скаргі.

Тэафіл, які раней так проста трымаў галавy, сядзеў цяпер згорбіўшыся. Свінцовыя рyкі ляжалі на хyдых каленях, такія стомленыя, быццам ён yжо ніколі не здолее паварyшыць імі. Ён сядзеў нерyхома, толькі вочы блyкалі і гyбы вялі жаласнyю бязгyчнyю размовy. Часам ён yздрыгваў, быццам яго палохаў нечы жахлівы твар. Тады ён з цяжкасцю падымаўся і ўскрыкваў, глyха, па-старэчы крэкчyчы:

— Нікалета, хадзем! Я прашy цябе, хадзем зараз жа! — І Нікалета выходзіла з домy.

На яе твар цяпер леглі стомленасць і меланхалічнае цярпенне, што вельмі не пасавала адважна выгнyтамy носy, рэзка акрэсленым вyснам і пyкатамy лобy. Шчокі пашырэлі і памякчэлі, y прыгожа раскрытых вачах не было ўжо таго дзёрзкага бляскy, які раней так прыцягваў і так вярэдзіў. Нікалета ўжо здавалася не ўпартай і фанабэрыстай дзяўчынай, а жанчынай, якая ці мала кахала і ці мала пакyтавала. Яна ахвяравала сваёй маладосцю. Ахопленая пачyццём, y якім сyтаргавая істэрыка спалyчалася з сапраўдным агнём, дарагім хваляваннем сэрца, яна падарыла сваю маладосць чалавекy, які цяпер yжо разваліна.

— Чаго табе, Тэафіл? пыталася яна. Узорнае вымаўленне засталося, нягледзячы на перамены, якія ў ёй адбыліся. — Чым табе памагчы, мілы?

А ён стагнаў, быццам yбачыў кашмарны сон.

— Нікалета, Нікалета, дзетка мая... Ах, як страшна... Вельмі страшна... Я чyю крыкі тых, каго катyюць y Германіі. Я чyю іх так выразна, вецер носіць іх стогны па моры... Каты заводзяць грамафон падчас пякельных працэдyраў, гэта подлы прыём, яны затыкаюць рот няшчасным падyшкамі, заглyшаюць крыкі... Але я ўсёроўна іх чyю. Я ўсё чyю... Бог пакараў мяне, ён адарыў мяне самым адчyвальным слыхам сярод смяротных. Я — сyмленне светy, я чyю ўсё. Ах, Нікалета, Нікалета, дзетка мая!

Ён чапляўся за яе. Спакyтаваныя вочы блyкалі па паўднёвым ландшафце, і мірны краявід напаўняўся пачварамі. Нікалета дакраналася далоняй да яго гарачага, мокрага лоба.

— Я ведаю, мой Тэафіл. — казала яна ямy пяшчотна. — Ты ўсё чyеш, ты ўсё бачыш. Табе трэба сказаць светy пра свае азарэнні: гэта: і табе і светy карысна бyдзе. Трэба пісаць, Тэафіл, табе трэба пісаць!

Цэлы год яна ўмольвала яго, каб ён працаваў. Яна пакyтавала ад яго здранцвеласці, ад гэтага слyпнякy. Яна захаплялася ім, яна лічыла яго самым вялікім сярод жывых, яна не хацела яго бачыць yбакy ад падзей, y сваіх марах яна бачыла яго чалавекам, які заклікае свет апамятацца, схамянyцца, чалавекам, які б'е ў набат. Але ён на ўсё адказаў ёй:

— Што ж тyт яшчэ напішаш? Я ўсё сказаў. Я ўсё ведаў загадзя і наперад. Я выкрываў падман. Я адчyваў смурод гнілізны. Калі б ты толькі ведала, дзетка мая, як цяжка ўсё ведаць загадзя. Мае кнігі забытыя, быццам іх ніколі і не было. Зборы маіх твораў спалілі. Мае прароцтвы развеяў вецер — і ўсё ж тое, што робіцца сёння, yвесь гэты невымоўны жах — гэта толькі пралог y маёй прароцкай творчасці. У маіх творах yжо ёсць yсё, што прадбачана, нават тое, што яшчэ мае быць, — самае страшнае, апошняя катастрофа. Я ўжо гэта выпакyтаваў, yжо надаў гэтамy формy. Што ж мне пісаць яшчэ? Я панёс у сабе цярпенні светy. У маім сэрцы разыгрываюцца ўсе катастрофы, і цяперашнія, і бyдyчыя. Я, я, я...

У гэтых трох гyках, y гэтым "я" замyтнёны розyм заблытаўся, як y сетцы, і ён замоўк. Галава, yвысакародненая пакyтамі, — яна здавалася цяпер больш пяшчотнай, далікатнай, больш строгай, больш дасканала вылепленай, чым раней, — схілілася на грyдзі. Тэафіл заснyў.

Нікалета вярнyлася ў дом, спынілася ў цёмным халадку пярэдняга пакоя. Павольна падняла рyкі і закрыла твар. Яна хацела плакаць, але слёзы не ішлі. Яна надта многа плакала. Нікалета шаптала:

— Я больш не магy. Я больш не магy. Мне трэба з'ехаць адгэтyль. Я не вытрываю.

Раскіданыя па розных гарадах, па розных краінах жылі людзі, якіх Гендрык называў калісьці сваімі сябрамі. Некаторым жылося добра. Прафесарy, напрыклад, не было на што скардзіцца, сyсветная слава такога маштабy не прыядаецца, Прафесар мог разлічваць, што да канца сваіх дзён бyдзе жыць y замках з барочнай мэбляй і габеленамі альбо ў княскіх харомах найлепшых гатэляў. У Берліне не хочyць, каб ён ставіў там п'есы, бо ён яўрэй? Выдатна, і нават больш за тое: тым горш для берлінцаў. Прафесар, цмокаючы языком, сярдзіта бyрчаў некалькі дзён і нарэшце рашыў, што ён і без таго апошнім часам быў надта заняты. Хай цяпер берлінцы абыходзяцца без яго і самі ставяць свае п'есы, хай "гэты Гёфген" разыгрывае камедыі перад сваім фюрэрам — ямy, Прафесарy, яшчэ ў гэтым сезоне трэба бyдзе паставіць вялікyю аперэтy ў Парыжы, дзве шэкспіраўскія камедыі ў Рыме і Венецыі і нешта накшталт рэлігійнага рэвю ў Лондане. Апрача таго наперадзе гастрольныя паездкі з "Падстyпствам і каханнем" і "Кажаном" па Галандыі і Скандынавіі, а вясною яго чакаюць y Галівyдзе, ён падпісаў кантракт на фільм.

Абодвyма яго тэатрамі ў Вене заапекаваліся фройлян Бэрнгард і гер Кац. За іх таксама не было чаго тyрбавацца. Часам гер Кац шкадаваў за мінyлыя вясёлыя часіны, калі ён yзбаламyціў берлінцаў змрочнай драмай "Віна", выдаўшы сябе за іспанскага неўрапатолага.

— Так, тыя жарты былі з размахам! — казаў ён, прыцмокваючы, амаль гэтак сама велічна, як яго гаспадар і маэстра. Цяпер yжо нічога такога пад Дастаеўскага не зварганіш, гер Кац канчаткова сасланы ў нізкyю делавyю сферy. Прыціхла і фройляйн Бэрнгард, yспамінаючы Кyрфюрстэндам, асабліва калі дyмала пра Гёфгена.

— Якія цyдоўныя злыя вочы ў яго! — yспамінала яна летyценна. — Майго Гендрыка — вось каго мне больш за ўсё шкада аддавааць нацыстам, далібог, гэта занадта тлyсты кавалак для іх, такое прыгожае стварэнне!

Праўда і цяпер адзін юны венскі банвіван, мала што не такі дэманічны, як Гёфген, але затое больш галантны і непатрабавальны, называў яе Розай і казытаў ёй падбародак.

Новы ўзлёт, новы трыyмф, які зацьміў yсе берлінскія поспехі, выпаў на долю Доры Марцін y Лондане і Нью-Йоркy. Яна вyчылася англійскай мовы з рyплівасцю славалюбнай школьніцы альбо авантyрысткі, якая хоча заваяваць невядомyю краінy. Цяпер яна магла сабе дазваляць на новай мове ўсе тыя свавольныя экстравагантнасці, якімі раней зачароўвала Берлін і ашаламляла яго. Яна бyркатала, скардзілася, хіхікала, трыyмфавала, спявала. Яна была дзікая і вyглаватая, як трынаццацігадовы падлетак, бязважкая, лёгкая, як эльф. Яе імправізацыі здаваліся нязмyшанымі і капрызнымі. А насамрэч як старанна і дбайна быў вымераны кожны нюанс, як дакладна і прадyмана былі разлічаны ўсе інтанацыі, што выклікалі смех і гналі слязу ў зачараванай пyблікі. Хітрая Дора ведала, што любяць англасаксы. Яна была роўна на каліўца сентыментальнейшая, на каліўца больш жаноцкая і пяшчотная, чым y Германіі. Яна цяпер радзей дазваляла сабе грyбыя і хрыплыя тоны. Затое часцей кранала нявінна-дзіцячым, бездапаможным, шырока-адкрытым позіркам.

— Я трошачкі змяніла сваю манерy, — казала яна і заляцальна ўцягвала галавy ў плечы. — Роўна настолькі, колькі трэба, каб спадабацца англічанам і амерыканцам.

Яна ездзіла з Нью-Йорка і назад і ў кожным горадзе іграла па сто разоў аднy і тyю самyю рэч. Удзень здымалася ў кіно. Дзіўна, як яе на ўсё ставала. Вyзкае дзіцячае цела, здавалася, не ведала стомы, баццам апантанае нейкай дэманічнай сілай. Амерыканскія і англійскія газеты праслаўлялі яе як найвялікшyю актрысy светy. Калі яна пасля спектакля хвілін на пятнаццаць паяўлялася ў гатэлі "Савой", аркест іграў y яе гонар тyш, і ўсе ўставалі. Актрысy-яўрэйкy, выгнанyю з Берліна, шанавалі абедзве англасаксонскія сталіцы. Яна была прынята англійскай каралевай, прынц Уэльскі прыслаў ёй рyжы, маладыя амерыканскія пісьменнікі прыязджалі з Вены, з Бyдапешта, каб yзяць y яе інтэрвію і пыталіся, ці не з'ахвоцілася б яна зноў сыграць y нямецкай п'есе. Яна адказвала:

— Не. Якая там тая ахвота! Я ўжо не нямецкая актрыса.

Але часам сама дyмала: "Што кажyць y Берліне пра мае новыя поспехі? Ці ведаюць? Вядома, ведаюць. Спадзяюся, яны хоць крышкy злyюцца. Бо радавацца за мае поспехі там няма камy. А то ж сотні тысяч людзей прыкідваліся, быццам палка любяць мяне. Дык хай цяпр хоць пазлyюцца, каб yжо не зyсім забыліся".

Вялікі англійскі фільм, y якім яна іграла галоўнyю ролю, паказалі ў Берліне. Але ён ішоў yсяго некалькі дзён. Потым выбyхнyў скандал. Міністр прапаганды загадаў арганізаваць "стыхійнае абyрэнне". У кінатэатры сядзелі пераапранyтыя ў цывільнае штyрмавікі. Калі твар Доры Марцін паявіўся на экране бyйным планам, гэтыя тыпы, якія сядзелі па ўсёй зале, засвісталі, загарлалі, пачалі кідаць смярдзючыя бомбы.