Чтение онлайн

Саржан сраа арсы сра айтарды.

— лде сіз бізді Россия патшалыымен рысанымызды натпайсыз ба?

— Бекер йдейсіз, — деді сзін соза шбегі. — Егер мынау а саалым орысты анымен боялса арманым жо. Біра азір мселе онда емес…

— Енді неде?

Бегдербек Саржана клімсірей арады.

— азата маал бар емеc пе… «зім асыраан кшігім зімді апты» деген?

Саржан тнжырап кетті.

— ай кшік ай кшікті асыраанын анытаса нетті.

шбегі брынысынан да клімсірей тсті.

— азата таы да бір маал бар емес пе, дастаран асында отырып она аяын алша ксілмес болар деген?

— И, сзііз дрыс, кей она аяы сонау Соза, Сайрам, Амешітке дейін ксіліп жатан жо па? Ондай масыл она, масыл аайына аяыды тарт дейтін, тте дние-ай, кшті жоы-ай!..

Бегдербек Саржанды сзінен стады.

— Бас осып, кш жинау дегендегі масаты сол екен о й.

ызу анды Саржан абайсызда от басып аланын тсінді. Айтылан сз, атылан опен те, айтып алар дрмен айсы. Осы ааттыынан іштей ызаланып, сазарды да алды. Ал Бегдербек болса жауыны тпкі сырын оай аш- анына мз болып, енді шындап клімсіреді. «Бас осып кш алса, зіе тарпа бас салайын деп тран жауды алай босатып жіберуге болады? Жо, кешірілген жау — е ауіпті жау».

— Алдияр тасыр, — деді енді Есенгелді сзге кірісіп, — жерді шылай берсе шыр болады, денеді шылай берсе жара тседі… Елімізден, жерімізден айырылып жргенде не етесіз бізді жанымыза жара салып? Россия патшасына арсы шыамыз деп сізбен бірге бір айыа мініп едік, сол айыты бір жааа жетуі керек те еді. Айран срай келіп, шелегіді жасырма дегендей, шын ойымызды айтайы. Ташкенттік збек аайына сонау Сарыараны жерін ора деу иын, ал а патшадан тартып пер деу тіпті орынсыз. Сыбырлап сйлегенді дай естімей ме, орыс солдатын жеетін оанда да кш жоы зіізге аян. Сондытан бізді тінішіміз…

— Жааы Саржан мырза айтан ой?

— И, мал ашуы — жан ашуы, жер ашуы — ел ашуы. аза ел болып бас осса, кім біледі, бір кемерге жетіп те алар ма еді, айтер еді… Алдияр тасыр, жаралы жолбарыс жарасыз жолбарыстан ер келеді. Біз азір жаралы жолбарыспыз. Жауымыза аямай шабуымыз зады.

«И, мен де сендерді жаралы жолбарыстай пиылдарынан орамын, — деді ішінен Бегдербек, — сондытан да сендерді темір шынжырда стау е тиімді діс».

Біра Есенгелдіге згеше сра берді.

— Жарайды, аратау, Шу, Сыр бойыны азатарыны басын осуа біз рсат берейік делік. Сонда олдарынан не келеді? Ол кш тым жеткіліксіз емес пе?

Орта Сыр, Шу, Сарысу азатарыны басын осуа сіздер ммкіндік берсеіздер, Ая Сыр, Арал теізі, стірт, Маыстау азатарыны бізбен бірігуіне Хиуа ханы арсы болмас деген мітіміз бар. Хиуа хандыыны Россия империясынан ораныс ететін алдыы шебі азаты жері емес пе?

Он тоызыншы асырды бас кезінде, Мхамед Рахым ханны тсында Хиуа хандыы лкен мемлекетке айналан. Солтстікте Сырдарияны Арала ятын саасынан бастап Отстіктегі Ауанстан шекарасына дейін осы хандыа баынышты болатын. Бан Мхамед Рахым мен оны кесі Елтезер азаты алауыздыын пайдаланып, Сырдарияны Арала ятын саасын, Арал теізіні маайын, стірт, Маыстауды, сол жерлерде паналайтын Кіші жзді біраз руын зіне баындырып алан. Хиуа ханыны арамаындаы азатарды крген кні, оан хандыындаы азатардікінен де сораы еді. ит етсе ырып-жойып, байлап-матап Ауанстана апарып, атынын кдікке, еркегін лдыа сататын. Бір ана мы сегіз жз жиырмасыншы лу жылы Хиуа ханыны скері аза ауылдарын шауып, жздеген адамдарын лтіріп, алпыс бес мы ойын он бес мы тйесін, жеті мы жылысын, мыа жуы слу деген ыз-келіншектерін тартып алып кеткен. Кіші жз ауылдары Хиуа хандыына арсы талай рет бас ктерген. Біра жігері м болып, дегендеріне жете алмаан.

Бір мы сегіз жз жиырма бесінші, Тауы жылы Мхамед Рахым лгеннен кейін Хиуа ханыны таына оны лкен баласы Аллал отырды. Табынды басарып келген Айшуа лы Серазы слтан осы Аллала жалыз ызын беріп, Хиуаны ол астына кіріп, соны арасында Кіші жзді ханы аталан.

Біра бл кезде Россия патшалыы Хиуаа да кзін тіге бастап еді. з хандыына ауіп тнгенін сезген Аллал екі мемлекетті ортасында жатан стірт, Маыстау, Арал теізі, Сырдарияны ая шенін жайлаан аза ауылдарын Россия патшалыына арсы ойып, зіне алан етуді кздеген.

Есенгелдіні айтып отыраны осы екенін шбегі де тсінеді. Сйтсе де слтандарды тпкі сырын аша тсейін деген оймен:

— Жарайды, оан ханы мен Хиуа ханы аза аайынны пайдасын жотап лы жз бен Кіші жзге з бастарын осып жаса жинауа ммкіндік берсін делік. Біра, б да аз кш ой. азата сан жаынан Орта жз басым. Бізді есебімізде араткел, Семей, Торай, Жайыты солтстік пен кншыыс шебінде, аздаан Кіші жзді руларын осанда бір миллион сегіз жз мы жан бар. Тегіс Орта жз десеіздер болады. Ал сол Орта жз айда алады?

— Кіші жз бен лы жз басын біріктірсе Орта жз орта жолда алмайды. — Есенгелді шын ойын айтты, — Абылай атамызды ш жзді басын осып, а туын тіккен жер емес пе, креске дайын тр.

шбегі жымия езу тартты.

«Дмелері алыста екен! рине бар азаты басын остырып ойса сендерге оан да, Хиуа да ттеп бере алмас. Россия айдаары да оайлыпен жта алмас. Жо, ымбатты слтандарым, біз сендер ойлаандай аыма емеспіз. Россия да, оан да, Хиуа да сендерді майшелпек етіп асай бергісі келеді. Оан азаты малы да, жері де жетеді. Бізге сендерді бір боланынан алауыз боланы тиімді».

Алая Бегдербек бл ойын таы да жасырып, клімсіреген стіне клімсірей тсті.

— Бан Серазы хан алай арайды? Орта гізден оаша бзау арты демей ме? Бкіл азаты біріктіргеннен грі Кіші жзді зіні бауырына басып отыранын жасы крсе айтесідер? Онда Аллал хан айын атасыны сзін жерге тастай ала ма? — шбегі иылдай тірік клді. — зі жас тоалын жасы креді дейді ой. Кейде ойматай дниені алтын айматан да арты ны болатын деті…

— Серазы Кіші жзді ханы емес. Аллал оан ондай ат бергенмен Сер- азыа тек Табын мен Шекті рулары ана баынады. Бны зі екі шты жйт. Табын руыны кпшілігі азір Жоламан слтанны соында…

«Бсе, зім де ойлап ем, зі аза бола тра бір тайпы ел алай бір хана баынып жр деп… Жоламан дегендері де осы асым тре балалары секілді, з алдымыза ел боламыз, хан боламыз деп кксеген біреу шыар».

Біра шбегі Жоламан жайын тез мытты. Ол сзді кенет клкі-сыа арнаа брды.

— кесін бір тайпа елге хан етердей Серазы мырзаны ызы андай еді? Басы алтын, арты кміс пе екен?

Мндай сраа жауап беруді ар кріп Есенгелді де, Саржан да ндемеді. Бларды ренжіп аланын аармаандай шбегі клімсіреген алпында:

— аза слтандары хан болуды жеіл дісін тапан екен, — деп алжыдай тсті. — Ммкін асым трені де слу…

Саржан олын семсер сабына алай апаранын аармай алды. Есенгелді сабырлы имылмен Саржанны арын ысты. Бегдербек срланып кетсе де, ештее сезбегендей клімсіреп сзді бтен жаа брды. — Ммкін асым трені Серазы секілді хандарды жатырмауыны бтен де себебі бар шыар. ызын беріп, хандыты сатып алу — слтандара насымды іс емес ой.

«Жо, жо, деді біра, ол ішінен, кенет бойын алып кеткен дірілін зер басып, бларды кзін тез рту керек… япырмай, кісі абылдайтын йге арулы адамды кіргіздірмеуді брын алай ойламаанмын? Бны бдан былай арай атты еске алу керек екен. Кім біледі, ашу стінде Саржан секілді бір ноай…»