Чтение онлайн

ткен міріміз мен тегіміз жайлы, ел бастаан биіміз бен ан майданда аарымен жауын ашыран батыр бабаларымыз туралы шымырлаан шындыты шынайы, бкпесіз жеткізіп бере алатын тек осы шежірелер. Еліміз бен жерімізді сол кездегі жарафиясынан да, тарихынан да, ел басару ісіндегі ерекшеліктерінен де, салт-сана, дстрлерінен де, тіпті трын жртыны ттін саны мен талшы етер тамаы мен мал азыыны тр, шамасынан да апарат берер осы шежірелер.

азаты сол заманда мір срген ккірегі ояу, кзі араты азаматтары шін оыр ілімі де, зерттеп, ойына тоыр білімі де, а ааз, кк сиямен жалыпай жазып, рпаа аманат етіп алдырып кетер жазу-сызулары да негізінен осы шежілер болды.

Ардатап "шежірем, алтын тырым" дейтініміз де, оны тбрік ттып, жоары стайтынымыз да осыдан. дайа шкір, аза деген улетіміз бар, сол улетті ешкімнен кем тспейтін леуетті шежірелері де бар екенін таы айтып кетпекпіз. Солардан теріп алып жазарымыз жа болса да жта емес, жрнаты болар деп міттенеміз. Кейінгі толын буына одан шама-шарымызша сыралылатып сыр озап крмекпіз.

1 тарау

1 блім

ЖЕТІ АТАМ МЕН ЖЕТІ БУЫНЫМА ДЕЙІН

аза шежіресі «у» дегенде жеті атасынан басталады. Жеті атамызды білмейтін шежіре жетімсіреп тратыны аны. Жеті атамызды білу шін кемізден бастап, жетінші буына дейінгі тегімізді: кемізді, атамызды, ары атамызды, бабамызды, ары бабамызды, тп атамызды, тек атамызды білуіміз шарт. Кері арай санайтын болса бл енді ата емес, рпа санын білдіреді. Демек: ке, бала, немере, шбере, шпшек, немене, жрежат (жре келе жат) болып келеді де, сегізінші рпаа жеткенде туажат деп аталады. Маынасы: ол кім, мен оны білмеймін, ол маан андас туыс емес, туалы жат жан дегенді аартады. Сондытан осы «туажата» дейін біздер ыз алыспайтын туысан, бауырмыз. аза бл дстрді рпа анын бзбай, оны аза мен жан тазалыын сатау масатында стананы белгілі.

Жаын адамдар ан араластырса бойларында беле алан ауру-сырау, таы баса аза кемшіліктері келесі рпаа тым уалап, кшейіп жетерін бгінгі медицина мен биология ылымдары лдеашан длелдеп берген. Ата, рпа тсініктерімен атар олара туыс буын деген де ым бар. Біра бларды бір-бірімен шатастырып алмауымыз керек. Буын сзі ата мен рпа тсініктеріне оларды реттік сандарын анытарда осылып айтылар орта атау. Мселен, 13-ата немесе 5-рпа деп емес, 13 буындаы атасы, 5 буындаы рпаы деуіміз дрыс естілмек. Сонымен Ата дегеніміз атынан-а крініп тр, шаыра ран, артында рпа алдыран буын. Ал артында рпа алдыра алмаан буынды ешкім ата дей алмайтындыы бесенеден белгілі. Ол тек буын кйінде ала бермек.

Буынды орта атау дейтін себебіміз – мірде бір ке, бір шешеден бір-а бала тумайды ой, оларды бірнешеу болып келетіндігі бден ммкін. Біра осындай біртуан, біртуан болмаса да рсатас, рсатас болмаса да кіндіктес, кіндіктес болмаса да аайын болып келетін аталар мен рпатар саны аншау болмасын реттік санын згертпей бір буын болып саналатындыы екібастан белгілі.

Бз біреулер жеті атасын зінен бастап таратады. Бл дрыс емес. андай рпа болмасын жеті атасын кесінен бастап санауы тиіс. Егер туыс буындарды жетінші аталары бір адам болса олар лі де болса ыз алыспайтын жаын туысандар. Себебі тым уалайтын анды белгілер биологиялы деректер бойынша жетінші буыннан кейін ана лсіреп, ше бастайтын крінеді. лбетте, жеті ата дстрін тек бл масат шін ана станбаймыз. Бастысы–тегімізді білу шін олданамыз. «Тегін білмеген–тентек, жеті атасын білмеген–жетесіз»,-деп кне кз ариялар бекер айтпаса керек. Тексіз деген ауыр сз. Тексіз болу иын. Тегі мен жеті атасын у жетімдер ана білмеген. Кімнен туып, кіммен туыс екендігін білу ркімге шарт. Басы ауырып, балтыры сыздай аланда жанашыр болып кеес берер, ара сйер жаыны жо жалызіліктік кімге болса да ауыр сын екені аны. Жалызды Аллаа ана жарасан дейді халы. Тле би бабамыз: «Балыы жо кл жетім, раы жо жер жетім, блаы жо тау жетім, шежіресі жо ел жетім. Тегін білмеген ел жетім, жеті атасын білмеген ер жетім»,-деп бекер кіреніп, тебіренбесе керек.

Аралы аласыны трыны жазушы, мдениеттанушы, этнограф Сейіт Кенжеахметлыны 2010 жылы "Ана тілі" газетіні 4 бетінде басылан "Жеті атаны білуіміз керек" деген мааласында:"Жеті атасын білген л жеті жртты амын білер. Жеті атасын білмеген лаы мен жаын жер",-деген жйелі сз п маынаны білдіреді. Сондытан да бізді атабабаларымыз з рпатарына жеті атасыны аты-жнін, ата мекенін, з руынан шыан белгілі батыр, би, жасыларды есімін айтып, йретіп отыран. Бл жолды азаты аяулы рі білімдар перзенті Дінмхамед онаев та станан. зіні "Аиаттан аттауа болмайды" атты кітабында ("Санат" баспасы, 1994 ж.) былай деген:"Ал енді зіме дейінгі жеті атамды уалап айтсам былай: Жолын–Нрмамбет–Азынабай–онай–Жетібай–Жмабай–Меліахмет–Дінмхамед" (13–14 бет). Баса білетіндер де, мысалы Сбит Манов та осылай таратан, осыан тотаан. Ал бан біз неге тотамай жрміз?

Ата-бабаларымыз жеті атаа дейін ан араластырмайды, туысты алыпты бзбайды. Сегізінші атадан бастап жаа ру атын белгілейді. Бл шін сол атаны асаалдары мен билері, ел аалары ру мшелерін шаырып, боз бие сойып баталасып, осымен жеті атаа толып, бдан былай ыз алысып, ыз берісетін далыа рсат ететін жол ашады. Бл дстр– текті, дені сау, таза рпа суіні кепілі. Осындай текті рпа сіру трбиесін брынылар ертеден-а білген жне оны атты адаалап отыран",– деп орынды айтады.

Сонымен атар зерттеуші ыздан тарайтын рпатарды: жиен, жиеншар дейтінімізді, ал одан кейінгілерін кгеншар, дегеншар деп атайтындыымыз мытылып бара жатандыын тілге тиек етеді. Таалмаса болмайды, арамызда жеті атасын арапайым діспен–барма басып санай алмайтындар да бар. осылып-а санайсыз ой, біра санай келе, мселен, атасы не шінші, не тртінші болса, тлен трткендей «жо, олай емес, ол бесінші не алтыншы атам» деп жн-жосысыз табан астында айнитындар да табылып жатыр, оан не дерсіз. Біздіше, жеті атаны жоарыдаы мааласында алым-этнограф, жазушы, С.Кенжеахметлы тілге тиек етіп кеткен халымызды тарихы пен шежіресін бір кісідей жете білетін аяулы азаматтары–кезінде бірі елімізді крнекті мемлекет айраткері, патшасы, ал екіншісі оам айраткері, айтулы классик жазушысы болан Д.А.онаев пен С.Мановтан арты кім бле-жара дрыс, жеткізе санай алма дегіміз келеді. Осы ретте бйректен сира шыарып, «велосипедті» айта ойлап табуа ниеттенбей, кезінде білетіндер салып кеткен срлеу, сопа жолмен неге жре бермеске деп ойлайсыз?!

Мысалы, шежіремні рпа тарату кестесінде крсетілгендей, мені 5-атам Сар болса, менімен туыс, рдасым Шкірбек бауырымны да 5-атасы Сар. Демек біз онымен бесінші буыннан осылатын аайынбыз. арапайым арифметика емес пе, екеумізге орта осы Сар баба кейінгі рпатарымызды 7-аталарына айналан шаа дейін олар зара туысан жандар болып ала бермек. Туысты ара-жіктері 8-атаа терде ана ажырайды. алабай баба Айтмахан аамыз бен кемізді 3-атасы болса, ал мені 4-атам. Ендеше мен Айтмаханмен тртінші атадан осылатын туыспын. лібек баба–ылышбайды да, мені де шінші атамыз. Сондытан біз 3-атадан осылатын туысанбыз. Ал мен Асанмен келеріміз біртуан аайынды адамдар боландытан 2-атадан, Мыжасардан осыламын. Демек ол мені, жрт аузында жиі айтылып жретін екі туып, бір алан жаын бауырым. Сонымен осы аталан аайындар арасындаы ыз алыспас туысты атынастар ашан да болсын жааы біз айтып кеткен тртіп бойынша есептеліп, шыарылады.

Жеті атаны таратып, санауды кнеден келе жатан бдан баса жолы жо. Осы ретте айта кететін таы бір жайт – кп улеттер аайынды арым-атынастарын тек жеті атасымен ана шектеп оймайды. Асаалдары жиылып, арнайы шешім шыармайынша оларды туысанды атынастары жетеуден асып, рі арай оныншы, он екінші аталара да ауысып, жаласа беретіндігі бар. Бл улет адамдары арасында алыптасып, ке таралан аса бір лкен бауырмашылды белгісі екендігі аны. Жаан халытары арасында трлі зіл-клкілі гімелерге арау болан, туысана е бай халы аза екендігі де содан ба дейміз.

лааыс ете кететін таы бір мселе–жн сраса келгенде арамыз 2 ата немесе 3 ата, 4 ата деп емес, 2– немесе 3-, 4– атадан осыламыз деп айту дрыстау сияты. йткені туысты ара-атынастарды тсіндіру шін бл жеіл тсіл. Сонымен жеті ата жнінде айтымыз келгені негізінен осылар. Кезек кттіріп тран зге де таырыптар бар боландытан осымен жеті ата жайлы гімемізді тамамдаймыз. Келесі тілге тиек етіп айтарымыз–аза атауы. Енді соан кшейік.

ай ел, ай халыты тарихы жайлы сз озамайы, оны алтын азы арауы, аттап туге, айтпай кетуге болмайтын таырыбы–ашанда ара тамыр азаымны осы «аза» деген атауы. Сондытан біз де шежіремізді рі арай осы айтып отыран «аза» атауы тарихымен сабатастыра жазанды жн деп санады. Ендеше, жеті атадан басталар шежіреміз кешелері кн кешкен азаым мен оны кне тарихы жайлы не дер екен, енді соны баамдап крейік.