Чтение онлайн

bd"ul-M"usl"um Mhmmd oglu Maqomayev (1885-1937)

(Muslum Maqomayevin babasi)

G"orkmli Azrbaycan bstkari, istedadli pedaqoq, g"ozl pianocu, dirijor, ictimai xadim bd"ul- M"usl"um Mhmmd oglu Maqomayev 18 sentyabr 1885-ci ild Qrozni yaxinliginda yerlsn K"ohn Ataq kndind, dmirci-silahqayiran ailsind anadan ol musdu. Deyilnlr g"or onun atasi Mhmmd Maqomayev teypa vasendoroy t"urk qbilsin mxsus olubdu. Maqomayevlr nsili "oz baslanigicini qdim cecen kndi K"ohn Ataqdan g"ot"urslr d, etnik mnsubiyytin g"or cecen deyillr. Cecenlrin M"usl"um Maqomayevi "ozlrinin ki, hesab etmlrin baxmayaraq, m"ugnni dflrl bu fikir m"unasibt bildirrk qtiyytl etiraz etmis, rdd cavabi vermisdi. Bu, mntiql hec vaxt razilasmayan m"ugnni "oz"un"u hmis sl azrbaycanli hesab etmis, "omr"un"un sonuna qdr d"us"uncsind israrli olmusdu. Bu, mntiqin dogrulugunu Heydr liyevin dqiq v g"ozl ifad etdiyi bir klamda daha aydin g"ormk m"umk"und"u. O, Muslum Maqomayevin hyat yoldasi Tamara xanima muracit edrkn demisdi:

“Tamara, sn b"ut"un Azrbaycanin glinisn! Ona g"or ki, M"usl"um Maqomayev b"ut"un Azrbaycanin ogludu…”

Basqa bir trfdn, M"usl"um"un ana babasi, Ayst xanimin atasi hmd Gnclioglu milliyytc T"urkiydn Rusiyaya islmy gln azrbaycanli idi.

Yuxarida qeyd etdik ki, dmirci-silahqayiran Mhmmd Maqomayevin ailsind "uc oglan v "uc qiz usagi d"unyaya g"oz acmisdi. bd"ul- M"usl"um"un musiqi il maraqlanmasi hec d sad tsad"uf nticsind bas vermmisdi. Onun b"oy"uk qardasi Malik zamaninda cox gozl musiqici kimi yasadigi razid ad cixara bilmisdi. O, hm fleyta, hm d qarmon altlrind yaxsi ifa etdiyindn snliklrd istirak edirdi. Qeyd etmk olar ki, Malik Maqomayevin vaxtil yaratdigi “Samilin lzginkasi” adli rqs havasi bu g"un d Cecenistan Respublikasinda cox dbddi v mshurdu.

Ilk thsilini Qrozni shr mktbind alan v orda musiqi alti skripkani ifa etmyi "oyrnn gnc bd"ul- M"usl"um 1899-cu ild, on d"ord yasinda Qori shrind yerlsn Qafqaz M"ullimlr Seminariyasina daxil olur. Seminariyada basqa fnlrl brabr musiqi v ngm drslrinin kecirilmsi bd"ul- M"usl"um"un "uryin lav rahatliq gtirir. Qroznuda oxuyarkn skripka altind daha yaxsi ifa etmyi "oyrnn gnc, Qori M"ullimlr Seminaiyasinda qarmon altin meyl gostrir v tezlikl onu da mnimsyir. B"ut"un bunlar, onun musiqi d"unyasina glmsind, bir musiqici kimi yetismsind, o c"umldn glcyini m"uyyn etmsind m"uh"um v m"ustsna rol oynayir.

Qori M"ullimlr Seminariyasinda thsil alan Azrbaycanli usaqlarin coxluq tskil etmsi, hmcinin Firidun by K"ocrli, Rsid by fndiyev, Sfrli by Vlibyov kimi qaygikes pedaqoqlarin seminariyada drs demsi gnc bd"ul-M"usl"umd Azrbaycan xalq mahnilarina olan hvsi daha da artirir. Cox kecmir ki, o, bu mahnilari x"ususi bir z"ovql ifa etmy baslayir.

Hl Qrozni shr mktbind oxuyarkn konsertlrd istirak etmsi, sanki onu p"uxtlsdirmisdi, normal bir musiqici sviyysin qaldirmisdi. Bunun mntiqi nticsi olaraq o, Qori M"ullimlr Seminariyasinda hec bir ctinlik ckmdn tezlikl yeni kollektiv uygunlasir, haminin sevimlisin cevrilir v diqqti "oz"un ckmyi bacarir.

Konsertlr m"utmadi dvt alan gnc oglan skripka v qarmonla brabr, hm d klarnet altinid d ifa etmyi "oyrnir. B"ut"un manelri rahatliqla, ctinlik ckmdn df edn istedadli bd"ul- M"usl"um Qori M"ullimlr Seminariyasinda thsil aldigi illrd musiqiy, hmcinin onun tarixin, musiqi nzriyysin, ifaciliq pessin, birs"ozl, musiqinin b"ut"un sirlrin drindn v m"ukmml yiyln bilir. Azrbaycan musiqisinin patriarxi hesab olunan "Uzeyir Hacibyli il birlikd thsil alir. Gnclrin bir-biri il isti v xos m"unasibtd olmasi, sonralar onlarin arasinda dostluga, htta, qohumluga cevrilir.

Hr iki bstkar terequlova bacilari il ail hyati qururlar. "Uzeyir Hacibyli Mleyk xanima, bd"ul- M"usl"um Maqomayev is Baydag"ul xanima evlnirlr. Maraqli faktlardan biri d ondan ibartdi ki, bd"ul-M"usl"um v "Uzeyir eyni g"und v eyni ild anadan olmusdular. Onlar Qori M"ullimlr Seminariyasinda birg thsil almis v hr ikisi Azrbaycan musiqisinin tmlini qoyanlardan olmusdular.

“Qori seminariyasinda babam qaboyda ifa etmyi "oyrnir. O, hm skripkaci, hm d qaboycu kimi seminariyanin tlblrindn tskil olunan orkestrd cixis edirdi. bd"ul-M"usl"um on skkiz yasinda orkestrin aparici musiqicisi olmaqla brabr, hm d lazim olanda orkestrd dirijoru vz edirdi. O, hmcinin Qori M"ullimlr Seminariyasinda musiqi nzriyysi elmin drindn yiyln bilmisdi. Seminariyani m"uvffqiyytl basa vuran babama skripka hdiyy etmisdilr”.
– deyn, – M"usl"um babasi il fxr etmyi cox xoslayirdi.

Seminariyani la qiymtlrl bitirn bd"ul-M"usl"um vvlc Qafqazin bir nec kndind qisam"uddtli pedaqoji faliyyt gostrir. Sonda ona Azrbaycanin Lnkran shrin g"ondris verirlr. O, ilk m"ustqil musiqi pessin, mhz Lnkaranda, musiqi geclri v teatr tqdimatlari hazirlamaqla baslayir. Maqomayev uzun m"uddt pedaqoq- musiqici kimi Lnkranda islyir. Onun bu shrd hm musiqi, hm ictimai, hm mdni-maarif msllri il olmasi yerli camaat trfindn rgbtl qarsilanir, ona olan h"ormt g"unb-g"un artir.

Hyat el gtirir ki, bd"ul – M"usl"um 1911-ci ild Tiflis M"ullimlr Institutunda tcili imtahan verir v ailsi il birlikd Bakiya glir. vvlc Azrbaycan Musiqi Teatrinda orkestr solisti, sonralar is onun dirijoru olur.

“Usaqliq illrind biz sxsi soy k"ok"um"uz kifayt qdr maraq gostrmirik. Mn, balaca – M"usl"um Maqomayev lazim idi ki, usaq olarkn b"oy"uk bd"ul-M"usl"um"un hyati haqqinda onu taniyanlardan v onunla bir yerd olanlardan daha m"ufssl mimimatlar al. Getdikc usaqliq v gnclik illrind buraxdigim bosluqlari doldurmaga basladim. Taninmis babamin hyat v yaradiciligi mnim "uc"un x"ususi maraq ksb edirdi. Onun arxivin baxdim, mktublarini oxudum, n sasi is, babamin musiqilrin qulaq asdim. Heyif ki, mn onun hyati haqqinda yalniz dolayisi danisa bilirm, amma cox inamla dey bilrm ki, mnim babam b"oy"uk bstkar v dirijor olubdu. Mn, m"utlq onun yolunu davam etdirmliym. Hm bstkar, hm dirijor, hm d pianocu olmaliyam. Bu ideyani qiyabi olaraq mn baglamaq "uc"un dogulanda mn onun adini qoyublar. Bellikl, mn bd"ul- M"usl"um"un tam h"uquqlu adasi olmusam. Hmin zaman mnim eyniyasidlarim masin v qalaydan d"uzldiln oyuncaqlarnan oynadigi bir halda, mn babamin p"upitrini qarsima qoyub, lim qlm g"ot"ur"ub tsvv"ur"umd canlandirdigim orkestr rhbrlik edirdim”, -deyrk, – nv M"usl"um fikirlrini b"ol"usm"usd"u.

Babasinin hyat v yaradiciligi M"usl"um Maqomayevi daima maraqlandirib. O, babasindan qalan arxiv materiallarini diqqtl "oyrnib, dogma v yaxinlarinin babasi il bagli danisiqlarina qulaq asib, aldigi mlumatlari toplayaraq sintez edib v babasinin m"umk"un olan obrazini tsvv"ur"und v txyy"ul"und canlndirmaga, formlasdirmga calisib v bir sual trafinda hmis ill"uziya qurmaga sy g"ostribdi. Nhayt ki, m"ugnni, qismn d olsa “mnim babam nec olubdu?” sualina cavab tapa bilmisdi.

“Dogmalarimin dediklrindn bildim ki, babam olduqca sxavtli, liaciq, daltli, hmcinin, insanlara m"utmadi k"omk etmyi bacaran bir insan olubdu. "Uzeyir Hacibylinin Peterburqdan babama "unvanlandigi bir mktub indiy kimi bizim ail arxivind qorunub saxlanibdi. Hmin mktubda "Uzeyir dostu bd"ul-M"usl"um g"ostrdiyi maddi k"omkliy g"or tskk"ur"un"u bildirrk yazirdi:

–Mnim imkanim var ki, sakitc islriml msgul olum. Bunun mntiqi nticsidi ki, mn konservatoriyaya daxil oldum. B"ut"un bunlar "uc"un, g"ostrdiyin hqiqi k"omy g"or sn "urkdn tskk"ur edirm v bunun "uc"un sn borcluyam. Bu arzumun yerin yetmsi "uc"un sn rahatligini, hmcinin, saglamligini qurban verdin. G"orsn bacara bilcmmi, sn minntdarliq edim?”

Bu, mktub 1914-c"u ild yazilibdi. Hmin zaman gnc "Uzeyir musiqi thsilini konservatoriyada davam etdirmk "uc"un Peterburqa glmisdi. Hadislri bir qdr qabaqlayaraq demk olar ki, m"ugnni M"usl"um Maqomayev, sanki babasi bstkar bd"ul-M"usl"um"un prototipi olmaq mqsdini qarsisina mqsd qoymus v b"ut"un hyati boyu bu istiqamtd hrkt etmy "ust"unl"uk vermisdi.

“Babam, hm dostluq, hm d, "urkdn smimi jest etmyi bacaribdi. Bizd cox az adam tapilar ki, “Koroglu” s"ujetin operanin yazilmasi ideyasinin eyni vaxtda, hm Maqomayev, hm d Hacibyliy glmsini bilsin. N vaxt ki, babam, bu bard "oyrnir, hmn opera "uc"un yazdigi partiturani cirib atir v deyir:

"Uzeyir yaxsi yazar.

Buna rgmn babam, hm d xostbitli insan olubdu: dostu "Uzeyirdn frqli olaraq yaxsi kef ckmyi xoslayibdi. N vaxt ki, g"unah sahibi Z"ulf"uqar Hacibyli “kef ckmk "uc"un” o zaman ki, taksi-fayton il babamin arxasinca glirdi, onlar qaygili sift g"ostrib nnmi aldatmaga calisirdilar, guya ki, teatrda musiqi il bagli txirsalinmaz is var. Ancaq fayton, onlarin arxasinca l yellyn Baydag"ul xanimin g"orm hatsindn cixan kimi istiqamtini dyisirdi v Baki aktyorlari, asiqlari, xanndlri, musiqicilri yigisan sevimli restorana smt g"ot"ur"urd"u.