Чтение онлайн

Ханы лген аза скері жауыны соынан умады. Жнібекті денесін а кигізге орап, а тйеге артып, екінші баласы Махмт билеп тран Созаа беттеді. айылы ел кірене крсініп, алашы ханны бірі Жнібекті ардатап аыры сапарына шыарып салды. білайыр жатан Жуантбедегі кк кмбезді мазарды жанында таы бір салтанатты алтын айлы мазар пайда болды. Тірі жргендерінде бкіл Дшті ыпшаты ке даласына сыймаан ос тарлан, енді он шаршы лаш жерге атарласа кмілді. мір татуластыра алмаан екі ханды, енді лім татуластырды.

Жнібекті ырын берісімен ел жиылып, кезегіне арай Керейді зге лдарынан батыр туан Брындыты а кигізге ктеріп хан сайлады. Брынды хан болысымен білайыра еліктеп жртты отырышылыа бейімдей бастады. Бген мен Шілік зеніні тйіскен жеріне зіні астанасы Брынды деген ала салуа кірісті. Екі жаында екі зен, тйіскен жеріні алдыы жаынан амал жргізді. Біра бл аланы салып бітіре алмады. Самаранта ашанында дейі кісілер жіберіп ртеп кетті. Бл арада осы кнге дейін жрт Бзы деп атап кеткен оранды ала орны лі тр. Брынды хан болан дл осы кндері Ташкент, Яссы, Отырар шаарларын билеп отыран моол хакімдері мен Темірлан мірлеріні жинап берген скерлерін басарып Мхамед-Шайбаниді інісі Махмуд-Слтан Созаа аттанды. Б жолы да ырын рыс болды. ан судай аты. Таы да білайыр балалары жеіліп кейін шегінді. Біра Махмуд-Слтан Соза билеушісі, Жнібекті ортаншы лы Махмт-Слтанмен жекпе-жекке шыып, найзамен стігі ерні мен мрынын алып тсті. «Шайбани-намеде» айтандай, «тадыр басындаы бар аылын мрнынан ан етіп аызды». Біра аттан лап тскен Махмт слтанды аза жауынгерлері жау олына алдырмай бірден ат ойып аман тарды.

Бір халыты збек, аза деген екі елге бліп алан хандар тартысы шиеленісе тсті. «Бл тартысты аяы немен тынба?» — згеден грі асым слтан кбірек ойланды. Кресті алашы кезеі аяталан трізді. Анасыны анты орындалып, зін асым шін рбан етті. Ал кесі Жнібек, он жыл брын айтанындай, Мхамед-Шайбаниды зінен болмаса да, оны жауынгер батырынан аза тапты, туан аасы Мхамед-Шайбаниды інісі Махмуд-Слтаннан бет-аузы адам араысыз боп жараланды… Брі осыдан он жыл брын анасына ант берген кніндегі гімедей болып шыты. Осындай тартыс анды кекке айналып бара жатан жадайда, енді зі сондаы анасына берген антын орындай алар ма?

асым ауыр крсінді. «Жо, жо айткен кнде де антты орындауы керек. Анаа берген сзін бзса арыс атады…»

рине Брынды ханны скери басшысы болып жргенде бл антын бзбайды, ал егер ерте алтын та-айдаарды стіне отыруа тура келсе айтеді? Апалы-сіліліні балалары тгіл, бір анадан, бір кеден туан егізді айыратын, бірін-бірі бауыздататын анмар алтын та-айдаар асым слтанды бгінгідей з еркіне ояр ма?

й, оймас. Алтын таа отыру — з басыны айдаара айналуымен те емес пе? Те, сз жо те.

Биылы жыл асым слтана ауыр тиді. Брындыты орынсыз жмсауымен дайындысыз тиісіп бір-екі рет Мхамед-Шайбаниден жеіліп алды. Оны стіне хан тымын анаушы санаан «Жалыз кз» батыр, лділерден опы жеген малшы-жалшыларды жинап, асымны да екі ос жылысын айдап кетті. Сыр бойыны тменгі жаындаы балышы ауылдара апарып лестіріпті деген сыбыс та лаына жеткен. Біра асым жылысын іздеп ол ауылдара аттанбады. йткені, дл осы кезде е жасы крер йелі Ханы-Слтан Ханша л тапты. Атын асымны зі Ханазар ойды.

Кп атын алатын хан тымы балаа зар болмайды. Біра асым осы Ханазара те уанды. зіні ізін басар азаты йгілі ханыны бірі боларын білді ме, кндік жерден ат шаптырып лан-асыр той істеді. Ора барымталап алан кп жылысын енді ол сонау балышы кедей ауылдара лым шін берген садаам деді.

ІV

«Екі кз бірін-бірі шымаса аллатаала ортасына мрынды жаратан» деп аза боса айтпаан. Брынды таа отырып, асым слтан скербасы, яни мір-эль-умера боланнан кейін, кп кешікпей-а араларында айшылытар туа бастады. Негізгі ала ауызды Брынды пен асымны аза хандыыны келешек саясатыны андай болуы керек, деген мселедегі екеуіні кзарасынан туан. Оны стіне білайыр Ордасын айта трызуды кздеген Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтан жайындаы араларындаы алалыы осылды.

Аал батыр, ыса томыратын морт мінезді Брынды аза хандыыны келешегі тек соыста деп ойлаан. Жасынан жауынгершілікті мрат еткен, то мойын, з дегенін дниені тетігі кретін айсар хан аза хандыыны кшею жолы тек крші елдерді шабуда деп ан. Сондытан ол зі де немі ат стінде болып, згеден де соны тілеген. Ал асым бтен пікірді адамы. Оны ойынша алы ол, соыс тек жаудан з жеріді айтарып алу шін ана керек. аза хандыыны кшею жолы немі соысуда емес, алдымен зіе ешкімні тісі бата алмайтын айбарлы, ой стінде боз торай жмырталататын бейбітшілікті арман еткен ел болуда деп тсінген. Осындай ойдаы асым немі жоры, немі шапыншылы халыты ждетеді десе, Брынды «жо, олай емес, жауды жер, суын тартып алып, дниесін тонау ер жректі аза жігіттерін байытады, ал жоры, рыс тек халыты шынытырады, саылдаан аяз бен брыраан боранда скен ккжал асырдай айтпас айсар етеді. Бндай елге ешкім де беттей алмайды. Ал жауы орыан елді хандыы да берік, айбынды келеді. Сол себепті аза еліні е мыты саясаты соыс болу керек» деп тжыран. Хан билігіне баынбауа аы жо скербасы асым лажсыз Брындыты бйрыын орындап, жмсаан жорытарына баруа мжбр болан. Осындай орынсыз жорытарды кейбіреулерінде жауына кші жетпей жеіліп те алатын. рине, Брындыты мндай ылытары асымны кілінде оан деген наразылы тудырды. Ал Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтана келгенде, Брынды екеуін тезірек ртуды тілесе, асым ос бріні бетін Тркістан лкесінен айтарып, Аса Темір хандыына арсы жмсауды кздеді. білайырды кптеген мір, слтан, мырзалары Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтанды жатайтынын тсінетін асым, аза еліні айбынды жауы Аса Темір Ордасын лату шін, іріткіні жау тобыны зінде шыарса деген тілекті птады. Мауреннахрдаы Моол, Жаатай тархан, мырза, мірлерін кшейтуден крі, Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтанды з жаына шыарып, аналара арсы пайдалануды дрыс крген.

Бл мселеде хан мен оны скер басыны арасында оай те алмас тиы пайда болды. Егер блар тіл тауып, бір шешімге келмесе, бл тиы екеуін бірдей батырып кететіні сзсіз еді. йткені ас жауыа досты кзбен арау — еліді сатумен те ылмыс. Брынды ойынша асым сол ылмыса таяу жр. рине, мндай жадайда арасындаы ала ауызды екеуіне бірдей атер.

йткенмен бл тйінді ос бріні здері шешті.

Мхамед-Шайбани Ташкент билеушісі жаатайлы Слтан-Махмуд хан мен Самарант міршісі бусейіт ханны арасында Сыана, Ар, згентті аланнан кейін, бл жеістеріне анаат ттпай Хорезмге аттанды. Жолай Тырса бекінісін шауып, зіні арын [53] осы арада алдырып, Хорезмді оршады. Хорезмді не аламын, міне аламын деп транында, кенет алаа орасан міршісі жаатайлы Слтан-Хсайын мырза жіберген жиырма мы скер кмекке келді. Мхамед-Шайбани амалсыз кейін айтты. Дл осы кезде Ташкент билеушісі Слтан-Махмуд хан кеп Отырар улиетін басып алды. Ол лкен той жасап, мгілік одатас боламыз деп достасып, Отырарды Мхамед-Шайбаниа басыбайлы беріп, зі скерімен Ташкентке айтып кетті.

Тркістанны Сыана, Отырар, Ар, згент секілді негізгі алаларын олына оай тсірген Мхамед-Шайбани, енді скер жинап Сауранды басып алма болды. Бны естіген Яссы мен Отырарды кімі Мхамед-Мазит тарханны баласы лмхамет-тархан арсы труа кшіні жетпейтінін біліп, й ішін, нкерлерін, зіне берілген адамдарын алып Яссыа ашты. ала бос алды. Сауранны асаал, бек, саудагер бас адамдары жиналып аланы енді Мхамед-Шайбаниды інісі Махмуд-Слтана бермек болды. Олар «Шайбани намеде» айтандай: «Келііз, бл йде ешкім жо» деп хат жазып, кісі жіберді. Махмуд-Слтан бос жатан ала билігін з олына алды. Мны естіген Мхамед-Шайбани Отырардан інісін ттытауа Саурана келді. Бірнеше кнін той-думанда ткізіп, Отырара айтпа болды. Біра інісі Махмуда: «Саан аланы басты адамдары Сауранды лажсыз берді. Егер бл шаара шын ожа болы келсе, аладан оларды тезірек у» деп аыл берді. Махмуд-Слтан аасыны дрыс аылына кнбегеніні сазайын тек артынан тартты.

Мхамед-Шайбаниды баы кннен-кнге ктеріле тсті. Шайх-Хайдар аза тауып, білайыр Ордасы лаан кезде райсы з лыстарына, шаарларына, улиеттеріне тарап кеткен баадурлар, мірлер, бек, мырза, слтандар айтадан Мхамед-Шайбани маына жинала бастады. Мны крген Яссы аласыны хакімі Мхамед-Мазит-тарханны зресі енді шын шты. Айба хан мен Ахмед ханнан орып, сонау Астраханьнан ашып келген Мхамед-Шайбаниа шаын жайып рмет крсеткенінде, ол ойнына андай шбар жыланды салып аланын енді тсінді. Мхамед-Мазит-тархан ойнына зі салан осы жылан анша кішкентай, лсіз боланмен де, зіні ан марлыын істеді. Он-он бес жылды ішінде ауырт сіп, кдімгі он кез ара шбар айдаара айналды. Енді Мхамед-Мазит-тарханны ойнына сыйма тгіл, зін жтуа ыайланан жайы бар. Айдаарды алашы ысырынуынан зре-ты алмаан тархан жанымды айтсем сатап аламын деп, жедел шара олдана бастады. Егер дер кезінде Мхамед-Шайбаниды тотатпаса, бір кні, бден кшейіп аланнан кейін, Яссыны да тартып алатынына шек келтірмеді. Ол е алдыменен жанындай жасы кретін он трт жасар кенже ызы ибадат-Бегімді, асына бірнеше батыр нкерлерін осып, баласы Клмхамед-тарханмен бірге, Самаранта жргізеді. Бл кшпен бірге бар ымбатты дние-млкін де жіберді. Тркістан улиеті брыны дстрі бойынша лі де Темір Ордасына баынды. Ал Самарант болса, бл Орданы астанасы. Тархан Самарантты кшті санайтын. ызы мен баласы, дние-млкі Самарантта трса, Мхамед-Шайбаниды олы жетпейді деген пікірге келген. Сол себепті де кшті тезірек жргізуге асыан. Біра бл кшті шыанын Мхамед-Шайбани жаыны адамы Маыт Орыс бек естіп алады. Жиырма батыр, екі жз сыпаймен келіп шабуыл жасайды. Клмхамед-тархан асындаы серіктерімен жан аямай жауымен рысады. Бірнеше адамды найзалап лтіреді. Біра аырында жеіліп, зі ашып тылады.

Орыс бек Мхамед-Мазит-тарханны ызы мен дние-млкін Мхамед-Шайбаниа кеп тапсырады. Жауыны дние-млкін хан бл рыса атынасан Орыс бекті жігіттеріне бліп береді. Ал Мхамед-Мазит-тарханны бар мал-млкінен ымбатты, е асыл азынасы лі ры крмеген лындай асау ызын, ткті кеудесіні астына салып, бесінші атыны етеді.

Бл орлыа шыдай алмаан Мхамед-Мазит-тархан Брынды хан мен Жнібекті балаларына бірігіп Мхамед-Шайбаниды шабайы деп кісі салды. Брынды пен асым бл тілекті абыл алды. Мхамед-Мазит-тархан шеуі кеуделеріне ран басып, кшейіп келе жатан Мхамед-Шайбаниа арсы трып, Тркістан улиетінен ума боп ант берісті. Содан кейін олар алы олмен келіп Сауранды оршады. Жаында ана бл алаа мірші болан Махмуд-Слтан ала бекінісін жедел кшейтуге кірісті. Біра бл кезде асым слтанны аылы бойынша Мхамед-Мазит-тархан кешегі зіні баласы Клмхамед-тархан билеген Сауранны ала басшылары — асаал, бек, рабат стайтын белгілі адамдарына, аланы блдірмей, ан тгіспей берсе, кп жасылы істейтінін айтып хат жазды. Асаалдар жасырын жиналып, Сауран брын аза хандарынікі еді ой. Брынды хана берейік деп шешеді. Бндай пия сырдан хабары жо Махмуд-Слтан амал басында шаруа істетіп жргенінде, асаалдар бірнеше сыпайлармен келіп, тал тсте оны ттын етеді де, ала апасыны кілтімен бірге Сауранды шапалы келген асым слтанны олына тапсырады. Брынды хан мен асым слтанны арасындаы ыри абаты міне осы Махмуд-Слтанны ола тсуінен бастап брынысынан да шиеленісе тседі.

асым слтан мен Мхамед-Мазит-тархан Саурана кіргеннен кейін, А Орданы бір кездегі екінші астанасын айтып аландарына шаттанып, жеіс тойын тойлама болды. Бл тойа Брынды хан да келді. ырмызы кілемге бленген Махмуд-Слтанны диван сарайына орналасып, а мамы жастыты шынтатай, кміс тай кесемен кестамды [54] сіміріп отырып, зіні р мінезіне салып, ол нкерлеріне лепіре:

— Махмуд-Слтанды алып келідер, — деп бйырды.

Махмуд-Слтанны орнына мір-эль-умера асымны зі келді.

— Махмуд-Слтанды неге кел дедііз, тасыр хан? — деді асым, хана диван дстрімен тжім етіп боланнан кейін.

— Тыныш жатан аза елін шапан да Махмуд-Слтан батыр ой, — деді Брынды асыма жауар блттай тйіле арап. — Батырлы лде атынды мінез крсетер ме екен, кз алдымда оны басын алдыртайын деп едім.

асым даусын ктермей салматы нмен жауап берді.

— Басыбайлы сатып алан л, не болмаса нсыз кетер ан майданда кездескен л емес ой Махмуд-Слтан… Ол білайыр ханны немересі, Махмуд-Шайбаниды жалыз інісі. Оны басын алу шін Таана кеесі жиналмаса да, Трымтай кеесі жиналуы керек.