Заговоренный меч (на каз.яз.)
Шрифт:
— арамаыдаы елі теріс арап кетсе, хан деген ит орлы екен. Оны мен білайыр рпаына ыздарымды бергелі білдім. онысымды жайлады деп амсыз жатан елді шапсам, сынытан сылтау іздегенім. Айып менен. Біра айыптымын деп арашыа бас иер жайым жо. Оны жасы білесі, асым. Жазылмас кеселді емі — лім. Ал мені кеселімні жазасы лімнен де ауыр. Бл жазаны зіме зім тадап алдым. Жазам сол! Ерте кйеу балам Мхамед-Темір слтанны олына, Самаранта кшемін. Сен жеген жосы, мен жеілгем жопын. Жртымды басара алмаан з кнмды зім осылай жумапын. Дшті ыпшаты билеген Брынды Мхамед-Темір слтанды кшік кйеу етіп з ордасына кіргізуді орнына, ата жауы білайырды ордасына зі кшік ата болып кірмек. Бдан арты жаза, бдан арты лім бар ма? Сз осымен бітсін, ана абыландарыды ертіп енді кейін айт. Аыл айтамын деп, хан болуа жеткізген сонау аылды басыа мына ара шопарымды жмсатып алып жрме!
Брынды осылай деді де, атыны басын брып, аулына арай жре берді. асым оан тота демеді. йткені мндай жадайда Брынды шешімі бірден-бір дрыс шешім еді. Халын басара алмаса да айысын жасыра білді.
Екі апта тпей бкіл Дшті ыпша улетіне Брынды хан Самаранттаы кіші ызы Жауар-Бикені олына кшіп кетпек екен деген хабары таы естілді. Біреу ер екен деді, біреу ез екен деді. Тегі ешкім блендей кінбеді. Біра Брынды кшерінде таы бір лкен жаманды істеді. ара тнде жз жігітін жіберіп бір кезде зі салдыран Брынды аласын «зіме де жо, бтенге де алмасын» деп кл-талан етіп ртетті.
Сйтіп ол уаытында кше алмай алды. Ал кшем дегенінде халы оны кшірмеді. асым слтана енді ру басшылары, би, батырлар емес, кеше найза стап, жауына арсы шыан, жаман далбаайлы, кн шалбарлы ара аза келді. Біра бларды келісі ел жасыларыны келісіндей емес, ашулы келіс еді. Аспанды ап-ара боп жауып алан ара блт трізді, трлерінен адам шошынарлы, тнеріп кеткен. олдарындаы алдаспандарын, жай оындай жар-жр ойнатып, асым слтана кндей кркіреп тілектерін айтты.
— Жоалып кеткен «Жалыз кз» батыр табылды! Брындыты йінде екен! Сары ала тбетімен бірге шынжырлап, бір итаятан ас береді екен! Аяулы батырымызды азір босатып бер! Босатып бермейді екенсі, бізге кпелеме! — деді.
Халыты мндай ашуланан трін брын крмеген асым слтан шошып кетті. Ашынан халыты кілі етіп аптаай батырды ертті де, ол кшкелі жатан Брынды аулына зі келді.
— Анау сойылды жртты кріп трсы ба, Брынды хан? — деді асым ауылды оршаан алы жртты крсетіп.
— Кріп трмын. Талаалы жиналан сабала иттер трізді.
— Егер таламасын десе, азір Ора батырды босат!
— Босатпасам ше?
асым найзалы жртты крсетті.
— азір бкіл аулыны кл-таланын шыарады.
— тте, тте! — деп барып Брынды лі жыылмаан араша йді есігін ашты.
Ашылан есіктен аптаай бкіл Дшті ыпшаа йгілі, Брындыты жолбарыс алар сары ала тбетімен атар, шынжырлаулы отыран, бет-аузында адам кейпі жо кісіні крді. Ора екенін танып, аптаай ызалана алды. Беліндегі анжарына олыны алай баранын білмей алды.
— Сабырлы, сабырлы! — деді асындаы асым, шыдамды крсетіп.
лсіреп алан Ораты ата отырызып жатып, аптаай:
— Егер мына жрт кліді ккке шырмасын десе, азір кш! — деді Брындыа, сйтті де зі брылып жре берді.
Бір ай тпей осы Талас, Шу маындаы аза руларыны басшылары жиналып, Брындыты орнына боз биені стіне шомылдырып, а кигізге ктеріп, асымды хан сайлады.
Келесі кктемде асым хан жайлауа лытау маына кшпек боп транда, Сайрам хакімі аттыбекті бір топ арбабы [55] мен ресми укілі келді. Блар аттыбекті Сайрамды басарсын деген слемін келді. асым хан кп олменен Сайрама беттеді. аттыбек аланы кілтін беріп, зі асым ханны арамаында ызметте алды. Бір аптадан кейін аттыбекті аылымен блар Сйіншік слтан басарып отыран Ташкентті шабу дайындыына кірісті.
Осы кезенен аза халыны ежелгі онысыны бірі — Тркістан лкесін зіні арамаына айтарып алуы шін жаа крес дуірі басталды. Бл дуір заа созылды. Біра жеісті болып аяталды. Оан себеп асымны сол дуірдегі ел билеу саясаты ана емес, халыты асан ерлігі, з жерін, з елдігін орауа деген сйіспеншілігі, ажырлылыы, табандылыы еді.
55
А р б а б — аланы белгілі адамдары деген маынада.
асым хан Мхамед-Шайбани Ордасынан Тркістан лкесін айтарып алу шін, Дшті ыпшапен шекаралас бтен хандармен тату-ттті саясат стауды ойлады. зге жртпенен араз бола трып, Мхамед-Шайбанимен кресуді иына тсетініне шек келтірмеді. сіресе асым хан Дшті ыпшаты жерімен шекаралас Моолстанмен, кесі Жнібекті сиетін орындап, немі бірге тізе осып отыруды есінен шыармады. бусейіт мырзаны баласы Омар-Шайх кгаршын шырам деп мнарадан лап лгеннен кейін, Жныс ханны ызы баяы Нигер-Слтан-Бегім Андижанда жесір алан. Жнібек осы Нигер-Слтан-Бегімді зіні ортаншы баласы дікке алып берген. кесі Омар-Шайх айтыс боланнан кейін Андижан дийары [56] Омар-Шайхты лкен баласы Бабур мырзаа алан. Бл кезде Самарант, Бар улиеттерін бусейітті лкен баласы Слтан-Ахмет мырза басаратын. дік слтан осы Слтан-Ахмет мырзаны сенімді адамыны бірі болып Самарантта мзалимды ызмет ететін. Слтан-Ахмет мырза лгеннен кейін, артынан оны кіші баласы жас Байсар мырза билік ран. Одан Самарант, Бар, Андижан улиеттерін тартып аламын деп Слтан-Махмт хан соыс ашты. Біра жеіліп алып, амалсыз Дшті ыпша жеріне ашты. Онымен Дшті ыпша жеріне Слтан-Махмт ханмен тілектес болан дік слтан да бірге кеткен. Біра аза жеріне жеткен кезінде айтыс болды. Соынан уып келген Нигер-Слтан-Бегім айтадан Мхамед-Шайбаниді жеріндегі гей балаларыны олына барысы келмеді. Кілі ескі дос асым хана ауды. рине бл кндерде Нигер-Слтан-ханым бдан он бес жыл ткен со, асым хан ліп, ашарды ханы — аасы Слтан-Сейітті олына барып, зі бір кезде итті етінен жек крген бдірашид слтанны гареміне жалыз ызын беретінін білген жо. Ал азір араат кз, ойма ауыз слу Нигер-Слтан ханым мір бойы арман еткен, е бірінші бетін ашан асым хана осыланына те-мте уанышты еді. Аасы лсе жесірі ініге мра — кне аза дстрі, асым хан алтыншы атыны етіп Нигер-Слтан ханымды алды. Сайрамны апасын ашанда, зіні арында осы Нигер-Слтан ханым да болды. Жастаы арманы орындаланына асым брынысынан да атты рухтанып, енді ханды іске аласыз кірісті…
56
Д и й а р — облыc (Парсы тілінде).
Ханды іс — ол кезде скер ісі, кім де кімні скері кшті болса, сол — хан жне кшті хан. асымны жас кезінен стаан жалыз сара жолы бар. Ол жол — бейбітшілік жолы — з жеріді ешкімге берме, згені жерін тартып алма. згені жерін тартып алмау оайа тскенмен, кштілер жеген опасыз срия заманда, з жеріді бермеу оай іс емес еді. Бны жасы тсінген асым Сайрама келісіменен тек з ыпалын Сарысу, Шу, Талас бойындаы аза еліне ана жргізуді ойламай, бкіл Дшті ыпша жеріне лаш рды. кесі Жнібектей бл да азаты бар руына «бірігіп ел болайы» деп кісі жіберді. зі зірге бір лкені ана ханы бола трып, енді бкіл азаты билейтін лы ханды руды ойлады. Кімді хан етеді? Оны халы зі шешсін деп, з атын атаудан бас тартты. «Хан аылы ыры кісілік, халы аылы ыры мы кісілік: кппен кеесіп пішкен тон келте болмайды» деп бл мселені халыты шешіміне алдырды. кесі Жнібекті диван [57] заы етіп кеткен «Таана кеесі» мен «Трымтай кеесін» айтадан кшіне енгізді. Хан болдым деп бірден шабуыла кіріспей, алдымен зін баса біреу шауып алмас шін, Соза, лытау, Сайрам, Сарайшы бекіністерін жндеп, мыты скер руды арман етті.
57
Д и в а н (фарсыша) — бл арада хан кеесі деген маынада.
Осы кезде таы бір лы уаиа болды. Бкіл Тркістан, Самарант, Бар, Андижан, Шахия, Хизар, Хорезм, ндыз, Бадахшанды жаулап алан Мхамед-Шайбани хан енді орасана аттанды. Адамны тасы рге домалап тран кезде, андай иын істі болса да июы келе алады. Мхамед-Шайбани да исынын тауып, орасанды жаулап алды. Адам баа, атаа тойан ба, Мхамед-Шайбани бан да анааттанбады. лер бала бейітке жгіреді, ол енді сонау арлы Памирды жайлаан Хазар еліне аттанды. Біра хазарлар жыпыл-жыпыл Гиндышты арасына тыылып алып, оан таптырмады. Амал жо, кейін айтуа тура келді Ауан жеріндегі Тілман зеніні жаасымен тмен тсті. Біра бл зен бірімен бірі жаласып жатан шы-иыры жо шы з тастарды арасымен теді. Сонау блт сйген биіктегі жіішке оба жолмен айтып келе жатан кп скерге лама здардан, пыша кескендей жылтыр жартастардан тмен тсіп су алу, не аттарын суару ажайып михната айналды. Су жетпей біраз адамдары ырылды, аттары зорыып лді. Осындай иындыпен келе жатандарында кз тсті. Кенет а жауын басталды. Енді брыныдан да иын жадай туды. Кндіз-тні тынбай жауан а жауын тау арасындаы тас жолды жуып кетті. Ая басса тайанап, адам, мал тиы шыыраулара арай домалай жнелді… аншама скер апата шырады. стіп, лдім-талдым дегенде йтеуір ыс тсе, Мхамед-Шайбани алан скерімен орасана жетті. Азып-тозан, бден ждеген скеріне енді ол елдеріне айтуа рсат етті. Аштытан кздері ірейген, стеріндегі киімдеріні жлма-жлмасы шыан бір кездегі мздай боп ару-жаратанан айбарлы скер, енді кенет айыршы секілденіп, сонау Иран мен Иракты шекарасынан Тркістан лкесіне дейін шбатыла босты.
Бл бір ажайып крініс еді. Мхамед-Шайбани лашкері келе жатыр десе, брын жылаан бала уанатын аарлы, айбарлы скер енді атын рып алатындай тобыра айналды. Олар з елдеріне жеткенше кн кру шін, топ-топа блініп, жолдаы бейбіт жатан дихтарды тонай жрді. Кптеген жрт енді з скерінен зі ашты. Халыты рей биледі.
Дл осы кезде зге хандарды демеуімен Иранны міршісі Шах-Ысмайыл орасана жоры салды. Бл кездегі зіні астанасы Герата скерсіз жеткен Мхамед-Шайбани, енді бл арада алуы — р йде отырып луі екенін сезіп, «жауынгерлер Мервке жиналсын» деп жан-жаына хабаршыларды шаптырды. Біра бден азан-тозан, шаршаан скер жинала оймады. зі Мервке келген шата, соынан Шах-Ысмайыл да уып жетті. Амал жо, жиналан бар мір, баадур, слтандарымен рыса шыуа тура келді. «Тарихи Рашидида»: «Кім де кім згеге ажал азабыны шербетін анша ішкізсе, зі де сол удан соншалы ішеді» деп айтандай, оны да лім ыдысы лыылдап толан еді. Осы айаста атасы білайырды жасына жетпеген, бкіл Орта Азияны жаулап алан, ататы Мхамед-Шайбани хан жекпе-жекте жас жолбарыс Шах-Ысмайылды олынан аза тапты. Соы он жылды ішінде еліні шетіне сан келіп, талай рет тыныш жатан жртты ан асатан лы жиангер батыр ханны бас сйегінен Шах-Ысмайыл шарап ішетін ыдыс істетті.
Бл уаытта асым хан ордасы бден кшейіп алан-ды. Бкіл Дшті ыпшаты кп рулары ер жрек міршісін ту етіп ктеріп, маына жинала тскен.
асым хан бны алдында Мхамед-Шайбанимен бірнеше рет майданда кездескен. бден кемеліне жеткен ккі скер бірін-бірі жее алмай ит жыыс келе берген. Ал асым хан аншалы бейбітшілік мірді сйгенменен, енді білайыр рпатарымен алыспаса ммкіндігі алмаан. Осыдан екі ай брын Мхамед-Шайбани Тркістан жерінде аза саудагерлері сауда-сатты жргізбесін деп жарлы берген. Бнысы бкіл Дшті ыпшаа зорлы еді. Халыа аладан керек затыды алма деу рине, зор иянат. Осындай жадайда жргенде асым хан Мхамед-Шайбаниды лгенін есітті. Бл кндерде асым хан Тркістан лкесін біржолата жаулап алуа дайын еді. азір оны арамаында ш жз мыдай боп аруланан атты скер бар. Осы бір кез бытырап жрген аза руларыны басын осып алтын тырына онып, шын мемлекет бола бастаан кез еді. асым ханны да абыройы бден ктеріліп болан. Оны Дшті ыпшаты елдік, жауынгерлік даын «Тарихи Рашиди» айтандай, Жошы ханнан кейін бкіл Шыыса жайан луетті шаы еді.