Чтение онлайн

Хан ойын болжап білгендей Оспан-ожа:

— Арындар батыр Саянны здеріне жиен екенін мен арылы білді. Осыдан бес жыл брын олара мен айтам.

— Неге?

— Жетім бала теізге шыан жалыз айы секілді. Оан мыты руларды бірі оран болсын дедім.

— Арынсыз ораны осал ма еді. Саянды Сйіншікке атеке етем деп Рабиу-Слтан-Бегім осында жанталасан жо па еді?

— Оан зі кнбей ойды ой.

«Бекер кнбеген екенмін. Кнсем ой, сек сзден зім де, Рабиу-Слтан-Бегім де ада болады екен-ау! Жне лыбекті туан баласы жиеніне атеке болып мені олымда трса, андай кш! Темірлан алтын таы Орда-Базара ауіптене арай жрер еді ой. бусейіт трізді бра тартарларды ауыздытааным, тобыр алдында кінсіз крінер еді. алай жаулап алса да, тобырды ккейіне онбаан стемдігі, тысырайып тран тар киім трізді, бір жерінен болмаса бір жерінен сгіліп кетеді». білайыр хан бл аиданы за жылы ел билеген тжірибесінен біледі.

Хан ойын Оспан-ожа таы бліп жіберді.

— Батыр Саянды лтірсеіз ерке-шора Глбарам-Патшайымды да лтірген болар едііз…

— Неге?

Глбарам-Патшайым ызыыз батыр Саяна ашы…

— Оны сенен баса кім біледі?!

Ханны бл сраты текке бермегенін Оспан-ожа бірден ты. Ол сл ойланып алды да:

— Рабиу-Слтан-Бегім ханым, — деді ырылдай сйлеп. — Ол екі жасты тбі осылуына жан-тнімен тілектес…

«Жо, Рабиу-Слтан-Бегім батыр Саяннан адал екен, йтпесе жиырма тоыздаы жас слу оны кндесіні ызына имас болар… біра бны таы менен неге жасырды? Мнда андай сыр бар? Саянны лыбек мырзаны баласы екенін білсем, ммкін мен оны Сйіншікке атеке етер едім ой. Мндай аыраай, сопаты, иын жадайларда е бктер жол сол болатын еді-ау!».

— Рабиу-Слтан-Бегім алдымен сізден Саянды Сйіншікке ккілташ [32] етуді тінбек болан. Біра жастайынан біріне-бірі наан Глбарам-Патшайым мен Саяндай екі жасты аяды. Егер Саян Сйіншікке ккілташ боланда Глбарам-Патшайымнан мгі кдер зер еді. з арындасын зі алуа Мхаммет пай- амбарды діні рсат етпес еді. Сол себептен сізден ханым оны атеке етуіізді тінді. Сен кнбеді ой. Ал батыр Саянны кім екенін сізге айтуа орыты. йткені ыпша батыры обыланды да сені ызыа ашы… Брібір обыланды транда айдаы бір келімсекке Глбарам-Патшайымды бермейтіні айдан аны ой.

Тоыз торап жол бір жерге келіп тйіседі. Сондай-а сан адамны тадыры кейде осындай бір тстан табысады. Хан з Ордасында тарам-тарам ан тамырларындай тйісіп, айтадан тарасып жатан пия сырлара та алды. ан тамырыны брі келіп бір жрекке йып, айта тарайды. Ордадаы сол жрек білайырды зі ой. Біра сол Орда тынысын, ан тамырларыны алай соып жатанын неге сезбей келген? «Халыты билеместен брын, е алдымен Ордады билей біл. Ордады жман ждырытай берік стай алса, халыты да берік стай аласы» деп лем діретшісі лы Шыысхан бабамыз бекер айтпаан екен, «з Ордамда не болып жатанын сезбегенде де Жнібек пен Керейді халымды алай блдіріп жргенін айдан білейін. Жо, жо, мен алдыменен маымды берік стауым керек».

Хан енді басын ктеріп алды, оырау орнына алаанын шапалатады. йге Баты-ожа узір кірді.

— азір мені ызым Глбарам-Патшайым мен обыланды батырды алып келідер.

«рине, Глбарам-Патшайымды обыландыа осамын. Жазыты ма, жазысыз ба — брібір батыр Саян кінлі. Тыныш жатан арыстан — хан ашуын зі оятты… Демек, Рабиу-Слтан-Бегім кнсіз… Оны кесімін кейінге алдыраным жн болан…»

— Хан ием, таы да айтатын бір аылым бар.

— Ол андай аыл?

— Узіріне сырын білдіріп алан хан апана тскен амен бірдей. Тадыры узіріні олында. Досты ойласа апанынан тарып жібереді, асты ойласа рып алады. йтеуір апанынан оай босатпайды.

— Бны сен маан неге айтып трсы?

— Баты-ожа узірден сатан. Жрт сенен емес одан ора бастапты. Мндай айбар тек ханды з уысында стаан узірді олынан ана келеді.

«Мына сзінде де жан бар секілді. И, Баты-ожа бір сырымды біледі. Жне сыр боланда андай сыр! рине сол сырымды зіме арсы пайдалануа тырысады. Кім біледі пайдаланып та жрген шыар?.. Тра тр!» білайыр таы да зіні сезіктенгіш ылыына ауды. Оны кз алдында, кенет, пия сыбырласып отыран Рабиу-Слтан-Бегім мен Баты-ожа узір елестеп кетті. Одан кейін бйбішесіні кешегі бір зіне деген жылы шырайы есіне тсті. детінше тс мезгілінде хан Рабиу-Слтан-Бегім йіне баран. Жас слу бйбішесі а тотыдай таранып отыран. білайыр йреншікті деті бойынша шымылдыты асына келіп шешіне бастаанында, Рабиу-Слтан-Бегім а мамыты стінен еркелеп трегеліп, аяын ырала басып алтын кесеге шербет йып келген.

— Гераттан жіберіпті. Бы мйізіні нрі оса айнатылан, аяына дейін ішііз, хан ием, — деген.

Хан ішкен. Жне денесі аппа ардай, араат кз слу бйбішесіні жанында деттегісінен анарлым за жатан. Сол бір шатты стте лі де он жеті жасар уылжыан ыза бергісіз осы бір періштедей сйкімді йелін Баты-ожа узірге лтір деп тапсыраны ойынан шыып кеткен. Бар ынтасы сол бір тамаша мезетті уанышын мейлінше соза тсуде болан. ткіншек дниені ызыы да оан дл осы стте марал мйізіні слі осылан шербетті ттті уытындай крінген. Тек осы ызы тез тіп кетпегей деп тілеген.

Ал сол сурет оны кз алдына басаша елестеп кетті. Шербет йылан алтын кесені олына алды. Жанындаы Рабиу-Слтан-Бегім млдір кзіне арай трып кесені тбіне дейін жтып салды. Сйтті де жрегі ртеніп домалай барып лады… «Марал мйізі сліні орнына кішкентай ана кшланы уы осылса не істеймін?! Жо, жо бдан былай арай тым са болан жн. Япырмай, бір ажалдан аман алан екем. зім де сезімге берілгішпін. Шербетті алдыменен Рабиу-Слтан-Бегімні зіне неге іштіріп алмадым? Екіншідей бл естен шыпасын. Жалыз Рабиу-Слтан-Бегім ана емес, ай атыным болса да берер асын, ішкізер сусынын е алдыменен здеріне таттырып круім керек-а!»

— Хан сырын кп білетін узір тірі алуа тиісті емес…

Ойда тран білайыра дйекші сзі алыстан талмаусырап жетті. «И, хан сарайларында бар мірі ткен арт дйекші дрыс айтады. Баты-ожа узір мені е ылмысты сырымды біледі. Сондытан…»

йге кірген шабарман кенет хан ойын бліп жіберді.

— Тасыр хан, лкен бйбішеіз сізге айтуа бата алмай отыр екен. Глбарам-Патшайым ханша кешеден жо… Бір жетіден бері тмендегі елді бйгесіне екі ылады мініп кеткен секілді.

Мндай хабара еті йреніп кеткен хан, абаын да шытан жо.

— обыланды батыр айда екен?

— Тасыр, обыланды батыр бар ыпшаын соынан ертіп ата мекен ескі онысы Торай зеніні бойына кшіп бара жатыр.

— Неге?

Онысын білмеймін. ас-абаы жабыы. Жігіттері де алы ол боп тастай тйініп алан. айт деуге бата алмады. Жнібек пен Керей ауылдары ауан Жаатай жртына арай ашан Глбарам-Патшайым ханшаны соынан уып жете алмай алыпты деседі жрт. зын-ла. Ммкін бл сек болар.

«рине бл сек емес. ыпша батыр обыландыны шынымен-а мені ызымда міті болан екен. ыз кнбей ашып кеткен со, ызадан кшкен екен. Маан ола салуа аймыан ой. Ажала бермей, алып аланымды талым ттан да. Шіркін, лззат, сен кріні де, жасты да ота саласы-ау. Оспан дрыс айтады. обыландыны Ажол мен Саяна шігуі де осыдан. Біра бір атын олыма тспеді деп, осыншама блінетін не бар еді, аыма! Осыны ызасына лде соынан бар скерімді жмсап, ан жоса етейін бе? Жо, йтуді керегі болмас. Торай зеніні бойы да мені арамаымда ой. Кетсе з жеріне кетті, Жнібек пен Керей трізді жеке хандыты кксеп, жат жаа аша жнелген жо ой. лі-а сабасына тсер, айта оралар…»

білайыр аыл-сезімін аста-кесте еткен бл ойларын ешкімге сездірген жо. Тек:

— ыры кншілік жерді бір кнде алатын Кксегірмен Глбарам-Патшайыма жете алмай алса, шын таусылан екен! — дей салды теріс брылып кетіп.

— И, солай, тасыр.

Хан сол теріс брылан алпында «брі де кетідер!» деген ишарат білдіріп олын сілтей салды. Узір, шабарман ттынды ала жнелді.

— ош бол, хан ием…

білайыр кешегі зіні жасы кретін аылшысыны бірі Оспан-ожаа брылып та араан жо. Ол дл осы стте Оспан-ожаны да, оны тадырын да, баанадан бері айтып тран су астында жатан інжу-маржандай сырларын да есінен шыаран. И, ол згені астыы болмаса, жасылыын тез мытатын. Бкіл Дшті ыпша, орасанды билеп тран білайыра Оспан-ожа деген л кім? Жаын етсе зі етті. лтірсе зі лтіреді. Ал дйекші сорлы айтадан зынданында ажалы жеткенше, іріп-шіріп жата бермек боп кете барды. Ханды енді баса ой мазалай жнелді.