Чтение онлайн

Як гiмн у вуснах перавала,

Калi змутнелаю вадою,

Дзе сонца цешыцца сабою,

Шумiць ён вольны i iмкненны

I гучна-звонны й бела-пенны!

I ты, маё апавяданне,

Жыцця адбiтак, разважання,

Нязжыты след прасцяцкай долi,

Адвечны водгук праўды, волi,

Ўжо бачыш дзень свайго змяркання.

I сцiхне лiры звон тужлiвы,

Бо блiзак захад той маўклiвы,

Апошнi крок твайго блукання.

I смутна мне: я жыў з табою

Адною думкаю, душою,

Насiў цябе, як носiць мацi

Няясны воблiк той дзiцяцi.

Ды ты, вiдаць, не ў мiг шчаслiвы

На свет радзiлася бурлiвы

Яшчэ далёкаю вясною

За мураванаю сцяною

Ў няволi жудаснай астрога,

Калi над намi ноч-аблога

Навiсла цемраю густою

I гнула цяжкаю пятою,

Як неадхiльная навала,

Усё, што жыцце асвятляла.

Ды ноч мiнулася памалу

Ў агульным жыцця перавалу,

А там дарога, зноў дарога,

Разлука з краем i трывога

I паднявольнае блуканне

I гэта нуднае змаганне

За iнтарэсы жывата,

Ды зноў варожая пята...

Як часта я жывiў табою

Ў разлуцы з роднаю зямлёю

Гадзiну смутку, летуцення

I момант радасцi - натхнення!

Святым агнём душа палала,

I злучнасць-згоду адчувала

Таемных чараў-сугалосся

I чула шум тады калоссяў

На родных гонях на далёкiх

I песнi жнеек яснавокiх.

А выгляд горак крутабокiх,

Лясочкаў, хвоек кучаравых,

Такiх прыветных i ласкавых,

Як дабрадушныя бабулi,

I грэлi сэрца i гарнулi,

Ў вачах стаялi, як жывыя.

Дрыжалi струны гаваркiя,

Ў агульны тон суладдзя гралi

I на нявiдныя скрыжалi

Трох неажыццеўленых слоў

Пiсалi напiсы вякоў...

Дык так: часiна развiтання,

Апошнi крок твайго блукання!

З зямлёю клопат быў вялiкi,

Прыйшлося ездзiць да Хадыкi

Ды варушыць i галавою

Над гэтай справай грашавою.

А грошы йшлi, плылi, як слiна,

Аж высякалася чупрына

I брала нейкая нудота,

I адпадала ўся ахвота

Зямлю купляць i нават жыць

Такая хваля набяжыць.

А колькi гэтай валакiты!

I ўсе на грошы прагавiты:

Таму рубель, таму дваццатку,

А ўсё няма ладу-парадку,

Куды нi кiнься i нi ткнiся;

Бадай яны былi звялiся

I ўсе натарусы, канторы

I iх пiсакi-кручкатворы!

Вандруеш, бы ў той Чартавiцы;

Цi дурань сам, цi ўсе дурнiцы,

Цi проста кпяць з цябе, дурнога,

Бо ты не ведаеш нiчога,

А толькi грошы выцягаюць,

Але на грош не памагаюць.

Прыйшлося дзядзьку весцi справу

I папацець-такi на славу.

Бывала, вернецца з дарогi,

Бяда i смех з яго, нябогi:

Сярдзiты, чорны, як махнуша,

I нават нос той, дуля-груша,

Вiдаць, таксама не ў гумору

I задзярэцца больш угору;

Малыя шэранькiя вочкi

Яшчэ больш звужваюць куточкi,

Глядзяць з-пад броў зусiм панура,

I ўся выраза яго хмура.

У хаце ў першыя часiны

Маўчыць, не кажа пра навiны,

Зямлi не лае i не хвалiць,

Але канторы агнём палiць

I крэпасць купчую без меры

Кляне i жычыць ёй халеры

Ды злосна кiдае паперы

На стол з кiшэнi i бубнiць.

Да дзядзькi страшна прыступiць,

Але патроху i памалу

Ён трацiць iмпаты запалу,

Ў яго душы сцiхаюць громы,

Ён зноў такi, як нам вядомы:

Лагодны, добры, клапатлiвы,

На ўсё спагадны i руплiвы.

Праз нейкi час сямейка ў зборы.

Тут мацi сходзiць да каморы,

Нясе збанiшча тварагу,

Каб скрасiць дзядзькаву тугу.

Залье туды яшчэ смятаны,

I дзядзьку хоць кладзi да раны!

Смятана гэта з тварагом

Краса-дзяўчына з жанiхом!

Хоць зараз iх вядзi да шлюбу.

I вось маўклiвасцi той шрубу

Адкруцiць дзядзька з галавы,

Вясёлы робiцца, жывы,

I ўсе прыгоды, ўсе нягоды,

I ўсе парогi-перашкоды

Пачне апiсваць сакавiта

I пераймаць таленавiта

Пiсцоў, iх закiды-намеры

За тыя копii-паперы

Ў тваю сярмяжную кiшэню

Спрытней, глыбей засунуць жменю.

Ох, трэба ведаць iх, псялытак!..

Сказаць жа - гэта iх прыбытак.

Сядзiць, расказвае Антонi,

Што чуў, што бачыў у Заблоннi,

Хадыку высмее часамi

I яго "мухi з камарамi".

А скончыць тым апавяданне,

Што многа трэба вандравання

I гэтай нуднай цяганiны,

Каб дацягнуць да палавiны...

Так, многа клопатаў з зямлёю!

Як цяжка голаю рукою

Рабiць, вясцi такiя справы!

I больш той гутаркi i славы,

I гэтай зайздрасцi i плётак

Дзядзькоў дасужых i iх цётак

I ўсiх наогул сваякоў,

Бо чалавек ужо такоў,

Ну, больш галасу, чым карысцi.

Ох, цяжка, цяжка ў людзi выйсцi

I моцна стаць на свае ногi,

Бо многа ў свеце вас, парогi.

I часта роздараж iх быту

Над iмi зляжа, як навала,

I гэта даль падчас пужала,

Як нейкi лёс пусты, сярдзiты.

I засмуткуеш паняволi

Ад гэтых думак цёмнай долi,

Калi набытак i скарб хатнi

Iдуць на звод на той астатнi.

Але цi ёсць, цi ёсць парука,

Што будзе сэнс мець гэта мука?

Цi дасць зямля табе збавенне

Ад злога панскага насення?

З адным рассватаешся тут,

Там у другi залазь хамут.

Паны ж i розныя чынушы

I там патрапяць выбiць душы

I павыцягваць з цябе жылы,

Бо ты без права i без сiлы.