Чтение онлайн

Жоламанны а кз Жбірейіл, маа лексалды деп траны Елек бойындаы бекеттерді Гаврилло, Александр деген урядниктері. Ашулананда кзі аарып кететін Гаврилло мен мрнынан мыылдап сйлейтін Александр, Елек бойыны азатары арасында белгілі ан ішер, тас мінез атал урядниктер. Кптен бері аза ереуілшілерімен айасып деттенгендіктен, блар алаасарлау Карповтен грі дала рысыны тсілін біледі. Елек маымен бден таныс. Айла, улытары да бар. Ереуілшілермен кейде итжыыс тсіп жретін смдар. Жоламан оларды сондытан да срап тр.

— Екеуі де Серазы ханны жасатарымен бірге. Блар да жзге таман кісі. Он шаты іштесерлері [4] бар, згелерінде исы ылыш, болат шты найза. Блар бізге шзен тоырауынан кеп тимек.

— Амалдары айын. ышаштай екі бйірден алма ой.

— Солай трізді.

— Дегендері болса игі ед-ті!.. — Жоламан кенет Байтабына тесіле арады. — Абкенді кре алды ба?

Тегеурінді жігіт бл сратан иыын ара тас басандай, п-стте ждей алды.

— Жж-жо…

Абкен Табын руыны бір момын адамыны жалыз ызы. Бесіктен шыпай жатып наашысы Жоламан оны Байтабына айттыран-ды. зі ауды кгілдіріндей демі болып сті. Мал баан ата-ананы осы жалызына бір лкен аста Серазы ханны кзі тседі. Аста бйгеден келген Табын руыны аты шулы ара кк аалтекесінен крі, ханды осы ата шапан сегіз жасар блдіршіндей ерке-шора ыз та алдырады. ызды бой тласы згеше еді. Анау-мынау бала жігіттер шыдай алмайтын алыс ат жарысына сегіз жасар Абкен шыдады. ыз тани білетін Серазыны ыраы кзі осы слу пішінді балдыран жасты бірден шалады. Тбі осы ыздан бір ажайып крікті, не нері асан йел шыатынын айтпай ады. Содан кейін барып… ас бітпей хан Абкенні кесіне зін тлегіт етіп алатынын білдіріп «бізді ауыла кш» деді. Хан мірі екі болан ба, ш-трт кннен кейін момын Жантемір Серазы ауылына кшті. Хана тлегіт болан адамны, з бетімен ыз беріп, ыз алуа ы жо. Брін хан шешеді. Жантемір де осы салтты сатап азын-аула алан алы малын Жоламанны туан апасы, Байтабынны жесір алан шешесі Кнкейге айтып берген. Ауылдас болып, зіні Байтабына айттырыланын білетін Абкен оан деген отты сезімі оянбаса да, біртрлі жылы тартып, іштей оны зіндік санап, жасы кре бастаан. Кенет тадырыны неге згергенін аны тсінбесе де йтеуір бір смдыты боланын сезіп, имастыпенен жылай-жылай кете баран.

Бл уаиа бір тайпы елді биі, слтаны Жоламана атты батан. р кілді батыр, намыса шауып те орланан. Біра амал не, іш азандай айнаанмен, ер намысынан крі ел намысын жотар заманда хана ол жинап арсы шыа алмады. йткенмен іштегі ыза шпейтін кекке айналан. Жоламан батырды Серазы хана те-мте шігуіні де бір себебі осы еді.

Сйткен Абкен ріп ауыза салардай асан слу ыз болды. Жйрік йретер жеттігі де жрт аузындаы жыра айнала бастаан. мір деген теіз де, адам желкен айы трізді, тадыр желі айдаса кездеспей трмайды. Кіші жзді кп рулары кей жылдары бас осып алан ан жайлауларда Байтабын мен Абкен де ш-трт рет шырасан. Бір кездегі балалы жылы сезім енді лапылдаан жалына айналан. Біра жастар ашы ауышып кете алмаан. Екеуі осындай айы шешілмеген ре-шреде жргендерінде, Абкен он алтыа жетті. Крі тарлан Серазы алыстан болжаан екен. Бкіл Жайы, Елек, Жем бойыны жігіттеріне армана теелген Абкенді Серазы ханны зі тоалдыа алады екен деген сыбыс бір кні елге жайылды. Ханны тоал алуы жрта блендей ауесет хабар емес, біра осы суы сзден Байтабын біреу ойнына жылан салып жібергендей ыршып тсіп, сенделіп барып жер бауырлап жатып алды. Бл хабарды естіген Жоламан Байтабыннан атты иналды. Ыза мен кек, орлы брі жрегіне біздей адалып, жанын ояра жер тапызбады. йінде жатан жиенін шаырып алды да жрт кзінше:

— Бізге арсы Орынбордан солдат шыты деген сыбыс бар. Серазы тбетті аулына астыртын барып айт, аныын біл. Жне бізді губернатора жазан хатымыздан не дерек бар екен, соны да срастыра кел, — деді.

Жрт кетіп, Байтабын екеуі оаша аланда:

— арашыым, баыт деген бір оыр аз, ер жігіт оан тза сала ма, тор ра ма, стай білуі керек, — деп крсінген. — Сен ос ылады ал да, Сер- азыны аулына жет. Абкен кнсе алып аш, кнбейтін трі болса… Серазы смырай ашан затып алмашы екен, соны біл, сегіз жз жылымды рбан етсем де, ауылын шауып, дай осан алыдыыды тал тсте тартып перем.

ос ылаы — Жоламанны шан спен жарысар бедеулері еді. Байтабын жрт кзіне тспес шін, асына жігіт ертпей, сол тнде-а жріп кеткен. Серазы аулына жаындаанда, ханны бгін-ерте Абкенді алма болып жатанын естіді. Оны стіне Жоламан аулын шабуа осыдан ш кн брын екі жаса шыанын білді. Бл жата енді аялдаса аулыны ан болатынын тсінді. Абкен арманы аншама жанын жегенмен, ел-жртын апата имады. ос ылады кезектете ауыстырып мініп, кейін шапты. Біреуін зорытырып жола тастап, екіншісімен жеткен еді.

— алай жолыа алмады? — деді Жоламан жиенін жбатайын деген ойменен.

— Кке, ел ырына шыраалы транда, — деді Байтабын ждей, — з кеудеме адалан шгені ойлаым келмеді.

— Айналайын лыным, ел амын ойлар азаматты сзін айтып трсы. Алайда зіе бекем бол, жазылмайтын жара жо…

— Жо, кке, бл жара жазылмайды.

— Жазылмайды, дейсі бе? Тсінбей келдім бе, жара тым ауыр екен. Жарайды, осы айастан сау шыса, турармыз Серазыны тндігін!..

Жетіарашы шміштене, жрт ораны асаалдар да жиналды. Брі д басында дгелене отырып кееске кірісті. Жоламан бар жайды айтып беріп, аыл срады. Бие сауымындай кеесіп лкендер ауымыны шешкені мынау болды: Табын кшіне енді бл арада алуа болмайды, бала-шааны ырып алмас шін, то етер шешімге келгенше алы ел осыдан кншілік жердегі Мажар тауыны батыс саласындаы ну жыыла кшіп, зірге бой тасалай траны жн. азір найза стаан мы сарбаз бар. Бес жзін саралап алып жауды осы арада арсы алу керек. Ал алан бес жзі — заман андай, за андай, — жау жасаы торып алдарынан шыар болса, ттеп беру шін кшпен бірге аттануа тиіс. Жоламан ойынша солдаттар осы араа та ата жетуге тиісті. Ммкін ат ауыстырып отырса тнделетіп те келіп алулары ажап емес. Сондытан кш озалысымен жауды жаылдыру шін, он шаты жігіт р жерге кптеген от жаып. ауыл зір озала оймаанын аартар жалан крініс жасауа осы арада аланы дрыс…

Осындай шешімге келген асаалдар здеріні кштеріне арай беттеді.

Жоламан мен Байтабын жігіттерін блуге кірісті. Найза стаан, білте мылты асынан сарбаздар алдарынан сап-сап болып тіп жатты. Кейбіреулеріні араларына таан аландарыны дгелек кміс шымдары ай сулесімен ойнап жалт-жлт етеді. Жоламан о олын ктерген сап кшке брылып, сол олын ктергені осы тбені етегінде алып жатыр.

Бие сауымы тпей, алатын жауынгерлер тадалып алынып, кшті алды озала бастады. рейлі атсті мірге дадыланан жрт, н-тнсіз шбырып кете барды. Тйені боздааны, анда-санда йысынан шошып оянан балаларды жылааны, жылыны ауы-ауы пысыраны, оырананы естілді…

Кш айлы тнде сырып, блдыр белестен тіп жо болып кетсе де, ауыл лі де осы арада трізді. Дйекші жігіттер жаан оттар жыпыр-жыпыр етеді. алы ауыл осы араа жаа келіп онып ас-суын дайындап жатана сайды.

Жоламан алан жауынгерін екіге бліп, бірін тапал арааш тоайлы ойпаттау келген сай бойына орналастырды. Екінші блегін ыра тасасына арай кетпек болып транында кенет белесті рлей шапан ат дбірлері естілді. Сарбаздар елегізе алды. Тыны тнде шыан дыбыс андай рейлі! сіресе дл азіргідей жау кткен шата.

Кп кешікпей кнгей жатаы белесті бауырлай ай астынан бір топ салт атты крінді. Найза, сойылдарын клдене стаан. Бл Табын руыны салты. здеріні ары бетке ойан ертуіл [5] жігіттері екен. Олар орталарындаы біреулерді оршай шауып келеді. не-міне дегенше тнгі даланы а жарып батырлар тран тбеге жетіп алды. И, бларды оршап келе жатандары ш салт атты. Трлері де аны кріне бастады. Біреуі ыз трізді. Ал алан екеуіні киімдері тіпті згеше. Жайы азатарыны киіміне самайды. Аласа тбелі екі елідей-а тері стаан брік, стерінде мжытарды киетіндері трізді тоыма ара шекпен. Аятарында мсі ме, лде жіішке оныш етік пе, айырып болмайды. Кім болса да жат адамдар, шеуіні де ару-жараы жо. Аттары да бден болдыран. Тек жан-жаындаы жігіттерді сйемелдеуіні ар-асында ана келе жатан трізді. Шапты деген р атаы. Тбе етегіне жетер-жетпестен, дл бір салы суа кеткен адамдардай, бастарын жерге салбыратып, трт таандап тра алды. Грс етіп лап тсуі де ажап емес.

Ертуілдер бастыы алып келгендеріні кім екенін тсіндіргенше Байтабын;

— Япырмау, мынау Абкен емес пе, — деп дауыстап жіберді.

ыз да таныды.

— Байтабынсы ба? — Ол енді згелерге иіле слем берді. — Армысыздар аалар?

Жоламан жауап айтарды.

— Барсы ба, араым.

Расында да бл Абкен еді. Абкен десе абкендей демі екен! Ат жатылау келген ашыл жзінде ай сулесі ойнап, тостаандай млдіреген бота кздері тпсіз тиы ара судай тна алан. Ктерікі ос алмалы кеудесі са келген, аппа жмыр мойнымен ттаса кз тартады. А мадайына кілі кмшат бркі, ыпша беліне мыынын оя тіккен ызыл барыт оалы пешпенті жарасып-а тр. сіресе кзге тсері, белдігіне байлаан жібек жібі шешіліп кетіп, арасынан тмен арай жерге тгілген ою ара шашы. Мндай да зын шаш болады екен-ау! Топатай болып ріліп, зегіден тмен ат тірсегіне дейін ткеріле тсіп тр.

— араым, жол болсын, — деді Жоламан.

— ол бастаан кемегер аа, — деді Абкен таы да басын иіп, — біз бір ара зыннан шошып ясын тастап шан лсіз кгершін…

— Жігіттер, аруды аттан тсірідер! — деп Жоламан мір берді.

Байтабын зі барып, азаты кне салты рпымен Абкенді ат стінен жас баладай етіп бір олымен мыынынан стап, бір олымен шалбарлы ара санына тигізер-тигізбес етіп ктеріп лып еткізіп жерге ойды.

Абкенні шашыны кереметтігін жрт енді крді. Наыз ара толын трізді тгіліп жерге тиіп жатыр. ыз шашын бір олымен ортан белінен стап, аш беліне орай салды. Ол енді депті нмен Жоламана бастан кешкен хикаясын айта бастады.