Чтение онлайн

ЖАНРЫ

Шрифт:

«Тарихи Шору» асарида ўоннинг биринчи хони Шорухоннинг ўлими билан боли бир воеа эътиборни жалб илади:

Шорухон наманганлик Мулла Бозор Охунднинг муридларидан бирини ўз хизматида ишлатиб юрар эди. Мулла Бозор Охунд ўонга келиб Шорухондан ул муридини озод илишини илтимос илади, хон илтимосни рад илади. Шайх хондан хафа бўлиб, бир муридининг уйига бориб, деворга Шорухон тасвирини тушириб, суратни ў-ёй билан отади. Ўша куни хоннинг ўлига яра чииб вафот илган эмиш. Бу воеа 1721 йили содир бўлган.

* * *

Шомастбийнинг обрў-эътибори жуда юори бўлиб, давлатманд киши эди. Унинг тасарруфида серосил ерлар, боу ролар бўлиши билан бирга йили ва эчкилар, зотли сигирлар ва арабий отлари ам бор эди. Унинг хонадонида ар доим мемондорчилик ва зиёфат тинмас, теварак-атрофдаги энг хос кишиларнинг адами аримас, ёшу кексалар уни урмат илиш билан бирга хон авлодидан деб эъзозлашар эди. Олтинбешикхонни вояга еткурган бу оила, минглар уруининг (ўзбекия) энг нуфузли хонадони исобланар, барча уру, атто боша урулар ам уларга авас илиб урмат билан арар эдилар. Уларнинг насллари аксарият эркаклар бўлиб, боша нуфузли оилалардан келин олишар, бири-биридан гўзал, палавон йигитлар улайиб етишар, улар мавеи жиатидан ам йирик хонадон бўлиб, теварак-атрофларда бир-бирини ўллайдиган хешу араболар беисоб, итисодий ва жисмоний баувват бу хонадон билан раобатлашадиган куч яин атрофда топилмас эди.

Тарова, Чанкат ишлолари тўайзорлар билан туташиб кетган, тўай ичи парранда-ю даррандаларга бой, уён-тулкилар югуришиб юришар, ировуллар патирлашиб учишар, онда-сонда бўри ва оплон каби йиртичлар ам учраб турар, атто ёввойи тўниз ва йўлбарслар ам бор эди.

Шомастбийнинг энг севимли машулотларидан бири овга чииш бўлиб, тўнич ўли Шорубий доимий амрои эди.

– Шору, мен билан овга чиасанми? – деди Шомастбий ўлига мер билан тикилиб.

– Албатта дадажон, ов илишни жуда хуш кўраман, – деди Шору увончи ичига симай. – ачон борамиз?

– Эртага тонг чои.

Овнинг жуда гаштли бўлишига ишонган ота-бола бир неча машур овчилар уршовида тўайзорга кириб келишди.

– улоингда бўлсин ўлим, овчи жасур бўлиш билан бирга жуда зийрак ва сезгир бўлмои лозим. еч андай олатда шошилиб олмагин, чаонлик билан шошалолик боша-боша хусусиятлардир.

– Буни эсимдан чиармайман, ота.

– Яхши, ар доим гапимга албинг билан уло соласан, бу хусусиятинг улулик аломати. Сени келажакда катта ишлар кутмода.

– Ишончингиз учун рамат.

– Жуда ам ичкарилаб кетманглар, йўлбарслар ам борлигини эсдан чиарма.

– Мен йўлбарс билан бир неча бор тўнаш келганман.

– Йўлбарс йиртичлар ичида жуда мард исобланади, у одамларга бесабаб ужум илмайди, лекин ёввойи тўниз ўта хавфли малу, ора-олдига арамай ужум илади, унча-мунча зарба билан нобуд ам илиб бўлмайди.

– Ота бизга рухсат берасизми?

– Майли ўлим бораол, Шомансур доим ёнингда бўлсин.

– Сизлар айси томонга борасизлар?

– Биз чапга, сизлар ўнгга. Раимул шу ерда олиб тушлик тайёрлайди. Учрашув жойимиз ам шу ерда бўлади.

– Мен сизга ировул олиб келаман.

– Худо омадларингни берсин, овларинг бароридан келсин.

Шорубий дўсти Шомансур билан тўай ичкарисига от солдириб кетдилар. Тўайнинг айвонот олами ранг-баранг бўлиб, жуда ам бой эди. Баайбат дарахтлар орасидан ёввойи уёнлар югуриб чиишар, ар хил ушлар париллаб чииб ўзларини панага олардилар. Аён-аёнда уркович жайронлар ам учраб, уюндек югуришиб бир лазада кўздан ойиб бўлардилар. увончини ичига сидиролмаган Шорубий отилиб чиан жайроннинг кетидан от солди, ўлжасининг орасидан увишга берилиб кетиб, анчагина ичкарилаб кетди. Йўранинг чопирлиги жайроннинг абжирлигига бас келолмас, терлаб-пишиб югуришда давом этарди. От сесканиб кетди, пишириа ўхшаган товушдан илкис тўхтади.

Атиги йигирма адам нарида сову кўзларини Шору томонга адаб баайбат йўлбарс депсиниб турарди. Думини гажжак илиб наъра тортишидан амла илмочилиги сезилиб турарди. Йўлбарс икки сабабга кўра одамга ужум илиши мумкин. Болалаган пайтда инига яин келиб олинса, очликдан ўта ийналган олатда ёки бирор сабабга кўра ярадор бўлса одамдан ўч олиши ани. Ўз кучига ишонган Шорубий ўзини йўотиб ўймади, у илгарилари ам ар хил йиртичларга дуч келган, лекин озиргидек бундай яин масофадан унга рўпара бўлмаган. У ўйланиб олди, агар орасига очса йиртич албатта амла илади, жойида имирламай туришнинг иложи йў, чунки от сесканиб титрамода, илкис аракат илиб ишни бузиб ўйиши мумкин. Йўлбарсни камон билан улатиб бўлмайди, аксинча яраланиб атти ужумга ўтади. ўлидаги найзани шайлади, йўлбарс наъра тортиб яна ужумга ўтади. ўлидаги найзани шайлади, йўлбарс наъра тортиб яна яинлаша бошлади. андай чиройли жонзот ўйлади Шору, бир зарба билан улатиш мумкин, лекин жонивор увол бўлади. Ахир у тўайзорнинг ярашии-ку, айвонлар подшосини ўлдириш инсофдан эмас. Ўйланиб ўлтиришга фурсат олмади, ўлидаги найзанинг тўмто томони билан сакрашга шайланган йиртични зарб билан урди, кўз очиб юмгунча иккинчи бор ора оёининг юори исмига янада кучлиро зарба берди. Хавф-хатар чекина бошлади, ора оёидан атти зарба олган малу осаб-осаб чекина бошлади. От чоптириб етиб келган Шомансур ажойиб манзарани кўриб жойида анграйиб олди.

– Бу йўлбарс-ку, – деди у овлииб. – Сизга ужум илмадими?

– илмочи бўлди, лекин эплай олмади.

– Найза санчдингизми?

– Йў, кети билан урдим.

– азиллашяпсизми?

– Йў, чиндан айтаяпман.

– Нега бундай илдингиз?

– Ўлдиргани кўзим иймади.

– Йиртичга шу даражада шафат илиш хавфли-ку.

– Хавф-хатар олдида ўзингни йўотмасанг, ар андай офат чекинишга мажбур бўлади.

– Орага айтамизми? Мен йўл-йўлакай ов ила олмадим, лекин сизни ахтаравериб чарчадим.

Анча-мунча ўлжа билан айтишган йигитлар, гулхан атрофига бориб ўтирдилар.

– Отам келмадиларми?

– али замон келиб олишса керак, – деди Раимул. – Таом олиб келайми?

– озирчалик чой келтирсанг етарли.

– Хўп бўлади.

– Нима таом тайёрладинг?

– Кийик гўштидан кабоб илдим.

– ировул гўштидан шўрва тайёрла, дадам хуш кўрадилар.

Шорубийнинг йўлбарс билан олишгани бутун ишлоа ва аста-секин теварак-атрофга ёйила бошлади. Биров у деса, биров бу дейди. Шорубий ёлиз ўзи каттакон йўлбарс билан олишиб, найза билан алок илибди деса, яна кимдир йў, уролсиз ўли билан мав илибди дейди. Шо авлодидан бўлган Шорубийнинг обрў-эътибори ўн чандон ошиб кетди.

– Чинакам шо авлодидан-да.

– Шо бўлишга муносиб йигит-да.

– Жасурлиги усни-жамолига монанд.

***

Карнай-сурнайнинг садоси худди оламни титратаётгандек, еру осмон унга жўр бўлиб расга тушаётгандек. Барча шод, барча хуррам, увончлар амма ерни тутиб кетган. Соддадил, одми кишиларнинг энг севимли одатлари тўю-томоша, сайил, ўйин-кулгилар. Имкониятлари чекланган, юпун, ярим оч, ўли юпа бу ночор одамлар ана шундай томошалардан тасалли топиб, ўйин-кулгу билан ўзларини овутиб, омонат увончлар билан кифояланар эди. Теварак-атрофдан тумонат одамлар йиилган. Шомастбий ўз исобидан сайил уюштириб, элу юртга ош бермода. Бундай анжуманлардан кўзланган масад кишиларни жамлаб обрў-эътибор олиш, ўли Шорубийни элга танитиш. ар сафаргидек халнинг мерини озонган санъаткорлар, изичилар, аскиячилар, созандалар амда энг номдор полвонлар кураши ар доим сайилнинг диат марказида бўлади. Уларнинг баслари ийирилар ва олишлар билан бир неча соат давом этади. Гоо полвонларнинг кураши натижасиз тугаб эртасига давом этади. Шундай полвонлар борки, кураги ерга тегмаган. Уларнинг курашлари барчани аяжонлантириб юборади, тинимсиз ийирилар остида ўтадиган бундай баслар кишиларни икки гуруга ажратиб юборади, ажралиш бир анча бас-мунозараларга, атто жанжалларга сабаб бўлади. Бугун полвонлар ичида асло енгилмаган Халилхўжа полвон ам бор, у али бирор маротаба ам енгилган эмас, бир неча йилларки биринчиликни ўлдан бермайди. Алпомат Халилхўжа полвон табиатан алол, чиройли ва гавдали йигит. Гавдаси ўрошиндек оир, ердан узиб бўлмайди, бели чўяндан ам атти, ўли якка суяк, илиги тўла, бадани темир деган гаплар юради. Бош акам унинг номини айтиб, талабгор борми деганда амма бараварига арсак чалиб юборди, баиришиб олишлади. аммаё жим-жит, ким ам юрак бетлаб чиар экан деган шивирлашар бошланди. ар сафаргидек дадил отилиб чиадиган даъвогар йў. Жимлик анчагина укм сурди, наотки… наотки деган гаплар бошланди, энг изиарли кураш бўлмас экан-да. акам даъвогар топилмаслигини тушуниб навбатни майда-чуйда полвонларга беришга оиз жуфтлаган эди, «мана мен даъвогар» деган товуш эшитилди. амма айрон, амма таажжубда. Баъзилар кўзларига ишонишмайди. Даврага Шомастбийнинг ўли Шорубий кириб келди. Бундай бўлишини Шомастбийнинг ўзи ам кутмаган эди. Унинг атрофидагилар хавотирлик билан унга тикилдилар.

– Майли, – деди Шомастбий бироз мулоаза илиб. – Майдонга чидими тамом, энди айтариб бўлмайди, ўлим ўз кучига ортича бао берадиган бўлиб олган чамамда.

аяжонли кураш бошланди. Халилхўжа полвон Шорубийга нисбатан икки баровар улкан, бундай давангирни йиитиш учун унга тўрт баравар куч керак. Полвонлар роса чиранишди, шунча йиллар давомида катта тажриба орттирган Халилхўжанинг синовдан ўтган усуллари иш бермас, куч-увватда бундай раибни асло учратмаган. Уринишлар ам, шиддат ам бефойда. Ват ўтган сари чарчаш ўрнига раибининг кучига куч ўшилиб бормода. Уни биринчи марта ўрув эгаллай бошлади. Борди-ю енгилса, шунча йиллик шон-шурат чилпарчин бўлади, енгилмас деган фикр синади. Ана шу ўрув уни малубият томон етаклай бошлади, ишонч йўолиб кучи камайиб борарди. Чарчаш ва руий толииш бошланди. Кутилмаганда Халилхўжа полвон ердан узилиб бир газ юорилади, чирпиракдек бир айланиб Шорубийнинг оёи остига улади. ий-чув, шовин-сурон, арсаклар еч аерга симай кетди, олишлар анча пайтгача тинмади. Нима бўлганини англашга ам улгурмаган полвонни Шорубек даст кўтариб ўрнидан тургазиб ўйди-да, елкасига уриб ойил олганини изор илди. Халилхўжа ўзига келди, юзига изил югуриб Шорубий томонга таъзим илди, мардлиги учун миннатдорчилик билдирди. Шорубийнинг таклифи билан анжуман учун ажратилган энг катта соврин Халилхўжа полвонга берилди амда банорас тўн кийгизиб, шои ийи ам болаб ўйишди.

Поделиться с друзьями: