Шигырь язу чен келне млдерп тулуы, согы тамчыны ташуы кирк. Мордва ягындагы Рузаевка станциясеннн ерак та тгел бер авылда – Шриф Камалны туган авылы Пешлд булган бер вакыйга кп еллар буе гел анымны сыкратып торды.
Шагыйрьне язмыш тоташтан эзрлекли икн. Кп еллар узса да, куып ит, каршысына чыгып баса икн. Шигырь – язмыш.
Сземне йомгаклап, сезг шигырьлр укытасым кил. Шагыйрь хакында гына тгел ул. Ул шагыйрь язмышы, шигырь язмышы хакында. Язылу тарихы – шигырьлрне зенд.
Злфт 1992 Нилр булды сиа, и молы зат, Ник ыр итте алы сзене? – Даладагы учак яннарында Тылыйсылар кил зене! Инде кайтмас яшьлек Й якында, Й еракта учак кабыза, Якын-ерак айкала да ялкын, Бгырьлрне т... ан сыза! Шул баш бирмс еллар – кайнар яшьлек Уны-сулны белмс булганга – Кагылганмын былбыл оясына м басканмын кара еланга... Дрли ген яшьлек, ут шикелле, Снмс, капмас чен кабынган – Кичке шфкълрд учак кабыз Кичге та офыкларыннан!.. ...Ходай сулыш ргч, ан кергн бит Безг – сынга – зле балчыкка! Блки... тагын сулыш рер Ходай? «итте... » дим, йрк, ашыкма! Ут йгергн икн шул сулыштан Сулык-сулык типкн бу канга, – Димк, сю булып килеп керде зе гомер итр Ватанга! Билли, дим: гомер дигнебез, Еллар белн санап караса, Ме афтле еллар тгел ич т – Мхббтле еллар лабаса! Ччлремне иллр тараганда, Уйларымны еллар тарады – Йргемне былбыл чакты минем, Кара елан миа сайрады. ...Ник тоташтан гашыйк булам аман? Алгысытыр еллар кп млл? Ходайны бер Кашка Тксеме? Яшр ирем Изге Кк млл? ...Туймас-ткнмс бу гыйшкым чен Ни диярмен анда – азакта? Яратудан кылган гналарым Саналмасмы икн савапка? Уйнаклап кан, йбт мллрне Яшьтн шигырь итеп мин шаштым – Болар миа савап саналмас шул... Болар – минем бетмс гнаым! Китмс чен килде, ахры, яшьлек... Тетрп, днья онытылганда Кагылам гел былбыл оясына м... басам гел кара еланга! Рхмт, днья, Язмышны син миа Тоташ шигырьлесен сайлады, – Йргемне былбыл чакты минем, м здереп елан сайрады!.. Упкын тплренд гллр скн Кыяларны белеп сайладым... Мин былбылдан сезне чактырырмын, Тылатырмын елан сайравын. лл нинди яман бер киная, Ым бар сыман тоя келем – Белгнгме кемне йотканлыгын Ме тугыз йз утыз идене? Язмыш шулай сайлаганмы лл Иади ан сулар вакытны? Дшкн еллар Дантесларны тгел – Кн киемле бозбаш макортны! Гигант илне табигате шундый, аман да шул шомлы ил ис – Кр – Пушкинны кача-поса ирл Нкъ безнеч – утыз идеч! Тарихынан кая качмак кирк? – Гзл храмны бу ил бар кылган... – Бтннрг тземсеннр! – дип, Осталарны кзен чукыган. ...Сер «иде» аман анга тиде – Егерме л иде яшенд леп, халкын Тукай ятим итте... Артык серг млл тшенгн? Афт арты афт... Бу зур илг Кем каргышы тиде? Ник тиде? – Октябрьле бер ел ымсындырды! – Тик ул – ме тугыз йз униде... Хер, дуамал ил сан тылсымын Санга сукмас иде... Болай да Элеп кен ала, селкеп сала – ан котыла качып Ходайга... Белми ген китте микн Пушкин Газраилне атта илсен – Шагыйрьлрне дуэльлрсез ген Аулар утыз иде килсен? Юньле илд юньле шагыйрьлрне Ктр иде иде юл чаты... Ил шагыйрьсез калмас... мма бу ил Кпне алды... Азны югалтты – Азны... тере язны югалтты! Ерак бабайлардан килгн тамга, Безне тамга – нсел тамгабыз... ткем килеп ирешкн ул... Нсел тере! Исн калганбыз! Ул тамганы ткй, й салганда, Балта белн чапты нигезг. – Хтерлп кал, улым, бу тамганы м яман сз аа тигезм! Бу тамгада – адм, фикер, очыш... Шулар ич т туктап калмасын! Тапшыра кр, берк, оныкларга – Бу тамганы сулар агызмасын, Бу тамганы утлар алмасын! Сукбай каны тгел – тамырында Борынгыдан килгн кан яна! – Сине чен нсел кызармасын, Син дан ст шушы тамгага! Сееллрем Халис м нисг, киялрг – Кбир м Торсынтайга
I
Казах кзе урманнарны сймс, Дала кирк казах кзен – Ат чаптырыр килек кирк аа, илпесен ил казах йзен... Торсынтай гел миа йт иде: «Авылыгыз матур, и Зк!» – Лкин урманда мин базда сыман, Кз кнеккн минем килекк! ...из казыган изказганга тшм, Мин шахтага тшм – тирнг. Катламнарда ургый иблис уты, ннмг идем мин – бнд. изказганны ачык шахтасы бу, ир урталай гя ярылган, ннмне уты, биллидер, Нкъ шушыннан гына кабынган. Срелгннрне син исед тот, Тоташ бйле килеш чакларны... Сргннр д богау кидергннр, Утыртканнар безне татарны! Кпмелрне тукмап интектергн изказган бу... Алар ут йоткан... Шуларны гел уйлап, чал башымны Иеп тынып калган минутлар... Кыз туганнар гомер иткн ил бу! Ччк ата илд сарана; Кайнар дала иле искн чакта, Сараналар илг карана... Упкын сыман шахтага мин тшм, Урап тшм ирне анына. Туктыйк, Кбир кия! ...Минем куллар ирне йрген кагыла. Белмгнмен яш кадерен мин, Аламаган икн мин аны – ирне йрген кул тидергч, Аладым мин бераз дньяны. Далалары чиксез, казах ире, Абайлы ил уйлар уйлатты – Йргем тулды иркен уйлар, Йргем чиксез мо ятты... II
изказганны Ачык шахтасына Тш ген тгел бу миа – ир йрге сулык-сулык килеп Торды сыман минем алдымда. ...Катламнардан, ннмдгедй, Сер томан тоташ бркел, йткн сыман: – И бер кнлек бнд, Нилр ген кылды бу кнд? Кратерларга тшкн кешеме мин? Мен бген ишетм йрген! И габе – гел белен икн ст кемне нишлп йргне! ...ан ылысы Шахта тбендге ылыдан да юкса ылырак... ирне йрген юл – афтле, Кеше йрген юл – Ерак!.. III
изказганны йге иллр искн Даласыны кге чалт аяз. Офык арты офык бу тарафта – Ишетелми лкин кайтаваз... Хтерлиме минем якташларны Кайнар илле, мкле бу дала? ил чуалткан лннрд уйлар Дуамал ил сыман бутала... Вулкан кратерын хтерлткн Ачык шахтаны и тбеннн Кндез йолдыз кргн кебек булдым Казахны ки, тпсез кгенд!.. Катлам асты катлам... ннмг Якын гына кала тгелме? ир стенд нинди батыр идем! Монда ис... Беттем... иелдем... Данте тмугына тштем гя, Тик Вергилий гына итмде. ...Бтерел ст ал агымсу, Назлы агым – дала мклре... Алды гзл дала куенына, Мклр дулкынына кмелдем... Лкин талгын гына хл алырдай Берр тше бармы бу ирне? изказганны йге кклреннн Бхет ява гя... Чалт аяз! Офык арты офык бу тарафта, Ишетелми лкин кайтаваз... IV
Бек итеп яратырга, ахры, Соардым мин, артык кичектем!.. ...Кузы Крпеш белн Баян Сылу Каберен бген тез чктем. Эссе капкан мазар ташларына. Кайнар дала чатнап ил йота. Борынгы бер хикмт язуы кк Клт эзе – утлы комлыкта. м Торсынтай йтте: «Дньяда бу Мхббтк йкл – берднбер!» ...р таш монда миа таныш сыман – Тшлрем, блкем, кергндер. Ташны ташка куеп йгн мазар, Ике гашыйк анны ышыклап, ирне ккк омтылышы булып Ктрелгн чиксез бушлыкка. «Мхббтк урын – ккт бары!» Дигн сзе млл ташларны? – Янды, йрк, гашыйк булды дрлп, Тик нигдер ккк ашмады!.. Булды ла бит юкса тик бер ген Тибрп алган керфек хакына зер чаклар – ике уйламастан Ташланырга тпсез упкынга! Булды ла бит «Юк, син тгел...» дигн Котылгысыз авап соында ан-атымны куып яндырганым лактк илткн юлымда... Без кичергн сю газапларын Тре зе ген кргндер! Бек тгелмени рбер сю? – ркемд бит йрк берднбер! Яратырга кирктер шул ирд, аны члдй кибеп корганчы – лактсез булмыйдыр шул сю, Булмыйдыр шул Бек Корбансыз... ...Кузы Крпеш белн Баян Сылу Бек мхббтк кичекмс, – Лкин алар Беркайчан да, килеп, Безне мхббтк тез чкмс. – Сеп була лактсез д! – дип Бхслштем шушы минутта. ...Хтерлтте дастан хрефлрен Дала клтлре комлыкта. Мин тзмдем – дала авылына Мотоцикл безне кузгалды – Бу авылда гомер иткн, дилр, Баян Сылуны кыз туганы. Шр комлык. Кайнар клт эзе. йтерсе л миа ук тиде. Яралылар Су сораган сыман, Су сорадым – эчем ут иде... Тнге ак каеным, и аным! Кз яшьлре тама тын гына... Чык тшс д, гллр егыла, Авырлыгын тоеп дньяны, Тнге ак каеным, и аным! Кз яшьлре тама тын гына... Чишм, диеп, Галм серен мин, Йолдыз нурларына керендем! Керфек ачкан Галм алдында Кз яшьлре тама тын гына... Чык тшс д, гллр егыла. Иртгесен уяныр ла ул, Тибрп-тибрп уйланыр ла ул! Уйлы танар аткан чагында Чык тшс д, гллр егыла. Авырлыгын тоеп дньяны, Инрем башы куй ле. Берг кичр ерак кннрне Ерыйк ле куе томанын, Авырлыгын тоеп дньяны! Тнге ак каеным, и аным! Сере сйл... Сйл чистасын! Бхет кошы ркеп очмасын, Котсызлыгын креп дньяны. Тнге ак каеным, и аным... Гел шаяртып йт иде ткй: – Минем чен СССР – Чыжылдатып безг стен биргн Шушы юмарт Шомырткай – сыер! ...Сыерлы йорт! Бу йорт – метле йорт. Чилк аумас, казык черемс. Ышык клгд каз какланыр, Бргелр базда ремс. Табыннары булыр стле чйле, Каймаклы м куе катыклы: Бу йорт белер бек хезмт серен, Монда тормыш кркм м ныклы. Сыерлы йорт... Кт чыккан чакта Киереплр ачкач капканы, Крсгез л икн Горурлыгын Сыер чыгаручы апаны! Сыерлы йорт булса, ил д булыр, Сыер тоткан йортка кот ир – ылы куллап сыер сауса кичен Ак яулыклы килен-игилр... И сыеркай, Шомырт! Сине белн Булды безне бхет янш. Юк, Хатын-кыз Чын хатын-кыз булмас, Назлап сыер сава белмс! Чиста намазлыкка утыргандай, Сыерга ул иплп кагыла м чилкк, Юк, шаулы ст тгел – Татлы бер ыр гя агыла! кырыйда бозау рсезлн: – Калдырыгыз, – дип, – ст миа да! Сыер кши... Тигезлрг тели ммбезне... Сыер уйлана. И Шомырткай! Тмле сте аман Теллремд эри шикелле... Син бит нкем сттш нкм, Стле нкм булды бит инде! Без сыерлы йортта туып стек, Ул бит безне исн саклады. Сыер эзлрен баса-баса, Безне тыйнак бхет атлады. Балачакны шушы шфкатьлесе Ти булмаса гр бер ырга – Мин багышлап шигырь язмас идем Шомырткайга – безне сыерга... ...Юкка йтмгндер зирк ткм: – Минем чен СССР – Чыжылдатып безг стен биргн Шушы юмарт Шомырткай-сыер... Хак Тгалне бер сынарга Телве микн – Томана м ертлач илне Пушкинлы иткн? Иблис корган бу илне Яшве – хата! Фрешт тшеп кунардай Урын юк чакта, Кешелекне ак намустай Пакь кннреннн Мге кот кунмас бу илг Пйгамбр игн... Пушкиндыр, блки, Рслне, Тукайдыр намы, – Даилар, якты сз йтеп, Хсис дньяны Уятмак булып килгннр, Ышанып, Хактан, Бу халык иле белн к Хрмг баткан! Пушкин киркмени аа? – Пугачёв кирк! Ургылсын кан бугазлардан, ир торсын тетрп! Угрылык ургый канында! – Юлбасар токым Ничек аласын шагыйрьне Илаи утын?! Кака белн шаркылдап, Иблислр клр, Иделдге ушкуйниклар Тыласа шигырь! Ул лладны Мартыновмы, Дантесмы намы – Шагыйрьсез итрг зер Алар дньяны... Табылачак кч Шагыйрьдн Йолырга ирне – Чахотка булып Казанда Буар шагыйрьне... ...Тгалне ил-халыкны Сынавы микн? зен ти зат идергн – Шагыйрьле иткн! Фрешт хтта ялп Качкан бу илг – Йа Ходам, алат гамле! – Шагыйрьлр ниг?