Чтение онлайн

ДАНИЯЛ – Ия, блар белгілі саясаткерлер мен шешендер!

ТАЙЫР – рине, сз шешені атаын олар сот отырыстарында ора- ушы ретінде сз сйлеу арылы иеленді.

ДАНИЯЛ – Яни, р ораушыны смкесінде саясаткерді «таяы» бар ма?

ТАЙЫР – Біз азір млдем баса лемде мір сріп жатырмыз, алай- да, бгінде де мндай мысалдар те кп. Біра, сол кездерді зінде ар- сыласу формалары пайда бола бастады. Орта асырларда оны кейбір формалары сыналып крілді. Мысалы, Ежелгі Ресейде «алап» деген формасы болан.

ДАНИЯЛ – андай алап? Бидай алабы ма? лде, ара бидай ала- бы ма?

ТАЙЫР – Жо, «алап» деп айыптаушы мен айыпталушы арула- нып шыып, соысан алады атады. Кім жесе, сонікі дрыс.

ДАНИЯЛ – Демек, олар кінліні емес, мытыны анытаан болып шыты ой?

ТАЙЫР – Бл жадайда Орта асыр адамдарыны психологиясын ескеру керек. Олар дай рдайым дрыс адама кмектеседі деп сенді, бл дегеніміз кім кшті болса, соны артында дай жне шынды тр деген сз.

ДАНИЯЛ – Мнда, рине, исын бар… Діни.

ТАЙЫР – Ырымшылды деген дрысыра болар. Алайда, бл логи- каны зі инквизициялы процестерді логикасынан грі жасы.

ДАНИЯЛ – Дуагерлер мен мыстандарды соттаан кезде ме? Яни, сол кездегі кріпкелдерді?

ТАЙЫР – кінішке орай, тек олар ана емес, шіркеу догмаларынан сл ауытыды деп кдіктенгендерді брін.

ДАНИЯЛ – Бл жадайда іс жргізу «ерекшелігі» андай болды?

ТАЙЫР – Айыпталушыа іс барысына атысуа кбіне ммкіндік берілмегендігі.

ДАНИЯЛ – Ол, алай сонда?

ТАЙЫР – Сиыр мысалына оралайы. Оны ешкім рлаан жо, ол себепсізден-себепсіз ліп алды дейік. Ал, Сіз ортаасырлы ырымшыл адам ретінде оан біреу дуа жасады деп миыыза йып алдыыз. Сіз тіпті оны кім екенінде білесіз. Ол зін дуагермін деп атап жрген кр- шііз. Енді, оны атына шаым жазасыз. Немесе жазбайсыз, йткені ол кезде кбі сауатсыз болан, сондытан осындай злым адам бар, ол дуалаумен айналысады деп ауызша хабарлайсыз. Ол бейшараны амауа алып, жоарыда айтылан инквизиция процесі басталады. Оны стіне судья тергеушіні, айыптаушыны, тіпті ораушыны функцияларын бір зі атарады. рине, кімді де зі шыарады.

ДАНИЯЛ – Ал керек болса, жасы жайасан екен!

ТАЙЫР – Одан ділдікті ктуді де керегі жо. Сонымен атар, кбі- не айыпталушы зіні кінсін мойындауы негізгі жне жалыз длел болды.

ДАНИЯЛ – Ортаасырлы азастандаы процесс бдан згеше болды ма?

ТАЙЫР – И, жне лкен айырмашылы болды. Осыан дейін еу- ропалы процесс туралы гімелестік. Бізде, азастанда, мы жылдан астам уаыт бойы адамдар здері тадайтын билер соты болды. Оны стіне, оны шешімдері длме-дл, блжытпай орындалып отырды. лім жазасыны орнына ашалай тлем жйесі олданылды. ы бзушылы нерлым ауыр болса, айыпплды ны сорлым жоары болады. Егер іс ауыр болмаса, онда оны тек бір би ана арастырды. Ал, егер ауыр болса, онда бес би. Егер де, дауа р трлі жзді кілдері атысса, онда билерді саны жиырмаа жетуі ммкін болды. Тараптар дауа білімі, шешендік шеберлігі жне беделі бар ораушыларды тарта алды. кінішке орай, Кеес кіметі орнааннан кейін, жиырмасыншы-о- тызыншы жылдары билерді соттары, сондай-а, баса да рухани жне діни кшбасшылар жойылды, кбінесе тура маынада. Ал, Екінші д- ниежзілік соыстан кейін кеестік жазалау сот жйесіне бейімді кеес адамы алыптасты.

ДАНИЯЛ – Тсінікті. аза занамасында азаптау немесе баса да засыз рекеттер болан жо. Сталиндік уын-сргін жылдары мой- ындауды алай алды? Неге десеіз, кптеген аза кшбасшылары шаымдарды кесірінен оа шты. Инквизициялы дістермен бе?

ТАЙЫР – те дрыс аналогия жасадыыз. Мселен, Сталин зама- нындаы саяси процестер, сота дейінгі тергеу сатысында да немесе сот процесінде де, осы инквизиторлы аида бойынша, кбіне жабы режимде жне ораушыны атысуынсыз тті. Ал, айыпталушыны мойындауы «длелдерді патшайымы» деп саналды. Тіпті репрессия жылдары аыла онымды ережелер млдем болан жо деп айтар едім. Мндай бассыздыа тіпті ортаасырлы инквизиция да жол бермеген.

ДАНИЯЛ – Ортаасырлы Еуропада инквизиторларыны ережелері андай болды?

ТАЙЫР – Шынымды айтсам, зіндік ерекшелігі болды. Айып- талушы йелге еркекке араанда аз, ал кедейлерге байлара араанда аз сенім артты. Мен айтпасам да, азаптау амалдарыны боланын тсініп отыраан боларсыз. Біра, Орта асырда бір азаптау дісін екі рет ол- дануа жол берілмеді.

ДАНИЯЛ – йтеуір, бір жасы жаы бар.

ТАЙЫР – Шындыында, азаптау дістерін тек «длелдер патшайы- мын» алуа жеткілікті болу шін ана ойлап тапты. Ал айыпталушы іс жзінде ылмысты процесті субъектісі емес, оны объектісі болды.

ДАНИЯЛ – Бл нені білдіреді?

ТАЙЫР – Ол зі процеске атысанымен, іс жзінде, тек мойындау алу шін олданылан бйым ретінде ана болды.

ДАНИЯЛ – Ол брін жоа шыарып, з нсасын сына алар еді ой?

ТАЙЫР – Егер сізді азаптап жатса, оны жасау иына соады. Со- нымен атар, азаптауды оспаанда, жауап алу тактиксыны зі ерекше болды. Мселен, егер дуагерлікпен айыпталан йел жауап алу кезін- де ндемей, алдына арап отырса, демек, ол зін олдайтын шайтанды крді, демек, мойындамайды деген сз.

ДАНИЯЛ – Ал, егер айайлап, жан жаына араса ше?

ТАЙЫР – Шайтанды іздеп, шаырып отыр дегенді білдірді. Кінсін мойындаан жадайда, рі арай азаптамаса да жаны тозаа емес жан- ната тсу шін оны ота жаан.

ДАНИЯЛ – Сонымен, ол кезде атау кіміні млдем болмааны ма?

ТАЙЫР – Болды, дегенмен те сирек. Кп жадай трешіге байланы- сты болды. Немесе айыпталушыны таныстары мен туысандарына…

ДАНИЯЛ – Яни, олар трешімен алай «жмыс істегендеріне» бай- ланысты ма? Мндай жадай, азірде болып тратын шыар?

ТАЙЫР – Болып трады деп айтып жатады. Біра, ол кезде кінні длелдері жеткілікті ма, жо па деген шешімді трешіні зі абылдаан. Жазаны бірнеше трі болды: айыптау, атау жне «кдікті ретінде алдыру».

ДАНИЯЛ – Кдікті ретінде алдыру? Ал, бл нені білдірді?

ТАЙЫР – Длелдер жеткіліксіз, алайда, біз дл сені кінлі екеніді білеміз дегенді білдірді. Яни, длелдай алмаймыз, сондытан, зірге бостандыта жре тр.

ДАНИЯЛ – Енді, ателік жасама дегендері ме? Бгінгі кндегі шарт- ты кімге сас па?

ТАЙЫР – Жо, керісінше, іс длелсіз боландытан тотату.

ДАНИЯЛ – Процесті арсыласу трі ежелгі дуірден басталды деп айттыыз. Ал, бгінгі кнде ол нені білдіреді?

ТАЙЫР – арсыласу процесі, шын мнінде, айыптауды одан рі дамыту болып табылады. Басты айырмашылы, рине, айыптаушы тарапты уел бастан артышылытарыны болуында. Мнда айып- талушы іс жзінде барлы баса атысушылармен те ылы. Барлы сот талылауы сотта теді, яни айыптаушы да, ораушы да – райсысы здеріні длелдерін жинап, сота сынады, ал судья арбитр ретінде тек адамны кінлі немесе кінсіз екендігін баалайды. Жне барлыы мыты, рі салматы длелдерді кімні сынатындыына байланысты. Бізді уаытымызда тек айыптау процесіні трі ана олданатын ел жо. Англосаксон елдерінде ылмысты процесті дауласу трі орнаан. Ал, кптеген баса елдерде аралас трі.

ЖАМАН АДАМ МЕН ЖАСЫ ЕРЕЖЕ

ДАНИЯЛ – Сіз атап ткен дауласу процесі Англосаксон елдерінде бірінші неден басталады?

ТАЙЫР – Ол жерде ылмысты процес амауа алудан басталады…

ДАНИЯЛ – Біздегідей екі айа ма?

ТАЙЫР – Жо, оларды амауа алуын біздегі ттындаумен салы- стыруа болады.

ДАНИЯЛ – И-и! Бны талай рет кинофильмдерден крдім ой. Онда олар – Сіз мынандай кдікпен ттындалдыыз, ндемеуге, «мынаан-анаан» ыыыз бар, соны ішінде ораушыа, – деп жа- тады емес пе…

ТАЙЫР – И, дл Сіз келтіргендей емес, біра сас. Бл «Миранда ережесі» деп аталады. Айтпашы, за кілдері ттындау кезінде айтуа тиісті сздер Американы барлы штаттарында бірдей емес. Біра кбі- несе бл келесідей айтылады: «Сізді ндемеуге ыыз бар. Айтан- дарыызды брі сотта сізге арсы пайдаланылуы ммкін, рі пайдала- нылады. Адвокатыыз тергеуге атыса алады. Егер адвокатты ызмет аысын тлей алмасаыз, оны мемлекет сынады. андай ытарыыз бар екені сізге тсінікті ме?». Яни, ттындалан адам сізді айта- ныызды жасы, рі наты тсінгеніне кз жеткізу керек.

ДАНИЯЛ – Неліктен бл тжырым Миранда ережесі деп аталады?

ТАЙЫР – Оларда, яни АШ-та Миранда есімді атыгез ылмы- скер болан, айтпашы, жауап алу алдында оны ытары туралы ешкім ескертпеген. Ол зіні кінсін мойындап, сотталды, біра оны

ораушысы Аризона Жоары Сотына, содан кейін АШ Жоары Со- тына шаымданды. Сйтіп, іс айта аралуа жіберілді.

ДАНИЯЛ – Сонда, Сіз айтандай, атігез ылмыскерді босатты ма? «Длелдер патшайымы» кмектеспеді ме?