Чтение онлайн

білайыр осы араа шатырларын тікті де, асына кернейші-дабылшы екі-ш жігіті мен ежелгі серігі Бахтияр-баадурды ертіп жан-жатарын шолып келуге шыты. Астында жол-жнекей ер салынбай, ты, жетекте келген Тарланкк. Ауыздыымен алысады. згелерді де мінгендері осаятай жйріктер. йтсе де оларды аттары амыс латарын иаштап, жіті басанмен де, Тарланкктей емес, ауыздыымен алысып келе жатан жо. Сір, Сейхунны лайлы суы мен шігір араласан срылт бетегелері жер-су талайтын сйгліктерге таа жйлі тимеген трізді.

Хан тобы гімелесе жріп, бір жазы далаа шыты. Кенет Тарланкк осырына, танауы делдиіп, лаын тіге алды. Блар «не болды» деп жан-жатарына арап та лгерген жо, дл алдарынан шаыра мйіздерін араларына слата жатызып, кгал шпті стімен бауырлай шан стар трізді, зын аятарын ксілте жазып, тебіл жнді бір топ арар зуылдай те берді… лкен-кішісі аралас. Шабыстарына кз ілеспейді, наыз бір селдірлей аан саым-сынды, «Блар бізден рікті ме?» деп хан ойланып та лгермеді, кенет арарды соынан шбалана уан бір я асырды крді. амысты жерді наыз ара ылшытары, лынжал арландары. Топтанбай созыла шапанмен аралары жиі кетіп барады. Хан тобы бларды шпті алыдыынан бірден кре алмаан екен, арарларды кшелеп жетуге жаын. Сір, асырлар здеріні ежелгі деттеріне салып, кезектесіп уан болуы керек, арындарына араанда мына ккжалдар ттеден осылан трізді, йтпесе жазы жерді жел ере алмас діретті жйріктері — арарлары блара шадарын да крсетпесе керек-ті.

Хан тобы шыдап тра алмады, елегізген жйріктеріні тізгінін босатып жіберіп, сойылдарын ыайлап, айай сап асырларды соынан тра шапты. Тарланкк зге аттардан бірден суырылып сала берді. Кп кешікпей хан серіктерінен озындай шыып арасын зді. білайыр жас кезінде рыстара тікелей атысып келсе де, алтын таты ызыын крген сайын ажалдан ора тскен. Жиырма бестен асысымен-а хан рыса атысуды ойан. Таласты тадыры шешілетін ан майдана ол зіні батырлары мен скерін айдап салатын. Тек жау жеілген кезде ана жеіс уанышын арсы алуа жрт алдына шыатын. зі тікелей рыса атыспайтындыынан хан кптен бері сойыл, найзаны жмсауды мытан. Біра зін адыан жауды кптігінен сескеніп, Ордада жргенінде наркескенін, ата онанда садаын тастамайтын. Бл екі аруды жмсауда аса шеберленіп алан. сіресе жа тартуа келгенде, жебесін ралайды кзіне дл адайтын мерген. Міне, осы асиеті азір де зіне лкен жрдем берді.

Тобылылы, урайлы, бозаы белден келетін жазы дала… Алдарында кгілдір тоайлы Сейхун дария… Оды-солды амысты шалшы клдер… Аспан айнадай ашы, шаай тс. Алыста, кгілдір белестерді стінде тек буалдыр саым ойнайды. Саым-сынды аып келе жатан арарлар. Олара енді-енді жетеміз деп ауыздарын ырсита ашып, секіре самаан кіле ара ылшы арлан асырлар.

Тарланкк не-міне дегенше асырлар тобына жетіп алды. білайыр енді олармен жанаса шауып келеді. Есіл-дерттері алдарындаы арарлар боп, бден кздері анталап ызып алан асырлар, ы жатарымен жанаса жз адамдай жерде шауып келе жатан салт аттыны аарар емес. Тек ат дбірі лаына аны жеткенде ана соы ккжал білайыр жаа жалт брылды. Біра дл осы стте ат стінен тартып алан хан жебесіні болат шы дл жрек тсынан кеп адалды. асыр ысылай барып, сыл етіп бір бйіріне арай лай кетті. білайыр оан брылып та араан жо, енді екінші асырды тсына жете беріп, оны да омаата латты. Осылай заматта ш асырды слатты. Алдында лі де екі-ш ккжал бар. Біра ханны орамсаында жал- ыз жебе алды. Ол енді соы арара таяу келе жатан, биіктігі тайыншадай, ккжал арланды тсірмек болды. Бойы бусанып, ызып алан Тарланкк ой- астай таяй бергенде, зегісіне шіреніп, ерінен ктеріле тсіп, кейін арай сл исая, «и, ст!» деп айы садаын тартып алды. кпе тсынан жарым арыс кірген жебе з айратын крсетті, асыр ышынып бір секірді де, домалап-домалап барып слап тсті. Алдыысыны алай лаанын крген соы екеуі ы жатарында кенет пайда болан ауіпті салт аттыны аарып, жалт брылып желге арай салды. білайыр олара брылан жо, шаыра мйіз ар- арларды е болмаса біреуін алып алайын деп, ат арынын бседетпей садаын иыына іліп жіберіп, беліндегі жарты лаш кк рыш алдаспанын суы- рып алды. Біра дл осы кезде жануарлар жбын жазбаан алпында жардай болып ттасып тран амысты жапыра иратып арасына кіріп жо болды. Хан амысты жанай шауып, Тарланкгін зер дегенде барып тотатты. Біра дл осы стте Тарланкк рейлене шыырып жіберіп, ккке шапшиды. Атыны стінен жерге лай жаздап, жалына жабыса алан білайырды кргені арсы алдында, он бес адамдай жерде, ан-жоса етіп кл-таланын шыаран быны етіні жанында зіне арай шге тсіп жатан есік пен трдей тарыл жнді жолбарыс болды. Кзі тасырайып, мрты жыбырлап, шабар алдындаы детіне салып, зын йрыымен жерді бладата рады. Тарланкк арындап кеп, алдыы аяын жерге тигізе бергенде, жолбарыс та атылды. білайырды бар олынан келгені жалааш алдаспанымен басын орай берді. Біра аппа лпе бауырын жаза атылан жолбарыс білайыра анжар тістерін сала алмады, кенет грс етіп жерге лады. Кзін ашып алан ханны кргені, баанаы ккжал асырды кпесіне зі адаан жа оындай алып жолбарысты дл жрек тсынан кірген сада жебесі болды. Жолбарысты р дір-дір етіп озала алмай жатанына араанда жебе ар жаынан бір-а шыан трізді. Бны сада оыны бер жаында шошайан екі арыстай сабы крсетіп тр. Алып жолбарысты жалыз опен жайрату шін алып кш керек. Бл кімні олынан келеді?

білайыр енді сада атылан жаа арады. Жаында «осы Сейхун бойында Саян батыр бастаан бір топ аламан жігіттер пайда бопты, істейтіндері бекзадаларды малын талау, сіресе, Кк Ордаа шігулі деп естіген. білайыр жиде ойнауынан шыан кк сауытты, мздай боп ару-жара асынан жзге тарта кіле жас жігіттерді крді. Алдарында ш крені біреуіне мінген батыр Саян, жанында екінші креге мінген зіні туан ызы Глбарам-Патшайым… Хан жолбарыс кргеннен бетер, не істерін білмей сасып алды. Саянны олындаы садаты жебесіз екенін кріп, зін таран ас батыр осы екенін білді. Енді біржолата абыржыды. «Ханды ажалдан алып алан жас батыра алыс айтып басын ию керек пе, лде зі лім жазасына бйыран, рсатсыз ызын атын ылан ас жауына жалааш ылышын жарылдата арсы шабуы керек пе?»

Хан осылай шешім таба алмай абыржып транында, ызы Глбарам садаын алып, орамсатан озы жаурын жебені кесіне арай кезей бастады. білайырды жрегі дір ете алды. зіне шапалы жатан жолбарыса е болмаса бетін орай жалааш алдаспанын арсы ктеруге жараса, б жолы йтуге де кші жетпеді. Бкіл денесіне орасын йандай озала алмады. Жаныны тттілігі де, дниені ымбаттылыы да, аа сауыт киіп шыпааны да — брі осы кзді ашып-жмандай мезетте, жрегін удай ашытып кіндіре санасында жар етті де, кенет сне алды. Шыыс тымыны мейірімсіз келетіні зіне млім, кзін жма берді. Біра жрегіне кк рыш сйір шты жебе адалмады. Аздан кейін жанынан тіп бара жатан ат дбірі мен Глбарамны даусын естіді.

— Бекер олымды стап алды, — деді ызы кесіні тсынан тіп бара жатып. — Егер, біз олына тссек, бірден басымызды алар еді.

Оан оырай дауыс жауап берді.

— з кесін зі лтірген йелмен, анша жасы крсем де, бір тсекте жата алмас едім.

— Онда зі лтіруі керек еді.

— кесін лтірген адамды андай йел шын кілімен ерім дейді?

— рине ой, — ызы крсінді, — садаымды тартуа мені де дтім бармас еді… Тек ыза… — сзді ар жаы естілмеді.

білайыр аздан кейін кзін ашып жан-жаына арады. Біра ешкімді крмеді. Аламандар о жатаы алы арааш арасына кіріп кетіпті. Кенет білайыра хабар берген керней ні шыты. Жоры дабылына йренген Тарланкк арырай кісінеп оя берді. Кп кешікпей серіктері де жетті. ліп жатан жолбарыс пен жолай жайрап алан асырларды крген Бахтияр-баадур мен нкерлері хан ерлігін мадатай жнелді. Біра оан білайыр лм-мим деп тіл атпады, абаы тксиіп сазарды да алды. Ол азір алай-тлей кініште еді. «Отыз жыл хан болсам да, осы мезгілге дейін зіме керек адамды тадай білмеймін. лгі жігітпен ой тіл тапсам скеріме андай олбасшы болар еді. Сондай адамдармен ана лемді баындыра аласы! ап! ап!

Хан батырлыыны кусі етіп нкерлері жолбарыс пен арлан асырларды терісін сойып алып, алдарына бктеріп, кейін айтты. білайырда лі н жо, сол абаын арс жапан алпында. Тек нкерлері ханны жеісті екенін кні брын бар лемге дабырлата білдіріп, сырнай-кернейлерін барылдата тартып келеді. Шатырларына таяандарында ана білайыр асындаы Бахтияр-баадура:

— Егер мен жо жерде батыр Саян мен мені ызым Глбарам-Патшайым олдарыа тсе алса, — деді згелерге естіртпей, — мені ызымны басын алыдар. Ал батыр Саянды сый-рмет крсетіп босатып жіберідер.

— п, тасыр!

Бахтияр, баадур осы бір болмашы сзден ханны неге ндемей келе жатанын ты. Жолбарысты батыр Саян лтірді-ау деп жорамалдады. «Бсе, жолбарыс жрегінен суырылан жебе хан жебесіне самайтын еді-ау». Батыр жігітті тек жолбарысты ана лтірмей, ханды да ажалдан алып аланына шек келтірмеді. «йтпесе кекшіл білайыр оны ола тссе босатып жібер демесе керек еді». Осыны брін сезсе де Бахтияр-баадур тіс жарып ештее демеді. Ханны кілін ктерейін дегендей ол, йрыы мен бас терісі жерге сйретіліп бір нкерді еріні алдына бктеріліп келе жатан жолбарыс терісін крсетіп:

— андай лкен жолбарыс, — деді сл езу тартып клімсіреп, — егер арсы шапан кезінде олыыз дірілдеп кетіп садаты тарта алмай алсаыз ой, жарып тастауы кміл еді. Бір ажалдан батырлыыыз тарды. Бл ажалдан аман аланыыза зор уаныштымын. Сіз крінбей кеткеннен-а «Асарбас!» садааны айтумен болдым.

арсы шапан жолбарыса о кеудесінен, не басынан, йтеуір арсы жаынан тиер еді, ал лген жолбарысты жебе кпе тсынан адалан-ды. «арсы шапан жолбарысты» деген сзінен Бахтияр-баадурды жолбарысты мны зі лтірмегенін сезіп аланын хан бірден ты. Біра мыдаан жауынгерлерді жеісін з жеісі санап деттенген хан, «жолбарысты батыр Саян лтірді» деу- ге аузы бармады. йтсе де баадурды сзін тсінгендігін білдіре, ол ай-тадан:

— Егер батыр Саян ола тссе босатып жіберідер, — деді.

— п тасыр. Ал екінші мртебе ола тссе ше?

— Онда басын алыдар.

Бахтияр-баадур езу тартты да ойды. Батыр Саянны ханды жолбарыстан таранына енді ол тіпті кмнданбады. «Ажалдан аман алып аланы шін, хан да оны бір рет лімнен таруын борыш санайды. Ал екінші рет ола тссе. Істеген жасылыы шін асты. Жасылы та, жаманды та саудаа тскен, шіркін, у заман!» Дегенмен, аламан жігіттерден сескенген білайыр бдан былай арай бл маа аа шыпады. Бір апта ткеннен кейін, мыдаан салмен сау-саламат Сейхун дариясыны отстік жаасына жзіп шыты. Су киімдерін кептіріп тыныып жатандарында, ш кн брын осы арадан Жнібек пен Керейге осыламыз деп Андижан маайындаы аза руларыны тіп кеткенін естіді. Хан ашан елді соынан тре уып, ырып тастауа скеріне ата онуа бйры берді. скері бігерленіп, дайындалып жатанда Самарантты алан Мамет-Жкіні сыйлыа жіберген кші жетті. (тте не керек, бусейіт орасаннан айтан со, бтен мірлерді кшімен з таын айтадан Жкіден тартып алды). Жз ызыл нара Самарантты бар азынасын арттырып жібергендей Мамет-Жкі. Ал бл керуенде жз нара тиелген алтын ыдыс, парша, манат, шаи, дрия, ама. Самарант кілемдерінен де ымбат білайыра арналан ерекше азына бар болып шыты. Ол бусейітті лкен бйбішесінен туан ибадат-Слтан-Бегім еді. ос анары жаа пісіп келе жатан алмадай ап-атты, лкен араат кздері ола тскен ралайды кзіндей жаудыраан, жаа ыз болып алыптасып келе жатан са бойлы жас слуды мысы жеді. білайыр ашан елді кшін шабуды ертеге алдырды. Сол кні тнде кміс бааналы кк жібек шатырды ішінде лі тырынан тая оймаан крі ккжал он ш жасар уылжыан а тотыны аппа тсінен шлі ана тояттанды. Кешеден бері ибадат-Слтан-Бегімді кргеннен бкіл денесін билеп кеткен ызуын баса алмаан білайыр, енді кілі бір саябырлап алы олына ктерілуге бйырды. Біра жіберілген ертлелерден ашан кш тнде Сейхун дариядан кейін, аратала арай тіп кеткенін естіді. Кешегі салдарды суа аызып жіберген хан, айтадан бір жеті сал тоытып, кейін шегінгенше ыруар ел мекендеріне жетіп, бекініп алатынын тсінді. «ргенішке туымды тігіп, бден кшейіп алып Моолстанды шапсам, р жерге бір кшіп жрген азаты аыан рулары айда кетер дейсі!» деп ойлап білайыр бетін айтадан Жейхун дариясыны жаасына брды. Бір тнні ызыына хан Ордасыны болашаын айырбастаан атесін ол б жолы аармады. Тек жиырма жыл ткеннен кейін бл атені ауыртпалыын балалары ктерді. йткені осы алы кшті Ккше теізге ятын аратал зеніне бастап бара жатан — аза еліні болаша лы ханы, Жнібекті баласы асым слтан еді. білайыра бір тнде тсетін жеіс, артынан барып оны балаларына отыз жылды кйреуге айналды.

Хан алы олымен майтты, сорлы срылт даланы басып ш кннен кейін, Жейхун дарияны сол жа жаасына жетті. Енді осы дарияны бойымен жоары арай жріп отырып, ргенішті тсынан шыты. Брын, отыза толмай тран шаында ол ан-жоса ырыннан кейін екі аптаны ішінде ргенішті алан-ды. Шаара кк Орданы ккшіл жібек туын тіккен. Орда-Базардан хан Ордасын млдем кшіруді ол кезде ойлаан жо еді. Сол кннен бастап білайыр таы шыыс патшаларыны е кштілеріні біріне айналды. ргенішті жазы даласында алтын айлы, кк кмбезді мешіт салдырды. Стамбул, Пекин, Рум, Мскеуден шеберлер алдырып, а тастардан, кйдірген ызыл кірпіштерден хан сарайларын трызан. йтсе де жат жерді за оныс ете алмаан. Ал азір ргенішті апелімде ола тсіріп, млдем басып алуа кші жетпеді. Енді, амал жо, атыны басын кейін бруа тура келді. Б жолы білайырды кздеген ескі онысы — Сыана болды…