Зямля дзядоў! Гудуць на ліпах пчолы, За штосьці птушкі сварацца ў садах. Вось дом стары. Два клёны і таполя, Як старыкі аперліся на дах. Сабака спіць паміж чырвоных макаў, І гарлачы сышліся на сукі Паміж сабой аб нечым пабалакаць, Пагрэць на сонцы старыя бакі. Туляўся ў свеце як па пеклу Марка, А тут сустрэнуць жартама "дубцом", "З каня" ля шулаў пачастуюць чаркай І павядуць, гамонячы, у дом. Бабуля у старым сваім уборы (Крывёй не родная, а як свая) Пачне неміласэрна лаяць горад, І за плячыма з лыжкаю стаяць. Што, пэўна, кормяць там аднэй мачалай Ці іншай, можа, поскуддзю якой, Бо стаў худы як той курыны палец. Засмаж сабаку - рады дасць і ёй. А дзядзька, што ў вадзе сядзеў ад рана З ухмылкай скардзіцца на ход падзей, Што рыба стала з гонарам як пані, Ні на якую трасцу не ідзе: "Як цюцька змок, запэцкаўся у глейку, Сяджу як у разоры той нарог. Лавіў, лавіў - ну хоць бы лапаць нейкі - Пачулі, што прыйшоў рыбацкі бог. Калі як зараве гудок пабудку, Як пачалі бляшню хапаць яны. Мо думалі, што я пайду - аж дудкі, Я, дзетухны, сягоння выхадны. За мокрыя штаны - нясіце кару... Сілкуйся, брат, не праглыні язык. Пачаставаць як трэба нельга зараз, Міроны вельмі мала - маладзік". Гарэлка льецца. Ціхі гук вясёлы. Чаму не выпіць, як прычына ёсць. Скаварада велічынёю з кола, Кускі - з каровячы прыблізна нос. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Даволі. Надыходзіць "час сабачы". На вулках ціша і спакойны сон. Выходзім і даволі ясна бачым, Як хітры бэз рвануўся ад акон. Стаяць яму цвярозаму, без чары, І ноч усю да ранішніх гудкоў Ён будзе з ветрыкам пра нас пляткарыць У сто зялёных, вострых языкоў. Пакрыўдзіўся... Зноў пахне сена цёплымі лугамі, Па-над страхой знаёмых зор агні. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Адрына з заімшонымі бакамі, Дзе цёплае гняздо звіваюць сны.
V
Зямля дзядоў! Дняпро ад хмарак белы, Чубатыя ад хмызу курганы. Ускраінныя хаты уцалелі, Як быццам не было зусім вайны. А там, далей, за старымі садамі Прайшла агню бязлітасная плынь. Не вулкі - сківіцы з двума зубамі І на камнях палын, палын, палын. Забудзь на міг заводаў голас грубы, Глянь на слупы асмаленых ракіт І ты пачуеш гул татарскіх бубнаў, Віск баявы і дробны стук капыт. Як трыста год таму ляцяць арканы, Ізноў навала, барацьба і жах І валакуць русявых паланянак Чужынцы на запененых канях. "Чорна хмара падступае, Цар турэцкі наступае, Хоча сватаць Андрэеўну..." Спявай апошні раз перад разлукай, Забіты твой каханы у баю, Ўскінь дагары заломленыя рукі, Цалуй апошні раз зямлю сваю. Зноў, як раней, гатуюць смерць сабакам І помста нарастае дзень у дзень. На кожнай хвоі - чалавек з пулгакам, За кожнай сціртай шыбень і кісцень. Над роднаю, над залатой зямлёю Пранёсся ураган пакут і мук. Здаецца, што арда прайшла вайною, Пусціўшы ветрам працу чорных рук. Эх, людзі, людзі. Па-дурному, слепа Свой поступ вы да лепшага вялі, Не выдумалі як любіцца лепей, А знішчыць - дык да атама дайшлі.Зямля дзядоў! Раз'юшанае мора. Народнай помсты страшны землятрус. Я горды за цябе. І ў гэтым горы Ты не лягла дадолу, Беларусь. Хай гарадкі маленькія марудзяць, Будуюцца па тры будынкі ў год, А ўсё ж галоўнае - жывыя людзі. Народ не знішчылі. Жыве народ. Замест людзей, што адхадзілі ў поле, На свой завод, на службу у нарад У доме пад разгатаю таполяй Расце на змену самы меншы брат. Ён слухае Дняпра прызыў напеўны І вучыцца на дрэвах майткі драць, Яму пры камунізме жыць напэўна І зорны шлях ракетай пакрываць. Ён разбярэцца у старых паданнях, Перачытае пыльныя тамы, Прыпомніць лёс бацькоў, вайну, паўстанні І кіне позірк свой далей, чым мы.
VІ
Зямля дзядоў! Любімы мой народзе, Што моц сваю пазычыў у дубоў, Дыхтоўна зробленыя на стагоддзе Нашчадкі бортнікаў і рыбакоў. Не зверне шлях мой на шляхі чужыя, Заўсёды дарагімі будуць мне Зарэчча, горад, хвоі залатыя, Ашыткі на прароўскім мулкім дне, Ад месяца чырвоная кітайка, Што цягнецца над соннаю вадой, Блакітнае крыло дняпроўскай чайкі І ў ціхіх хвалях шчупачыны бой. Народзе мой, да шчасця чалавека Ідзём з табой дарогаю адной, Твае сябры - мае сябры навекі, Твой вораг - самы люты вораг мой. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Блакітнае, жамчужнае змярканне. Снуецца ў сэрцы ціхіх думак рой. Чырвоны месяц выйшаў на спатканне З нячутнаю і цёплаю вадой. Не можна ад нябёс адрозніць повень: І там і там адна і тая ж бель. Плыве пад ветразем крылаты човен Як казачны ў паветры карабель.
Слова Мiцкевiчу
Верш у прозе
Кажуць, што ў ноч на дваццаць шостае лістапада ты з'яўляешся на зямлю, якая цябе нарадзіла, і ходзіш па ёй, заглядаючы ў кожную хату, ў кожную адрыну, на дно кожнага глыбокага возера.
Нячутныя крокі твае, а вочы з пяшчотнасцю нябачанай глядзяць на гэтую простую і мілую зямлю.
Рукі твае дакранаюцца да кары дрэваў-манументаў, галубяць кожны ліст на прырэчнай каліне, а вушы чуйна прыслухоўваюцца да новых спеваў, што гучаць на берагах чыстых, як сэрца тваё, беларускіх рэк.
Ноч вялікая-вялікая, і таму паспяваеш ты пабываць скрозь: на рудых берагах Дняпра і на беразе Світазі, дзе ў хвалях водарасці заблыталіся як русалчыны косы, ў сініх лясах Гродзеншчыны і на гары Маяк.
Неабсяжная зямля наша, але паўсюль, дзе пачуеш ты "кугаканне" савы над акном хаты, ты, непрыкметны, заходзіш у хату і глядзіш у вочы новаму чалавеку, які нарадзіўся ў той дзень, калі ты памёр.
І дзіцёнак маўчыць і ўсміхаецца, бо ён бачыць тое, чаго не бачаць дарослыя: не прывід, а проста добры чалавек, толькі больш маўклівы, больш паглыблены ў сябе, нахіліўся над ім.
А ты глядзіш на яго і калі бачыш, што сумленныя вочы ў яго бацькоў, даеш яму добры і сумленны лёс.
Аднаму ты даеш будучыню слаўнага казачніка, другой - будучыню добрай маці, трэцяму - славу вялікага героя, а чацвёртаму - проста славу Чалавека, працаўніка, рукі якога робяць усё на зямлі і кормяць таксама ўсіх.
Мяне ты чамусьці зрабіў паэтам, даў мне вочы, якія бачаць сум явара над вадою; вушы, якія чуюць песню чалавечую; рукі, якія здольны перабіраць як струны галіны прырэчных верб; ногі, каб выхадзіць зямлю; і глотку, каб спяваць язычаскія песні, песні сонцапаклонніка.
Я не кажу, што твой вялікі голас гучыць у нашым. Проста маленькім ялінам добра ў цяні адвечнага дрэва.
Пераблыталіся нашы шляхі, шлях тваёй Радзімы і шлях маёй, і шляхі ўсіх краін славянскіх зліліся ў адну раку і не адрозніш, дзе тая, а дзе іншая плынь.
Пацебня і Каліноўскі і Траўгут баранілі праўду тваю, рускі, беларус і паляк, і славаю іхняй быў бяссільны плач кабеты, пра які ты пісаў, і моцны ўдар нашчадкаў, якія павалілі спрадвечнае пудзіла.
Вялікае сонца славянскае, ты ж бачыш іх, калі прыходзіш да нас у лістападаўскую ноч, ты ж сам ведаеш гэта лепей ад нас.
Як сонца ў маленькай кроплі адбіўся гэты вялікі шлях у непрыкметнай долі маёй.
Продак, што загінуў у шэсцьдзесят трэцім; песні, што спявала мне маці; сваяк мой, які калісьці ў падпітку на знак таго, што жыве ў нашчадках дух і мужнасць Гражыны, з'ехаў з "капца Міцкевіча" на гарачым кані, пусціўшы яго наўскач.
Я веру: табе гэта спадабалася б. Ты заўжды любіў маладзецтва.
Але бачыш, іншыя, новыя надышлі часы. Вось рукі сябра-паляка ў маіх руках. Я адчуваю іх цеплыню і цвёрдасць і суровую, сяброўскую ласку.
Вось кніга тваіх вершаў перада мною. Яе падараваў мне твой нашчадак (нацыя ж заўсёды нашчадак лепшага свайго паэта).
І на вокладцы напісаў ён словы твае: "Вашы чужаземныя твары маюць права пражывання ў сэрцы маім".
Бачыш, вось зямля, вось новае жыццё на ёй.
Настала "сіла праваў", і праз стагоддзе абняліся ўнукі славянскія.
Кветкі і чырвоныя галіны восені, працу рук нашых і песні прыносім мы на магілу тваю, вялікае сэрца славянскае, настаўнік і сябра наш.
Звоняць і звоняць вярбовыя струны, і цвёрдыя крокі твае заўсёды гучаць разам з нашымі, і наперадзе, і лёгка нам ісці, адчуваючы цябе поруч.
Туды, туды, дзе сонца ўсходзіць.
Кастальская крынiца
Чутка ёсць, што ў лясной лагчыне, Дзе туман на галінах сядае, Ручаёк празрысты і сіні З-пад калоды ў свет выцякае. Там спявае ўсё-ўсё жывое, Нават жоўтая, палая гліца, І спяваюць стройныя хвоі, Што растуць над гэтай крыніцай. Кропля кожная голас мае, Як бяжыць яна па адхону. Нават шчур салаўём спявае, Як нап'ецца вады сцюдзёнай. Чуеш? Песня звініць, не сарвецца Гукам чыстым, высакародным. А крыніца - песняю звецца, А цячэ яна - з гушчы народнай. Адшукаць бы яе на прадвесні У лясістых горах і долах, Каб спяваць не чужую песню, А сваю - ды на поўны голас. Як шукаць мне тую крыніцу Сярод дрэў вялікіх, няўламных? Як вады дасхочу напіцца І зайграць, каб слухалі камні? Каб зубры прыходзілі з лесу І надоўга жаваць забывалі, Каб сабакі - і тыя за песню Запылёныя ногі лізалі. Каб магутнай была як навала, Каб для ўсіх была добрай знаёмай, Каб мярзотнікаў розных карала Як удар няўмольнага грому, Каб са мною плакалі людзі І смяяліся разам са мною, Каб у самых бяздушных грудзях Сэрца стукнула як маладое. Тут адному дарогі не будзе, Правядзіце мяне да хвояў, Працавітыя, простыя людзі, Сумленне маё жывое.
"I чаго гэта, таварыш..."
І чаго гэта, таварыш, Так заўжды бывае, Што удома часта марыш Аб нязнаным краі? А як лёс туды закіне - Сэрца сніць заўсёды Пра звычайную асіну На родным гародзе.
Энтузiясту
Ўсё жыццё ён збіраў дыяменты народныя Па шляхах Беларусі і ў спёку і ў сцюжу, Ўсё жыццё яго сэрца высакароднае Працавала няўтомна і білась напружана. Ў гуках злоўленай песні жыло незвычайнае: Шчасце новых гадоў над радзімаю мілай, Спеў жалейкі над рэчкаю, гукі адчаю, - Ўсё, чым людскае сэрца вякамі жывілася. Песні сытых дажынак у жнівеньскім садзе, Кліч купальскіх агнёў здалёку і зблізку, Песні жніўных палёў, песні гора і радасці, Песні маці над першай дзіцячай калыскаю. І не штучнаю кветкай, а кветкай сапраўднаю, Не ў паперы, а ў гуках, дарагіх і любімых, Ўстала песня народу простай, як праўда, І такою вялікай, як гэта магчыма. Ціха ў зале. І твар яго думкай асвечаны. Кажа ён пра фальклору адценні і фарбы, Кажа нам пра жыццё, што адному прысвечана - Збераганню народных, нязлічаных скарбаў. "Піце з чыстай крыніцы, з напеваў матчыных, Сцеражыцеся, хлопцы, частушкі таннай, Паважайце, любіце бацькоўскую спадчыну - Ўсё сплыве, а легенда і песня застанецца". Хай не ўсё у жыцці так як след атрымалася, Памятайце, настаўнік, што слова плённае Як зярнятка на добрую глебу ўпала, І у сэрцах юнацкіх зарунела, зялёнае. Шмат яшчэ спадкаёмцаў вам трэба выкаваць. Будзе шлях пераможным, слаўным, бяскрайнім. На вялікія справы - і сэрца вялікае, На вялікае сэрца - і лёс надзвычайны.