Чтение онлайн

— Жарыным-ау, жасылы па, жаманды па? — деп Жоламан елегізе таяды.

— Жаманды, кке, жаманды! — деді жігіт тілі крмеле зер сйлеп. — Бізді уып Орынбордан алы скер шыыпты!

— О, тоба…

— Не ылмайсы дейді сонда бізге?

— ай тста екен шыан ол?

Жоламан тнеріп кетті.

— Бізді хатымыздан не хабар бар?

— зір еш хабар жо.

— Таы да баяы деттеріне басан екен ой, — деп Жоламан жас жігітке арады. Смбідей слу бедеуіні стінде орасын йан лжа асыындай берік отыран осынау жас жігітті сымбатына сйсінгендей кзінде бір суле жалт етті де, кенет рлеп сндірілген білте шам жарыындай жо болды. Ол лгіндегідей емес, ішкі ахауалын сабыра жедіргендей:

— Ж, енді атынан тс, шаыды а, — деді, — сонсын брін тптештеп айтып берерсі. — Жоламан жанындаы асаалдара брылды. Сір, блар ел бастаан аылгй, ізетті адамдары болуы керек. — Суы хабар срымызды ашырар лей болмай тра трсын, — деді ол. Енді оны ні шиыршы атан ажырлы шыты, — кеескен жн.

— И, мндайда иек артпа жол табар аыл керек.

— Ана, Шекті, Жаалбайлы, Шмекейлерді де жасыларын шаыран абзал.

— Дрыс лебіз.

— Кппен кеесіп шешкен тон келте болмас

— айрат, анат, сендер ана Маметлі, Тайман, Жсіпали асаалдар-а хабар берідер, Жетіарашы шміштене осы арада табысайы.

— Мал.

Егіз озыдай томпиан екі бала жігіт жрттан блініп шыа берді.

— Сір, ркер тарар кезде ктерілерміз, — деді Жоламан асындаылара, — тн атар алдында жрт кз шырымын алсын.

— Жн ой.

— Шай-суларыды ішіп айта оралыдар. атын-алашты рейі шар, суы хабарды білдірмедер.

— Табылан аыл.

Асаалдар тарай бастады. Жоламан хабаршы жігітке:

— Байтабын, жені кзіне крін де мені асыма айтып кел. келген хабарыны мн-жйін тегіс айтып берерсі, — деді.

— Жарайды.

Жоламан жалыз алды. Ымырт жабылып тн араысы оюлана тсті. Алыстаы ккжиек стінен алабртып табатай боп ызыл жалын ай крінді. Жоламанны ішін ртеп бара жатан ып-ызыл ашу шоындай. Смды хабар, ел басына тнгелі тран бліншілік тмен тыртып жіберген Жоламан енді есесін басан салматы кейін серпіп тастаысы келгендей кенет бойын жинап алды.

— Ереуіл ата таы да ер салатын кн туды, — деді кйіне дауыстап, — халы кегіне суарылан а семсер жзі малмай бетімнен айтпаспын.

Жоламан батырды блайша серт беруіні ерекше себебі бар. Табын — аса бай ру емес. Кп жылдан онар клі де, шар кгі де Електі А Жайыа яр саасынан бастап, Рын мы мен шзенні мала жайлы, бидайыты, бозды шалар жаасы болатын. Бл ара ежелден-а аза жері саналатын. Россия патшасыны ана жылдардаы рсаты бойынша Кіші жз Жайыты ары бетінде де мал жайып, шп шабуа ерікті еді. Ал 1810 жылдан бері арай бл жай бзылып, патша кіметіні отаршылы саясаты Табын руыны ежелгі мекені осы Елек бойына да ол суа кіріскен. Елек сорындаы тзды Россияа жеткізетін жаа жол салудан басталан рекет Жаа Елек пен Орынборды арасына жиырма тоыз бекініс орнатуа дейін барды. Бірте-бірте шзенні бойы мен Рын мыны жаалыы да казак-орыстара берілді. Бл аралара бекіністер, алашытар салынып, Табын руы біртіндеп зіні сегіз мы шаршы шаырымдай е оды мал жаятын жерінен айырылды. Міне, осы оиалар Жоламан батырды ата онып алы Табынды соынан ертуіне себеп болды. Жоламан е алдымен патша кіметінен жерін ан тгіспей тату-ттті келісіммен алуа ниеттенді. Осы мітпен ол 1822, яни Жылы жылы Орынборды скери губернаторы Эссенге ата-мекенімізді айтарып бер деп хат жазды. Бан еш жауап келмеді. Эссен жауап орнына азатарды ма арай сырыта тсу шін есаул Падуровты бас етіп арнаулы жаса шыарды.

Азантай адаммен аттанан Падуров ола тсті. Эссенні ылыын орлы санаан Жоламан Петербургтаы Бірінші Александр патшаны зіне білазыны ріназы слтаны мен Сырым батырды баласы Жсіпті укіл етіп жіберді. Патша бларды абылдамады, рі Петербургтен айта шыартпай ойды.

Бір жыл ткеннен кейін Жоламан Эссенге таы хат жазды, зіні ата-мекен жері жайындаы тінішін айта келіп, ріназы мен Жсіпті, Орынбор трмесінде жатан нда баласы Тленбайды оя берсе, есаул Падуровты босататынын білдірді. Бл хат та жауапсыз алды. Бір ай ткеннен кейін бден кйінген Жоламан Эссенге шінші хатын жолдады… скери губернатор бл жолы да жнді жауап бермеді, тек олындаы ттындарды тлеуі деп ш жз жиырма жеті сом аша жіберді «жне бдан былай арай арамыздаы келіссз Серазы хан арылы жргізілсін» деді сол слесо алпында.

Бл орлыа шыдай алмаан Жоламан аырында ата онды. Соынан сарбаздарын ертіп, ш жыл бойы Елек маайына салынан бекіністер мен жаа орнап жатан алаларды шабуылдаумен болды.

Бан жауап ретінде патша кіметі жаса стіне жаса шыарды. О-дрілі мылты пен кк рыш ылыша шыдай алмай Жоламан скері сан жеілді. Біра туан жерді ке даласы оран болан жігіттер ашан да кп шыына шырамай тылып кете берді.

Жайыты кншыыс жаына шегелді олын мол сып желіккен патша кіметі енді Ор мен Троицк аласыны арасына жаа жол салды. Осымен байланысты Арын, Алшын, ыпша руларыны он бес мы шаршы шаырымдай е шрайлы жерін басып алды. Бл рулар енді кешегі з жерінен бгін шп шауып, мал оттатуа рсат алу шін патша ызметкерлеріне кп аша тлейтін болды. Мал айысы — жан айысы дейтін аза ке жайлау, шалынды даласынан айрылып, не істерін білмеді. Аырында барып А Жайы зені мен араткел ортасын жайлаан Арын, ыпша, Алшын, Найман, Уа, Керей рулары ауы-ауы а патша отаршылы саясатына арсы ереуілге шыа бастады. скер тран бекіністерді шауып, а патшаа берілген, Россия империясыны ол астына кіріп алан Бкей, Ули, Смеке тымдарынан шыан слтан-правительдерді ауылдарын талады. Алайда зара баасты, бсеке, алауызды сияты дерт жайлаан бл руларды оан-лоы ереуілдерін, аза даласыны р тсына скерлі бекініс орнатып лгірген патша губернаторлары басып тастап отырды. Жайы зеніні кншыыс жаындаы Орта жз бен Кіші жз рулары ткен жылы ана жаппай бас ктерген еді. Бл 1835, яни ой жылы ереуіл араткел мен Жайы арасындаы е лкен ереуіл болды. Біра бл ктеріліс те нтижесіз аяталды. Алайда ол бастаан батырлар енді жауды жеке шауып жее алмайтындарына кздері жетті. Бкіл азаты бірігуі керек екенін тсінді. Біра ш жзді азаын тегіс кім басарма? р ру жеке отау тігіп зі би, зі ожа болысы келді. Орта гізден — оаша бзау. Бл р руды басты адамдарына олайлы. Сондытан олар енді біріктіруден грі бытыратуа мар. рине, р рудан шыан алуан-алуан ол бастар батыр, топ жарар шешен бар, біра бар руды таымы толар, аылы мен ерлігіне бас рар бірде-бір ксемі жо. ала берді, р жзді бас иер батыры да жо. Батыр дегендері тек з рулары шін ана. Мндай жадайда бар азаты басын кім осады? Кім тласы болады?! Сондытан да кп жрт Атабан шбырындыдан со азаты ел етіп айта ктерген Абылайханны рпатарына кздерін тігуде еді. алматарды бетін айыран со, за жылдар бойы, Орта жзді шын мнісіндегі міршісі болып келген Абылайды ш жзді бас ктерер адамдары 1770 жылы а кигізге ктеріп хан сайлады. Біра Екінші Екатерина патша зіні 1778 жылы 24 майда берген Указында оны тек Орта жзді ана ханы етіп бекітті. Неге Абылайды тінішін абылдамааны жайында осы Указды Орынбор губернаторына жолданан сол жылы жиырма бірінші сентябрьдегі сенат коллегиясыны хатында крсетілген. Онда бар азаты бір хана билетіп, басын осуды ауіпті екенін ашып айтан. Таы осы хатта Абылайды Россия императорына баынанына патша бекінісіні бірінде антын бергеннен кейін ана оан ханды грамотасы мен ндыз ішік, тлкі брік, кміс ылыш тапсырылсын делінген. Біра Абылай патшаны бл талабын орындамады. Указбен танысуа зі келмей, аасы Жолбарысты жіберді. Ол сендерге баынамын деп Россия мен ытай императорларын бірдей алдап, ал шын мнісінде лкен Орда ханы болып жре берді. Біра бл кезде білайыр, Нрлі рпатары басар- ан елдерді кбі патшаа шын баынан-ды. Ал Абылайхан лгеннен кейін 1782 жылы хандыа оны лкен баласы Ули бекітілді. Ол бірден Россия патшасыны отаршылы саясатына мойын снды. Ал Абылайды зге рпатары, сіресе алма йелінен туан баласы асым тре бан кнбеген-ді. Абылайды ш жзді бірдей аузына аратан ханды мртебесін кксеген асым тре, оны лкен балалары Есенкелді, Саржан алыс-жлыстан бір кн тыйылмаан… алы бара Шыысхан рпатарыны мндай шерменін айдан білсін, зіні туелсіздік тілеген, жерін ораан кресіне Абылай рпатарыны ежелгі арманы сйкес келіп, басымызды осылар осар деген мітті ккейлеріне тмардай таан. Бл кезде патшаны отаршылы саясаты шегіне жетіп, аза еліні ай тсында болса да ереуілге шыандар тобы кбейе тскен. Мы бла осылса зен болады. Басара білер кісі болса мына ру-ру боп ктерілген, туелсіздігін асаан халы бір туды астында біріксе, длей толынды теіз трізді ажайып кшке айналуы сзсіз. Ал сол кшті кім басарады? асым тре балалары сонау аратау маында. Жне азір оларды тасы рге домалайтындай халде емес екенін бкіл Ара, Жайы біледі. оанмен тіл табысар кн бар ма? Тіл табысан кнні зінде оны рісі за боларына кім сенеді? Былтыр жаздаы Ташкент шбегіні ылыы таы айталанбасына кімні кзі жеткен? Сауда адамында птуа жо, аза елін садаа етіп, з пайдасын кздеп отыран сонау алыстаы оан ханына сенгенмен не пайда? Сенбегенде не істеу керек? Россия патшалыымен біріктік дегенді сылтау ылып, ел-жртын анап жатан ара-зын слтандарды жемі болуа кне бересі бе? Кнбеске шара бар ма? Іш азандай айнайды, кресуге дрмен жо. Ора тірелген жеріміз осы шыар. Енді аяыды еппен баспаса омаатаны.

Жоламан батырды баанадан бері ойын шырмаан осылар. зі атты сасан кйде… «Жо, бір жолын табу іс-а. Таппаса болмайды. йткені соымнан ерген мынау алы Табынны тадыры шін менен баса кім жауап бермек? Жн сілтей алмайды екем, о баста-а жртты жел ктерген толындай йы-тйы етпеуім керек еді».

Жоламан рі ойлап, бері ойлап бір шешімге келді. «Кп орытады, тере батырады». Бар азаты басыны бірлігі бізге оран бола алады. Біра ол оайа тсе ме? аза сонда кімні соынан ереді? Елге тта бастысы кім? Абылайды туын ктеріп жиырма жылдан бері Сібір губернаторымен, оыр- лжа, Зілара аа слтандармен алысанда, асым тре, Есенкелді, Саржанны содарынан бар ерте аландары Алтын, Тоа, Уа, Алтай руларыны ауылдары ана! Ал мені соымнан ерген Табыннан баса кім бар? Бар азатан жрта тла болар бір батыр л шыпааны ма? Неге батыр л? Аылгй шешен болса да жетпей ме? Жо, аза р ділмара ермейді. Батырлыты сйер жауынгер халы ел басарар аылдылыы мен жау тсірер ерлігі болмаса, басын имейді. Алты алаша аян ондай кім бар? Осындай бір л табылса, намыс дегенді былай оя трып, зі де оны ол астына кіруден тартынбас еді.

Алдында ол бастаан кесі мен аалары боландытан Кенесарыны бл тста блендей аты шыа оймаан. азата ол кезде не кп, батыр кп, Кенесарыны кейбір ерлігі аалары айбарыны тасасында ала беретін. Сондытан Жоламан оан тотамады. «Кім бар?» деген арманды сраына жауап таба алмай басы кі-ткі болды.

Дл осы стте оны жанына Байтабын келді. Байтабын лкен апасынан туан Кіші жзді Есентемір руындаы жалыз жиені еді. Жанындай жасы кретін. йтсе де ел амын ойлаан Жоламан, иын-ыстау атерлі нартуекел іске кбінесе Байтабынды жмсайтын. йткені Байтабын шексіз батыр, епті, айлакер. Тапсыран істі тап-тйнатай етіп орындап айтады. Біра згеге сыр бермегенмен, Жоламан да Байтабын ораланша жанын ояра жер таппайтын. Тек жалыз жиені атерлі сапардан аман-есен келгенде ана барып, жабырдан кейін ашылан аспандай жадырап сала беретін. Бгін де осындай халде еді. Байтабынды крісімен кілі ктеріліп уанып алан. Міне, енді жанына келген жиенін мадайынан иіскеді.

— Сен ораланша мылтыты аузында трандай болдым ой.

Жауынгер болып алан жас жігіт наашысыны лі де мны бала кріп мадайынан иіскегенінен ысылып:

— Ту, кке-ай… — деді клімсірей ызарып.

Жоламан бойын тез жинап алды.

— Шыан скер кп пе екен?

— Екі топ. Бірі — жзге таман крі ылыш. [3] Елек бойымен жоары ктеріліп келеді. Бріні мойынында бір-бір карабін мылты. Басарып келе жатан оржынды ара Бураны зі.

аза ат оюа андай шебер. Адамны бойындаы бір жасылыын, не кемістігін тауып алады да соан сйкес не мазатайтын, не кекесін, немесе мадатайтын бір ат таба ояды. Байтабынны оржынды ара Бура деп траны хорунжий Карпов. Бл зі зор денелі, кеуде, білектерін жн басан ашуша ара кісі. рине бан ара Бура деген ат дрыс келеді. Ал оржынды деген сзді хорунжийден шыанын аза лдеашан мытан. Сондытан оржын артып жрмейтін ара Бураны неге оржынды дейтіндерін здері де білмейді. Сір блар да руа блінетін шыар. Шбыртпалы Аыбай деген трізді, бны да оржынды делінуі содан болар дейтін де оятын.

Карабин мылтыты отауы жылдам болмаанмен, ол кездегі е мыты ару. Жоламан сарбаздарында бл мылты атымен жо. Жігіттерді олында сойыл-шопар, сада. Тек кейбіреулерінде ана Хиуа шеберлері істеген зын мойын білтелі мылты. Сондытан сарбаздарды жаумен оян олты келгенше е кп пайдаланатындары сада. Ер басына ілген рнекті кигіз жара орамсаларда бірнеше жебелер атар тізілген. Сап жаы ана крінеді. Бас жаы тменде. Оларды кейбіреулеріні штары жылан уымен немесе аусыл болан сиырды сілекейімен суарылан. олмен стауа болмайды. Бл жебелер тиген жауды тірі алуы екіталай. Ежелден сада тартып йренген аза, осы атамзаманы арумен де зебірек пен карабина арсы шыуына араанда туелсіздік арманы ажалдан кшті боланы да йтпесе…

Жоламан алдаы айасты аншалы иына тсетінін кні брын адап тр. Ол беліндегі орасанда жасалан кк семсерін сл озап ойды да:

— Зебіректері бар ма екен? — деді.

— Жо, онысы жо.

— Мнысы жасы екен.

— Біра, ккірт о-дрісі кп деседі. зім кре алмадым. Крген жігіттер ос ат жегілген арты арбада ара кигізге оралан бір кбі о-дрі бар дегенді айтады.

— Бны да еске алан жн. Білтелі мылтыты бір сарбаза тапсырармыз. Атары тек сол ара кигізді арба болсын. — Жоламан кенет бірдеме есіне тскендей Байтабына брыла арады. — лгі а кз Жбірейілі мен маа лексалдысы кзге тспеді ме?