Чтение онлайн

— Гвалт, забілі!

Поп рынуўся вон з хаты.

Уся сям'я перапалохалася, запалілі агонь, аж бачаць: у гаспадара ўся лысая галава заліта варам. Стогне стары.

Сыны гаспадара да парабка падступілі:

— Навошта старога знявечылі?

— Хто каго знявечыў? I знаць не знаю, і ведаць не ведаю. А вось куды вы хворага папа падзелі?

Гаспадары — туды-сюды: і ў сенцы і на вышкі. Усё абшукалі — нідзе няма папа.

— Вось бачыце,— парабак кажа,— гаспадар ужо ачухаўся, а папа няма. Людзі вы не бедныя, адпусціце тавару з крамы на сотню рублёў —замнём справу, а не, дык у воласць паеду, давядзецца вам адказваць.

Гаспадары памуляліся, памуляліся, далі тавару на сто рублёў.

Хлопец падарункі прыхапіў, коней запрог і паехаў дадому.

Вярсту ад вёскі ад'ехаў, зірк — са стога саломы поп вылазіць:

— Баяўся, што гаспадары цябе не выпусцяць.

— Гаспадара ж не я, а ты забіў,— парабак адказвае,— табе і ў астрозе сядзець. Хто мяне трымаць будзе?

— Дык хіба насмерць?

— А ты як думаў? Зараз па ўрадніка паедуць.

Поп ажно рукамі пляснуў, калоціцца ўвесь:

— Ох, гора горкае! Няўжо нельга як-небудзь уладзіць?

— Уладзіць можна,— парабак кажа,— я ўжо гаварыў з гаспадарамі: маўляў, усё роўна старога ніяк не ажывіш.

— Ну і што?

— Ды вядома што: дорага просяць.

— Я нічога не пашкадую, усё аддам, абы толькі замяць справу!

— Просяць пару коней ды трыста рублёў грошай. Ну, і мне за турботы хоць сотню трэба.

«Дзякуй богу,— думае поп,— нічога не шкада, толькі б выкараскацца».

Адваліў парабку чатыры сотні, аддаў коней.

— Бяжы хутчэй, пакуль не перадумалі!

Парабак завёў коней у гумно, прывязаў, памарудзіў там трохі, вярнуўся да папа.

— Ідзі дадому, нічога не бойся, усё ўладжана. Прыпусціў поп наўцёкі, ад радасці ног не чуе.

А хлопец прывёў бацьку пару коней, аддаў грошы.

I за сябе і за братоў з папом разлічыўся.

У адной вёсцы жылі-былі два мужыкі: адзін багаты, а другі

бедны.

У багатага мужыка ўсяго ўдосталь, а ў беднага — дзяцей многа, а ўсяго дабра адна гусь.

I дайшло да таго, што няма чым бедняку дзяцей карміць. Што тут будзеш рабіць?

Думаў-думаў бядняк, чым дзяцей накарміць, і надумаў:

— Смаж, жонка, гусь!

Засмажыла жонка гусь, падала

на стол, а хлеба няма ні крошкі.

Кажа мужык:

— Ну як будзем без хлеба есці, хіба надоўга нам гэтай гусі хопіць? Лепш занясу яе пану, хлеба ў яго папрашу.

— Ідзі, муж дарагі, ідзі,— кажа жонка,— можа, хоць паўмяшка мукі дасць.

Прыйшоў мужык да пана:

— Прынёс табе гуску, не пагрэбуй узяць, а мне хоць крыху мукі дай — няма чым дзяцей карміць.

— Ну добра,— пан кажа.

— Здолеў ты гусь падарыць, здолей яе падзяліць паміж намі, каб нікому крыўды не было. Падзеліш без крыўды — дам мукі, а не зможаш—загадаю бізуноў даць.

А сям'я ў таго пана: сам з жонкаю, два сыны ды дзве дачкі — усіх шасцёра.

Папрасіў мужык нож і пачаў гусь дзяліць. Спачатку адрэзаў галаву, падае пану:

— Ты ўсяму дому галава—дык вось табе гусіная галава.

Адрэзаў гузку, пані падае:

— Табе дома сядзець, дом глядзець — вось табе гузка.

Адрэзаў лапкі, падае сынам:

— Вось вам па ножцы — таптаць бацькавы дарожкі.

А дочкам па крыльцу даў:

— Вам з бацькам ды з маці не век жыць — вырасцеце, паляціце прэч, сваё гняздо віць.

Астатняе сабе ўзяў:

— А я дурны мужык, ягамосці,— давядзецца мне грызці астатнія косці.

Засмяяўся пан:

— Добра, мужык, гусь падзяліў і сябе не пакрыўдзіў!

Паднёс чарачку вінца і загадаў даць два мяхі мукі

беднаму мужыку.

Дачуўся пра гэта багаты мужык, пазайздросціў бедняку. Засмажыў пяць тлустых гусей, прынёс пану, сам кланяецца:

— Не пагрэбуйце, яснавяльможны пане, прыняць на паклон ад мяне пяць кормных гусей!

— Дзякуй, браце, дзякуй! Здолеў ты гусей падарыць, здолей свой падарунак паміж намі падзяліць, каб нікому крыўды не было. Калі падзеліш без крыўды — узнагароджу, а не здолееш падзяліць — загадаю на стайні бізуноў даць.

Стаіць багаты мужык, прыкідвае і так і гэтак — ніяк не можа пяць гусей паміж шасцю чалавекамі падзяліць.

Паклікаў пан бедняка:

— Ці можаш пяць гусей паміж намі без крыўды падзяліць?

— А чаму не падзяліць! — адказвае бедны мужык.

Падае адну гусь пану і пані:

— Вас двое — і вось вам гусь. Цяпер вас стала трое.

Другую гусь двум сынам падаў:

— I вас цяпер трое стала.

Трэцюю падае дочкам:

— I вас стала трое.

Дзве астатнія гусі сабе ўзяў:

— I нас стала трое.

Пан засмяяўся:

— Ну малайчына, мужык! Ведаў, як трэба падзяліць, і пра сябе не забыўся!

Паднёс яму чарачку вінца, загадаў даць воз мукі, а багатага мужыка на стайню паслаў, загадаў бізуноў усыпаць.

Служыў салдат у палку дваццаць пяць гадоў, а цара ў вочы не бачыў. Вярнуўся дадому. Сталі яго распытваць пра цара, а ён не ведае, што і сказаць. Вось і пачалі яго папікаць родзічы і знаёмыя.

— Эх ты,— кажуць,— дваццаць пяць гадоў праслужыў, а цара ў вочы не бачыў!

Крыўдна гэта яму здалося: сабраўся і пайшоў цара глядзець.

Прыйшоў у палац. Цар пытае:

— Што скажаш, салдат?

— Так і так, ваша царская вялікасць! Служыў я табе ажно дваццаць пяць гадоў, а цябе ў вочы ніколі не бачыў: прыйшоў паглядзець.

— Ну глядзі!

Салдат тры разы абышоў вакол цара, усё аглядваў.

Цар пытаецца:

— Ну як, нішто сабе я?

— Нішто,— адказвае салдат.

— Ну, цяпер, служывы, скажы: ці высока неба ад зямлі?

— Гэтак высока, што там грукне, а тут чуваць.

— А ці шырокая эямля?

— Ву-унь там сонца ўсходзіць, а там заходзіць такая шырокаяІ

— А ці глыбокая зямля?

— Ды быў у мяне дзед, памёр гадоў дзевяноста таму назад, закапалі ў зямлю, з таго часу і дамоў не прыходзіў: пэўна, глыбокая!