Шежірем сыр шертсе
Шрифт:
2 блім
АЗАТАР КІМДЕР, АЙДАН ШЫАН?
Ана рсаынан н-кй мен сз адірін біліп туар от ауыз, ора тілді азаым шін бл керек-а нрсе деп ойлаймыз. йткені бесіктен белі босамай жатып, жеті ата мен ру, жзіне дейін срінбей, судыратып тратын ол, ал «аза кім, ол айдан шыан?» деп тікесінен сауал оя алса тілін жтып ойандай кібіртіктеп, тосылып, жауап бере алмай алатыны бар.
ысылмай мойындауымыз керек, тегімізді "аза" деген атауынан ары жаын білмейміз. Бл бгіндері лкенімізді де, кішімізді де, крімізді де, жасымызды да басындаы кемшілік. зге лт кілдеріні біразында блай емес. Мселен, мхитты ары жаын мекендейтін мексикалытар бізді эрамыза дейінгі кне ацтек ркениетінен рбитіндіктерін, ал тратары беріде, еуропалы материкте жатан испандытар мен португалдытар, француздар мен швейцарлытар бізді эрамыза дейінгі 2–1 мыжылдытар арасында алыптасан йгілі алпілік кельт нсілінен бастау алып тарайтындытарын, ал германдытар 4 асырдаы жауынгер гот тайпаларыны рпатары екендіктерін тарих бетіне таса таба басандай етіп лдеашан жазып, алдырып кеткендіктері белгілі.
Алыса бармай-а ояйы, асымыздаы «тсекте басы, тскейде малы осылан» орыс кршіміз, мселен, здерін 6 –10 асырларда жасаан, древлян, поляндар болып екіге блінетін кне ильмендік словен тайпаларыны алашы бтаынан екендігін айтып келеді.
Ал азатар ше? азаты да бір тнде туып, бір кнде «аза» аталмааны бесенеден белгілі. Шыу тегімізді зерттер этногенез ылымы бізді бл пікірімізді толыымен птайды. азатар да згелер сияты мыжылды тарихы бар, Елбасымыз айтпашы, мгілік ел екендігі баршаа аян. Біреу бізге есіміді білмейсі десе, есі дрыс па осыны деп жатып ашуланар едік. Ал «аза» та бізді есім, ныспымыз емес пе? Оны неге білмеуге тиіспіз?
Сосын Елбасымыз 2012 жылды желтосанында, сондай-а азастан халына жасаан сол жылы жолдау сздерінде еліміз даму бадарламасы бойынша ендігі 2025 жыла дейінгі аралыта алдыы атарлы ркениетті елдер тізімінде 50-ші орыннан 30-шы орына дейін ктерілуі тиіс деп, «аза елі» деп аталу мселесін ктеріп отыран жадайда, осыан орай егер бйыртып «аза елі» деп аталар болса, онда ркениетті елімізді де, оны райтын титулды лт тлегі ретінде зімізді де неге «аза» аталып жргендігімізді ыр-сырын білу зекті мселеге айналары аны.
«аза» атауыны шыу тегінен бейхабарлыымыз сте де бізді білмейтін білімсіздігімізден емес. азаты білімпаз, білгір, намысой халы екендігі баршаа аян. Бл жнінде бізге ешкім плен деп кін таа алмаса керек. Кезінде бабаларымыз азатар туралы білді де, кл-ксір шежіре етіп жазып та алдырып кетті. Сол деректерді негізінде бл таырыпа кейін алам тартан алым, зерттеушілеріміз де жо емес, бар. Біра, біра демекші, мселе сол материалдар жнінде кні бгінге дейін ресми апарат беттерінде мардымды ештее жарыта жазылмай келе жатандыында.
Кезінде басаша имылдауымыза космополиттік лт саясатын станан Кеестік ызыл империя олбайлау болып, кесірін тигізгені белгілі. Мны жоа шыара алмаймыз. Ол дініміз бен ділімізді ана емес, тіліміз бен тегімізді де мытуа итермелегені рас. Себебі братана, аз жрт з лтынан грі космополиттік кеес лтыны кйін кбірек кйттеуге мдделі еді. йткені алым, мамандарымыз кнде жретін табан жолы мен кнде жейтін зім нанын таппай алмауы шін з лтыны тарихын зерттеуден грі кеес кіметіні тарихын жазуа мтылды. Сондытан аза кім, оны айдан шыып, алай рбитіндігі осы кезге дейін тарихымызда ылыми трыдан аныталып, арнайы рсімделіп, бекітілмеген атаа. Соны салдарынан болар, басым кпшілігіміз азірге дейін аза сзіні айдан алынып, алай шыандыынан бейхабармыз.
Біра бгін з олымыз з аузымыза жетіп отыран туелсіз мемлекетпіз. Онымыза да аттай 20 жылдан асып бара жатыр. Тау ктерген Толаайдай толып жатан лемге танымал алым, мамандарымыз да бар. дайа шкір, жоарыда айтып кеткендей, бл туралы зерттеушілеріміз инемен ды азандай ебектеніп, бал арасындай тірнектеп жинап, алдырып кеткен мліметтер мен деректер де жо емес, сыырлаан кне срелерде ша басып жатса да бар. Жасылап іздесек ондай деректер табылары аны. Сондытан тегімізді тарихын тптианынан бгініне дейін асыпай атарып, жазып шыуа енді шамамыз жетпейді емес, жетеді. Бл туралы азір білмесек, енді ашан білмекпіз, ендігі ндемегенімізге не жоры дейміз?
лбетте, тарихымызды ріден, тереінен зерттеп білер кезіміз жеткенімен мны біз бір улетті шежіресімен айтып та, жазып та бітіре алмайтындыымыз айын. азатыымыза атысты мліметтерді отанды дерек кздерінен ана емес, аза хандыы рылмастан брыны кне араб, ытай тіліндегі тарихи жаттардан да іздестіріп, арай отырып, табылан материалдарды басын рап, іріктеп, аударып, жинатап, ылыми трыдан жан-жаты негіздеп, тередетіп жазып шыу бір емес, бірнеше ылыми институттар мен басалалы алымдар жне лкен ылыми кеестер бас осан мемлекеттік комиссия жмысымен шешілуі тиіс шара екендігі аны. Ал бізді олымыздан келері – бар тапан-таянан малматтарымыза сйене отырып, кпшілікке, мінберге мінген билік пен ресми ылыми орындара тек ой салып, трткі болу.
Тексіз болысы келмей кезінде осы таырыпа алам сйкеуге мтыландарды бірі зімізді кпшілікке танымал лкен аын, жазушымыз, лингвист-зерттеушіміз Олжас Слейменов. Біра «Аз и Я» сияты тере мазмнды, жаан елдері мен тркі лемін др сілкіндірген тарихи-лингвистикалы сараптама, зерттеу ебегімен йгілі болан дарынды аын, жазушымызды «аза» сзіне байланысты асыыс, стірт айтылан пікірлері мен байламдары таалдырады.
Ол «аза» атауын халымызды кне жыр-дастандарында, трмыс-тіршілігінде, ауыз-екі сз саптауында жиі айтылып жрген «оыр азым», «аз дауыстым», «аылдаан алты азым» сияты эпитет, метафора, тееулермен байланыстыра арайды. Сйте келе, бл сздерді тілімізде жиі олданылуы тегін емес, «аза» сзіні этимологиясы осындаы «аз» сзіні астарында жатыр дегенге біра апарады.
Осы ойын рлі-берлі екшей келе, «аза» атауы «аз а» яни «а аз» деген сз тіркесінен шыуы бден ммкін деп кесіп салады. рине бан келісе алмаймыз. Себебі тілімізде осы «аз» сзінен кем-кетік жері жо «арам», «лыным», «ботам», «арыстаным» дейтін зге сз тіркестері де толып жатыр емес пе. Оларды айтеміз? Мселен, алашысын алайы. Оны «арам келе жатыр», «ара адым жерде жатыр», «ара тамыр азапыз» деп трліше трлендіріп, ойнатып олданып жрген жопыз ба?
Халымыз адір ттан ататы аын, биіні бірін де осы сзбен астерлеп, ара бойлы азтуаным деп атап кеткен жо па? Тілімізде "аз"тбіріне негізделген бдан баса азбек, азкен деген есімдер, сондай-а аршыа, Бркіт, ралай сияты таы баса аншама адам аттары бар. Сарым, арыстаным, арлыашым атаулары да осы сияты тілімізде те жиі олданылып жрген сз тіркестері. Оларды аз сзімен салыстыра араса, одан арты болмаса, олы тсіп жатан тстарын крмейміз. Ендеше, халымызды ныспысын кезінде аз сзі секілді осы сздерді бірімен де атай салуымыз ммкін еді ой деген трткіл ой бастан шыпайды.
зііз ойлап кріізші, елімізді «азастан» емес, «арыстанстан», «сарстан» деп атаса алай болар еді, аыла сияр, кілге онар ма еді? лбетте, жо. Бдан шыар орытынды біреу-а. Кезінде тылсым табиатпен біте айнап, тілдесе, сырласа скен кшпелі халымыз ардатылары мен рметтілерін, сйіктілері мен сыйлыларын кнде кріп жрген сырттан жануар, стар атымен асататып, бейнелеп атаан. Біра лыс пен лт болып тарихи трыдан топтасар шата, олар з атауын с-жануар аты емес, згелер сияты оны раушы белді де беделді ру-тайпалар немесе солар бірлескен орта лыс атауынан алары аны. лт болып алыптасар кезде ай елді болмасын осы жолдан терін ылым мен тарих бізге длелдеп беріп келеді.