Чтение онлайн

Вечар быў надзвычай халодны. Снег, які ляжаў на зямлі, пакрыўся тоўстай цвёрдай коркай, так што нападам рэзкага ветру былі аддадзеныя толькі гурбы снегу, якія залеглі тут і там на сцежках і завулках, і вецер, трапляючы на такую здабычу, быццам падвойваў сваё шаленства і з дзікай энергіяй хапаў яе, воблакамі завіхурваў над зямлёй і рассейваў, разбіваў на тысячы часцінак. Гэты халодны, цёмны, пранізлівы вечар прымушаў тых, хто быў сыты і меў над галавой дах, размясціцца каля агменя і дзякаваць Богу за тое, што маюць прытулак, а галодных, бяздомных ён схіляў легчы на зямлю і памерці. Такімі вечарамі шмат хто з адрынутых навечна заплюшчыў вочы на нашых вуліцах, і няхай злачынствы, учыненыя імі, былі жахлівымі, але наўрад ці яны прачнуцца ў свеце, больш жорсткім за гэты.

Такія чыніліся справы за дзвярыма, калі місіс Корні, наглядчыца працоўні, які нашы чытачы ўжо ведаюць як месца нараджэння Олівера Твіста, села перад вясёлым цяпельцам ва ўласным пакойчыку і не без самазадаволенасці паглядзела на маленькі круглы столік, на якім стаяў адпаведнага памеру паднос з усім, што толькі можа пажадаць сабе на вячэру наглядчыца працоўні. Місіс Корні якраз мела намер дазволіць сабе кубачак гарбаты. Калі яна перавяла позірк са століка на агмень, дзе тонкім голасам ціха высвістваў песеньку самы малы з усіх існых чайнічкаў, яе ўнутраная задаволенасць відавочна ўзрасла, — узрасла настолькі, што місіс Корні ўсміхнулася.

— Добра! — сказала наглядчыца, абапершыся локцямі на стол і задумліва гледзячы на агонь. — Што казаць, кожны з нас мае прычыны, каб быць удзячным. Вельмі важкія прычыны, толькі мы гэтага не разумеем. Ах!

Місіс Корні жаласліва пахітала галавой, быццам аплакваючы духоўную слепату тых беднякоў, якія ну не разумелі гэтага, і палезла сярэбранай лыжачкай (прыватная ўласнасць) у нетры бляшанкі з гарбатай умяшчальнасцю ў дзве унцыі, збіраючыся заварыць сабе гэты напой.

Як лёгка можа нейкая драбніца парушыць спакой нашага духу! Пакуль місіс Корні заглыблялася ў рэфлексію, чорны чайнік, вельмі малы, і таму заўсёды поўны, перакіпеў, і вада злёгку абварыла руку місіс Корні.

— А каб цябе! — сказала шаноўная наглядчыца і хуценька паставіла чайнік на камін. — Ах ты маленькая, нягодная рэч, што змяшчае ўсяго два кубачкі! Ну што ад яе за карысць каму! Хіба што самотнай, адзінокай асобе накшталт мяне. О Божа!

З гэтымі словамі наглядчыца апусцілася на крэсла, зноў падперлася рукамі на стол і задумалася пра свой адзінокі лёс. Маленькі чайнік і самотны кубачак абудзілі ўспамін пра містэра Корні (які памёр усяго нейкіх дваццаць пяць гадоў таму назад), і гэта вельмі падарвала сілы місіс Корні.

— Ніколі больш не вазьму такога! — з прыкрасцю сказала місіс Корні. — Ніколі.

Незразумела, датычыла гэтая заўвага мужа або чайніка. Хутчэй за ўсё апошняга, бо, прамаўляючы гэтую фразу, місіс Корні глядзела на яго, а потым прыбрала яго наверх. Толькі яна рассмакавала першы кубачак, як ціхі стук у дзверы перабіў ёй смак.

— О, хто там? — злосна сказала місіс Корні. — Заходзьце. Зноў нехта з гэтых старых памірае, няйначай, — яны заўсёды прымяркуюцца паміраць, калі я сядаю есці. Ды не стойце там — дзверы насцеж, не напускайце мне холаду, ну. Дык што там зрабілася?

— Нічога, мэм, нічога, — адказаў мужчынскі голас.

— Вось гэта дык прыемнасць! — нашмат больш салодкім тонам усклікнула місіс Корні. — Няйначай гэта містэр Бамбл?

— Да вашых паслугаў, мэм, — сказаў містэр Бамбл, які запыніўся быў, каб пачысціць чаравікі і стрэсці снег з паліто, а цяпер з’явіўся ва ўсёй велічы, несучы у адной руцэ трохкутку, а ў другой клунак. — Мне зачыніць дзверы, мэм?

Лэдзі цнатліва марудзіла з адказам, абдумваючы, ці варта ёй мець сустрэчу з містэрам Бамблам пры зачыненых дзвярах. Містэр Бамбл вытлумачыў няпэўнасць на сваю карысць, акрамя таго, ён вельмі замёрз, таму ён зачыніў дзверы без дазволу.

— Ну і надвор’е, містэр Бамбл, — сказала наглядчыца.

— Сапраўды, мэм, — пацвердзіў кур’ер. — Гэта антыпрыходскае надвор’е. Сёння папалудні мы раздалі дваццаць чатырохфунтавых буханак хлеба, паўтары галавы сыру, а гэтыя беднякі ўсё яшчэ незадаволеныя.

— А як жа. Калі яны наогул задаволяцца, містэр Бамбл? — сказала наглядчыца, сёрбаючы гарбату.

— Насамрэч, калі? — у тон ёй падхапіў містэр Бамбл. — Аднаму тут перапала, дзеля ягонай жонкі і вялікай сям’і, бохан хлеба на чатыры фунты і добры фунт сыру, усё як належыць. Дык што вы думалі, мэм, ён быў удзячны, га? Ні на фартынг, вось што! Ён замест гэтага стаў прасіць вугалю, хоць як у насоўку насыпаць — так ён сказаў! Вугалю! Што ён рабіў бы з вугалем? Падсмажваў бы на ім свой сыр, а потым прыйшоў бы прасіць яшчэ. Вось такія гэта людзі, мэм: насып яму сёння вугалю поўны фартух — заўтра ён зноў прыйдзе і будзе выпрошваць яшчэ.

Наглядчыца выказала поўную згоду з такой вобразнай інтэрпрэтацыяй, і кур’ер працягваў.

— Ніколі не думаў, — сказаў містэр Бамбл, — што можа дайсці да такога. Пазаўчора мужчына — вы, мэм, былі замужам, і вам можна сказаць, — мужчына, якому ледзьве хапала сродкаў на тое, каб прыкрыць сваю галоту (тут місіс Корні цнатліва апусціла вочы), падыходзіць да дзвярэй нашага інспектара і кажа, што яму патрэбная дапамога, місіс Корні. Паколькі ён у іншым выпадку застаўся б і распалохаў усю кампанію, наш інспектар загадаў даць яму фунт бульбы і паўпінты аўсянай мукі. «Ах, Божа мой, — кажа няўдзячны нягоднік. — Што толку мне ад гэтага? Гэта для мяне тое самае, каб калі вы далі мне жалезныя акуляры». «Вельмі добра, — кажа наш інспектар, забіраючы ў яго ўсё, што яму далі. — У такім выпадку ты наогул нічога не атрымаеш!» «Тады я памру дзе-небудзь на вуліцы,» — адказвае валацужнік. «Не, не памрэш.» — кажа інспектар.

— Ха-ха-ха! Вось дык добра! Гэта ў духу містэра Гранета, праўда? — уставіла сваё наглядчыца.

— Так, мэм, — пацвердзіў кур’ер. — Ён пайшоў, і ён насамрэч памёр на вуліцы. Вось упарты жабрак!

— Ніколі не паверыла б! — узрушана заўважыла наглядчыца. — Але ці не думаеце вы, містэр Бамбл, што гэта не зусім добра — дапамагаць людзям з вуліцы? Вы дасведчаны чалавек, вы павінны мець сваю думку. Дык як?

— Місіс Корні, — адказаў кур’ер, усміхаючыся як чалавек, што валодае інфармацыяй больш высокага кшталту, — калі арганізаваць як належыць, але толькі як належыць, мэм, то дапамога людзям з вуліцы — гэта паратунак прыходаў. Галоўны прынцып, на якім грунтуецца такая дапамога, — гэта даваць не тое, што просяць, а тое, што не патрэбна. Тады беднякам надакучвае прасіць, і яны больш не прыходзяць.

— Ах, Божачка мой! — усклікнула місіс Корні. — Вось гэта дык прыдумалі!

— А як жа. Кажучы толькі паміж намі, мэм, — працягваў містэр Бамбл, — гэта вельмі важны прынцып. Калі вы прыгледзіцеся да выпадкаў, якія апісаны ў гэтых нахабных газетах, вы адразу заўважыце, што бедным сем’ям даюць як міласціну кавалачкі сыру. Гэтае правіла ўсталявалася ва ўсёй краіне, місіс Корні. Але гэта афіцыйныя таямніцы, пра якія нельга расказваць абы-дзе, мэм. Нам вось, прыходскім супрацоўнікам, паміж сабой, дык можна, а дзе яшчэ — ні-ні, — працягваў кур’ер, нахіляючыся да клунка і развязваючы яго. — Гэта вось партвейн, мэм, які рада замовіла для бальніцы. Самы сапраўдны, чысты партвейн, толькі што з бочкі, чысты, як сляза, аніякага асадку!

Містэр Бамбл патрымаў першую бутэльку перад вачыма, патрос яе, каб засведчыць выдатную якасць віна, потым паставіў абедзве бутэлькі на камоду, склаў хустку, у якую яны былі закручаныя, беражліва засунуў яе ў кішэню і ўзяўся за капялюш, нібыта збіраючыся ісці.

— Вы мусіці ісці ў мароз, містэр Бамбл, — сказала наглядчыца.

— Так, вецер пранізвае, мэм, — азваўся містэр Бамбл, падымаючы каўнер, — так дзьме, што вушы гатовыя адмерзнуць і адваліцца.

Наглядчыца перавяла позірк з малога чайніка на кур’ера, які рухаўся да дзвярэй, і калі кур’ер пракашляўся, каб пажадаць добрай ночы, яна сарамліва спыталася, ці... ці не хацеў бы ён выпіць кубачак гарбаты?