Чтение онлайн

Прайшлi тыднi, а можа, i месяцы. Цяпер ён ужо мог бы вымяраць час, калi б гэта хоць трошкi яго цiкавiла, бо яго кармiлi праз рэгулярныя iнтэрвалы. Ён еў, як ён мог меркаваць, тры разы на суткi; часам ён пытаўся ў сябе, калi яго кармiлi - удзень цi ўначы? Ежа была надзiва смачная, праз кожныя два разы давалi мяса. А аднойчы прынеслi нават пачак цыгарэт. У яго не было запалак, але маўклiвы ахоўнiк, што прыносiў яму ежу, даваў яму запалiць. Калi ён першы раз паспрабаваў запалiць, яму зрабiлася млосна, але ён упарта працягваў спробы i расцягнуў пачак на доўгi час, выкурваючы па паўцыгарэты кожны раз пасля ежы.

Яму далi белую дошчачку з агрызкам алоўка, прывязаным за рычажок. Спачатку ён нiчога з ёй не рабiў. Нават калi ён не спаў, ён быў цалкам адключаны. Часта ён ляжаў ад аднаго кармлення да другога амаль нерухома, часам спаў, а часам блукаў у няясных мроеннях, сярод якiх расплюшчыць вочы было занадта цяжка. Ён даўно прызвычаiўся спаць са святлом, што сляпуча бiла ў твар. Здавалася, гэта яму не шкодзiла, адно што сны яго зрабiлiся больш звязныя. За ўвесь гэты час ён часта бачыў сны, i сны гэтыя заўсёды былi шчаслiвыя. Ён быў у Залатой Краiне або сядзеў сярод велiчных, урачыстых, залiтых сонцам руiн са сваёю мацi, з Джулiяй, з О'Браэнам - i нiчога не рабiў, проста сядзеў на ўгрэве i гаварыў пра нешта спакойнае. I прачнуўшыся, ён часцей за ўсё думаў пра тое, што прыснiў. Здаецца, ён страцiў здольнасць напружваць розум, цяпер, калi яму ўжо не пагражалi болем. Ён не нудзiўся, яму не хацелася размаўляць або забаўляцца. Проста быць аднаму, каб нiхто не бiў i не дапытваў, каб давалi ўдосыць есцi, дазвалялi мыцца - больш яму нiчога не было патрэбна.

Паступова ён стаў меней часу трацiць на сон, але ўсё яшчэ не адчуваў нiякай ахвоты ўстаць з ложка. Яму хацелася толькi ляжаць спакойна i адчуваць, як цела ўбiраецца ў сiлу. Часам ён абмацваў сябе то тут, то там, каб упэўнiцца, што сапраўды мускулы ў яго робяцца круглейшыя, а скура пругчэйшая. Урэшце ён без нiякiх сумненняў зазначыў, што паступова гладчэе. У клубах ён цяпер быў шырэйшы, чым у каленях. I, спачатку з цяжкасцю, Ўiнстан пачаў рэгулярна рабiць фiзiчныя практыкаваннi. Неўзабаве ён ужо мог прайсцi тры кiламетры, мераючы крокам камеру, яго ўгнутыя плечы паступова выпрасталiся. Ён паспрабаваў рабiць больш складаныя практыкаваннi i са здзiўленнем i сорамам заўважыў, што не ўсё ў яго атрымлiваецца. Ён не мог прыспешыць хаду, ён не мог трымаць зэдлiк у выцягнутай руцэ, ён не мог пастаяць на адной назе не ўпаўшы. Ён сеў на кукiшкi i здолеў устаць, толькi перасiлiўшы нясцерпны боль у клубах i лытках. Ён лёг на жывот i паспрабаваў прыўзняць цела на руках. Марна, ён не здолеў прыўзняцца нi на сантыметр. Але мiнула яшчэ некалькi дзён - некалькi кармленняў, - i ён зрабiў гэты подзвiг. А яшчэ праз нейкi час ён ужо змог зрабiць гэта шэсць разоў запар. Ён пачаў ганарыцца сваiм целам i пеставаць кволую надзею, што яго твар таксама паступова набывае нармальны выгляд. I толькi калi ён часам выпадкова дакранаўся рукой да свайго лысага чэрапа, яму прыгадваўся зморшчаны змардаваны твар, што глядзеў на яго з люстэрка.

Розум яго зрабiўся больш актыўны. Сеўшы на дашчаны ложак, прыпершыся да сцяны i паклаўшы на каленi дошку, ён рашуча ўзяўся за перавыхаванне самога сябе.

Ён капiтуляваў, ён сам прызнаваў гэта. У сапраўднасцi, як ён цяпер бачыў, ён быў гатовы да капiтуляцыi задоўга да таго, як прыняў гэтае рашэнне. Ад таго моманту, як ён трапiў у Мiнiстэрства Любовi, - i нават ужо ў тыя хвiлiны, калi яны бездапаможна стаялi з Джулiяй, пакуль сталёвы голас з тэлегляда загадваў, што iм рабiць, - ён зразумеў усю легкадумнасць, дробязнасць сваёй спробы паўстаць супраць улады Партыi. Цяпер ён ведаў, што ўжо сем гадоў Палiцыя Думак назiрала за iм, як за жуком пад лупай. Не было нiводнага ўчынку, нiводнага прамоўленага ўголас слова, якое яны б не заўважылi, нiводнае чарады думак, якой бы яны не прасачылi. Яны нават асцярожна прынялi светлы драбочак пылу з вокладкi дзённiка. Яны давалi яму слухаць запiсы размоў, паказвалi фатаграфii. На некаторых ён быў з Джулiяй. Так, нават... Ён болей не мог змагацца супраць Партыi. Да таго ж, Партыя мела рацыю. Так i мусiла быць - хiба можа несмяротны, калектыўны розум памыляцца? Якiмi знешнiмi меркамi можна было спраўдзiць яго меркаваннi? Здаровы розум можна было падлiчыць. Пытанне было толькi ў тым, каб навучыцца думаць, як думалi яны. Але!..

Аловак у пальцах здаваўся тоўстым i няўклюдным. Ён пачаў запiсваць думкi, што прыходзiлi яму ў галаву. Спачатку ён напiсаў вялiкiмi нязграбнымi лiтарамi:

СВАБОДА - ГЭТА РАБСТВА

Пасля амаль адразу за гэтым, нiжэй:

ДВОЙЧЫ ДВА - ПЯЦЬ

Пасля ён нiбы спатыкнуўся. Яго розум, нiбы нечага спалохаўшыся, нiяк не мог засяродзiцца. Ён ведаў, што ведае, што было далей, але нейкую хвiлiну нiяк не мог прыгадаць. Калi ж урэшце прыгадаў, дык i тое толькi шляхам свядомых разважанняў - яно прыйшло не само па сабе. Ён напiсаў:

БОГ - ГЭТА ЎЛАДА

Ён прымаў усё. Мiнуўшчыну можна было змяняць. Мiнуўшчына нiколi не зменьвалася. Акiянiя ваявала з Усходазiяй. Акiянiя заўсёды ваявала з Усходазiяй. Джоўнз, Эрансанс i Радэрфорд былi вiнаватыя ў злачынствах, у якiх iх абвiнавачвалi. Ён нiколi не бачыў фатаграфii, якая аспрэчвала iх вiну. Яна нiколi не iснавала, ён сам яе выдумаў. Ён памятаў, што памятае супярэчлiвыя рэчы, але гэтыя ўспамiны былi несапраўдныя, гэта былi прадукты самападману. Як усё было проста! Толькi здайся, а астатняе прыйдзе само. Гэта было падобна на тое, як плыць супраць вады, калi цячэнне цягне цябе назад, як бы зацята ты з iм нi змагаўся, а пасля раптам павярнуцца i паплыць за вадой. Не змянiлася нiчога, апроч тваёй пазiцыi, ва ўсялякiм разе, адбылося тое, чаго трэба было чакаць. Цяпер ён ужо i не ведаў, нашто ён узбунтаваўся. Усё было проста, апроч...!

Усё магло быць праўдай. Гэтак званыя законы прыроды былi бязглуздзiцай. Закон прыцягнення быў бязглуздзiцай. "Калi б я захацеў, - казаў О'Браэн, - я мог бы ўзняцца над падлогай, як мыльная бурбалка". Ўiнстан расшыфраваў гэтую фразу: "Калi ён падумае, што ён узнiмаецца над падлогай, а я ў той самы час падумаю, што бачу, як ён гэта робiць, дык гэта на самай справе адбудзецца". I раптам, як кавалак карабля, што ўсплыў пасля крушэння, у галаву ўварвалася думка: "Так не можа быць. Мы гэта сабе ўяўляем. Гэта галюцынацыя". Ён адразу ж адкiнуў гэтую думку. Памылка была вiдавочная. Мелася на ўвазе, што недзе па-за свядомасцю ёсць "рэальны" свет, дзе адбываюцца "рэальныя" рэчы. Але як мог iснаваць такi свет? Якiя веды мы можам мець пра штосьцi, калi толькi не праз нашу свядомасць? Усё адбываецца толькi ў свядомасцi. Усё, што адбываецца ў свядомасцi, адбываецца на самай справе.

Яму было няцяжка пазбавiцца ад гэтай памылковай думкi, не было нiякай небяспекi, што ён паддасца ёй. Аднак ён падумаў, што яна не павiнна была прыйсцi яму ў галаву. Розум павiнен схавацца за глухi мур, як толькi з'яўляецца небяспечная думка. Працэс гэты мусiць быць аўтаматычны, iнстынктыўны. На навамоўi гэта называлася стопзлачын.

Ён узяўся практыкавацца ў стопзлачыне. Ён выбраў два сказы - "Партыя кажа, што Зямля плоская" i "Партыя кажа, што лёд цяжэйшы за ваду" - i пачаў практыкавацца ў тым, каб не бачыць або не разумець аргументаў, што пярэчаць гэтым сцверджанням. Гэта было няпроста. Гэта патрабавала глыбокага ўмення разважаць i iмправiзаваць. Напрыклад, арыфметычная праблема, узнятая сцверджаннем "Двойчы два - пяць", была вышэйшая за яго iнтэлектуальныя магчымасцi. Тут патрабаваўся яшчэ i пэўны разумовы атлетызм, здольнасць у пэўны момант ужываць найскладнейшыя лагiчныя прыёмы, а ў наступны момант не заўважаць найгрубейшых лагiчных памылак. Дурасць гэтаксама патрэбная, як i разумнасць, i дасягнуць яе таксама цяжка.

I ўвесь гэты час нейкай часткай мозгу ён не пераставаў думаць адно: як хутка яны яго расстраляюць? "Усё залежыць ад вас", - казаў О'Браэн, але ён ведаў, што ён не наблiзiць гэта нiякiм свядомым учынкам. Можа, гэта адбудзецца праз дзесяць хвiлiн, а можа, i праз дзесяць гадоў. Яны маглi гадамi трымаць яго ў адзiночнай камеры, маглi паслаць яго ў лагер прымусовай працы, маглi вызвалiць яго на нейкi час, як яны часам рабiлi. Было цалкам магчыма, што, перш чым яго расстраляюць, увесь спектакль яго арышту i допытаў будзе разыграны зноў. Пэўным было толькi тое, што смерць заўсёды заспявала неспадзеўкi. Паводле традыцыi - не выказанай словамi, усе пра гэта ведалi, хоць нiхто пра гэта i не казаў, - яны заўсёды забiвалi ззаду: заўсёды стралялi ў патылiцу без папярэджання, пад час пераводу з адной камеры ў другую.

Аднаго дня - хоць, можа, слова "дзень" тут не надта пасавала, бо з гэткай жа верагоднасцю гэта магла быць i ноч; карацей кажучы, аднойчы - яго ахапiлi дзiўныя, шчасныя летуценнi. Яму мроiлася, што ён iдзе па калiдоры, чакаючы кулi ў патылiцу. Ён ведаў, што праз хвiлiну яна яго дагонiць. Усё было вырашана, прыладжана, узгоднена. Не было болей нiякiх сумненняў, нiякiх пярэчанняў, нiякага болю, нiякага страху. Яго цела было здаровае i дужае. Ён iшоў лёгка i радасна, ён уяўляў сабе, што гуляе пад сонейкам на вольным паветры. Ён быў ужо не ў вузкiх белых калiдорах Мiнiстэрства Любовi, ён iшоў прасторным, на кiламетр ушыркi, праходам, залiтым сонцам, тым самым праходам, якi ён бачыў у трызненнi, выклiканым лекамi. Ён iшоў па Залатой Краiне, па сцежцы, што вяла праз луг, сям-там паточаны кратавiннем. Ён адчуваў пад нагамi пругкi дзiрван, пяшчотныя сонечныя промнi лашчылi твар. На краi поля павольна калыхалiся вязы, а недзе за ўсiм гэтым цякла рачулка, а ў ёй у зялёных затоках пад нiцымi вербамi плавалi маленькiя рыбкi.

I раптам ён ускочыў, працяты жахам. Спiна ў яго ўкрылася халодным потам. I ён пачуў свой адчайны крык:

– Джулiя! Джулiя! Джулiя, каханая! Джулiя!

На нейкi момант у неадольнай галюцынацыi яму прымроiлася, што яна побач з iм. Здавалася, што яна не проста з iм, а ўнутры яго. Яна нiбы запоўнiла сабою кожную клетачку яго цела. У гэтую хвiлiну ён кахаў яе значна болей, чым тады, калi яны былi разам i на волi. I яшчэ ён ведаў, што яна жывая i чакае ад яго дапамогi.

Ён лёг на ложак i паспрабаваў супакоiцца. Што ён нарабiў! Колькi гадоў дадаў ён да свайго рабства гэтай хвiлiнай слабасцi!