Чтение онлайн

Ал он шінші асырды басынан бастап католик дініндегі Европа кресшілері православ дініндегі гректер мен орыстара арсы шабуыла шыан. Бір мы екі жз тртінші жылы олар Стамбулды алып, Византия патшалыын жойып, латын империясын ран. Эсті мен латыштарды жеіп, здеріні лдарына айналдыран. Осындай ара тнекті орыс жртыны басына да тудырма болан. Біра Шыыс жаынан жау ктпеген Александр Невский оларды 1240 жылы Нева зеніні, 1242 жылы Чуд кліні стінде жеген. Демек, соыс лі бітпеген-ді, лі де орыс еліне скери кмек керек еді. Бір мы екі жз ыры бірінші жылы Лигницеде Польша мен неміс рыцарьларыны бірлестігіні кл-таланын шыаран Бату зіні удесін бзан жо. Бл жадай Алтын Орда хандары Бату, Сарта лгеннен кейін де, Берке тсында да саталып келген. Ал 1269 жылы неміс кресшілері здеріне арсы шыуа Новгорода Алтын Орда олыны келгенін естіп, бл кезде кшейіп алан орыс князьдарынан бітім срады. Сйтіп орыс жері кресшілерді шабуылынан млде тылан. Алтын Орда хандары Бату саясатынан хан Мамайа (1362 ж.) дейін айырылан жо. Оан себеп Сарай шаарында отыран хандар бір кезде здері баындыран орыс, болар, Дшті ыпша елдеріні олдарына енді здері арап алан-ды. Ал бл ортада осыдан екі асыр брын алты-а мы болан орыс елі бден лденіп, кемеліне жетіп лгірген! йткені оны бл дрежеге жетуіне Алтын Орда кншыысынан келетін жауына алан болды. отан жырау достыты андай лы кш екенін, кршілес елдер тату трып, жерлерін бірге орайтын болса андай апаттан болса да тыла алатынын білдірді.

Жырау сзі білайыра намааны ха, кезек енді азтуана беріліп, анау шырай жнелгенде хан кенет олын ктерді. Жырауды ошаметтеп «Уай, пле!» деп лепіре ызынан жрт тына алды. азтуан да шауып келе жатып ая желіске тскен жйріктей даусын тмендете тсіп, арынын зер басып, сзін кібіртіктетіп барып тотады.

— Намаз мезгілі болып алды, — деді хан, — азтуан жырау толауын содан кейін тыдалы.

білайыр мсылман ханы боланмен, Мхаммет пайамбарды жолын берік стамайтын. зі намазды кейде оып, кейде оымайтын. Онысына арамай хан орнынан трегелді. Ханмен бірге жрт та апыр-топыр озалды. Осы кезде Найманны бас батыры аптаан шеткі топтан сытылып шыа берді. Ол асыа басып Найман руына арнап тіккен ртені баурындаы а ордаа келді. Есік алдында тран, олында найзасы бар, елтірі тыматы, стіне шекпен киген, кзетші сары жігіттен:

— лі келген жо па? — деп срады.

— Келген жо.

аптаай обалжи алды.

— Япырай, бірдеме болмаса игі еді. Келер уаыты асып кетті. лде зі барып айтасы ба?

— п. Барсам, барып айтайын.

Найманны аты шулы бас батыры, атан жілік балуан, айдаара арсы барар жрек жтан аптаай ара аса кедей болатын. арамаындаы он бес араша йді, жаудан тскен олжа мен атып алан бы-маралымен асырайтын. Жау жо жылдары сауатын сауын, кшер клігін ауатты аайындарынан алатын. Осыдан екі жыл брын лытауа арар атуа бара жатып жта ысты аяы атты борана айналып, ш кн Тайкеткен зеніні бойындаы Айыртауды ы жаындаы білайыр хана жататын ысыраты йірлерін баып жатан, маайында тлдыр жо оса аялдаан. Сонда, ос басы, он ккжал асырды бір кнде жалыз зі тсіретін йгілі ашы жне атпал батыр жылышы Орапен кездескен. Айлас атын мдас, хан мен биге бейнет етіп жрген ос батыр біріне-бірі наан. аптаай елуден асып кетсе де, ал, Ора жиырма беске жаа жетсе де, мір ндері бір жерден шыып, екеуі достасып алан. Осы Ора мына болып жатан аса осыдан ш кн брын келуге тиісті еді. Мадайына басан жалыз аты Абаайын бйгеге оспа болатын.

Абаайды ашан асырды алай уып жететінін бір-екі рет крген ат сыншысы аптаай:

— Жйрігіді сынап кр. Мен бірдеме білсем, Абаай ята алдырмайды, — деп Ораа зі аыл берген.

Ора атын бйгеге оспа болан, біра лденеге:

— Жасы, аса келейін, — деген, тек біреу-міреу асты етіп жрмесе…

аптаай бл жолы жылышыны сзіне кіл аудармаан. Тек Ора уделескен уаытында аса келмегеннен кейін ана «со шіркінге біреу-міреу асты етіп жрмесе еді?» деп обалжи бастаан. Сондытан да шыдай алмай жылыдаы Ораа дейі кісі жібергелі тр.

Жылышыны келуін таы бір адам шыдамай ктуде еді. О да Ораты жалыз атын бйгеге салатынын білетін. Бл кткен — бкіл Дшті ыпшаты міршісі атігез хан білайырды келіні, басына ара жамылып сонау тбе басына шыып кншыыстан кзін алмай телміре алан, Шах-Буда слтанны жесірі — Аозы-Бегім. са болан ажарына араса, жректегі жлдызы шкендей. Жо, Ора пен бны арасында дай алдында кнлі дер, не ауыл арасында секке ілігер ештее болан жо. Тек, біраздан бері бір-біріне мартан ысты жректер, кріскендерінше шыдай алмай алас руда. Осыдан трт кн брын аса мінетін атын алуа келген Аозыа Ора таы зіні лердегі сзін айтан.

Елінен бала жасынан еріп келген Ораа Аозы:

— дай алдында кнкар, жрт алдында арабет болым келмейді. Ерімні асы тсін, — деген аба беті балбл жанып, — содан кейін айын атамнан рсат сраймын, кнсе шариат алдында осылам.

— Кнбесе ше? — деген Ора обалжи. — Бар лемні те жартысын билеп тран, аузынан жалын атан білайыр хан келінін есігіні алдында жрген лына береді дегенге сену иын…

— О да адам емес пе? — деген жас слу абаын сл шытып. Сол стте кзінен шын атып жігітке араан: — Кнбесе… Дниеде екі тума жо. Брібір… Онда да осыламын! — деген.

Кенет рыш денесіне анат бітіп, ккке шар стай кілі шали жнелген Ора:

— азір ліп кетсем арманым жо, — деген даусы уананынан сыбырлай шыып. — Аса мен де барамын, Абаайымды бйгеге осып крмекпін. Сонда крісерміз!

Біра Ора аса келмеді. Егер тірі болса келері кмнсіз еді. Оны Аозы жасы білетін. Сол себептен зге рбы-рдастары айтыса кеткенде, ол шыдай алмай аулыны сыртындаы мы жусанды, тырбаай бетегелі ыраа шыып, кншыыса арап Ораты сарая ктумен болан.

Хан жырау толауын ыпша руыны Шыысхана арсы шыып ерлік крсеткені шін тотатан жо. Бндай толауа Сайбан рпатары тгіл, бкіл Жошы рім-бтатарыны латары йренген. Ал шыдай алмаандары кегін ішіне сатап алатын. Тікелей дау шыаруа халыты аарынан сескенетін.

Хан анын ішіне тартып отырса, ол жырау сздеріне шамданандытан емес, бтен жадайдан Батуханны рпаы Бердібек ханды аайын-туысы лтіріп, Сайбан рпатары Сайын таына отырана дейін Дшті ыпша Ордасы ркімні олында келген. Бл кезде болан ханны брі дрысын айтанда не Ноай батырды, не Аса Темірді дегенімен жрген. Тек Орыс хан, Тотамыс пен Едіге ана кнбеген.

Сайбан рпатары Кк Ордаа ие боланнан со да осы жадай жойыла оймаан. білайыр хан таында отыранмен де оны олынан халыты басын осып, Сайын Ордасыны ызыл туын бкіл Дшті ыпша стіне желбірете алмаан. Оан себеп бз-баяы аза руларыны з батырларына, биіне ана баынуы. Рушыл халы хан стемдігін тек ру басшылары би, батырлар абылдаса, сонда ана мойынснан.

Тек зіні дшпандарын жеіп, білайыр Кк Ордаа билігі ктеп жре бастааннан кейін ана бл жадай кілт згерді. Біра ол Орда тбесіне Сайын туын да емес, А Орда туын да емес, збек ханны туын тікті. леріне он жыл аланда ыпша, Мауреннахр, орасан жеріндегі «осыдан бір пле келеді-ау» деген Жошыны баса рпатарыны басын остырмай тізе крсетіп, мдай бытыратып, райсысын р жаа уды. Тек Жошыны бір буыны асым слтанны Астрахань таына отыруына жрдемдесті. Онда да білайырды зі ана білетін себебі бар еді.

білайыр Шыысты кп жерін аланменен, бл жеіс зіне ауіпті атер туызуа айналды. Талан-тараж болан Жошыны баса рпатары білайырды жеу шін жапа шеккен руларды біріктіре бастады. сіресе Моолстанды басарып отыран Жаатай рпатарымен енді жаа хандыты жанталаса кксеген Жнібек пен Керей тіл табуа тырысты. Егер блар тіл тапса, оай кш емес. Оны бл жаланны ыбыр-тыырына еледеп тратын хан жасы біледі.

Моолстан мен аза руларыны басын біріктірмей рту керек! Ал ртуды екі жолы бар, бірі — Моолстанды шабу. Екіншісі — Жнібек пен Керейді кп кешіктірмей жою.

йелменді ел Моолстана аттануа лі ертерек. Ол шін орасанды зіне тегіс баындырып, бден кшейіп алан абзал. азір осыншама жерге анат жайып кеткен Жаатай рпатары мен Моол бекзадаларын ая астынан рта алмайсы. Сонда екінші жол алады. білайыр хан ордасында туалы тран блікті білмей жрген жо, біледі жне сол блікті Бара балаларынан шыатынына да шек келтірмейді. Сйте трып, оларды бірден, тіпті бір тнде нкерлерін жіберіп, жо ылып жіберуге жрегі дауаламайды.

Ханны дл ткір анжардай алып тсетін кезінде де алып тсе алмауыны да лкен астарлары бар…

Шыысханны тсынан-а рпатарыны кбі арамаындаы алалар мен оныстанан елдерді тек талау шін керек деп араан. Тек осы жаынан келіп, олар шауып алан алаларды, оныстанан елді тонаумен болан.

Ал, анды жорытарды осынау тасындары басыла бастааннан кейін, Шыысхан рпатары арарым хандыыны кімшілік ісін басаратын, гедейді о олы Елуй Чусайды арасында бл істеріні дрыс емес екенін ойлай бастаан. Елуй Чусай гедейге: «лы ханды ат стінен тспей жаулап алынды. Оны енді ат стінде отырып басаруа болмайды» деген. лы идам аылшысыны бл сзін кп ойлаан сіресе Мке хан. Егер скерлер блай аты-жні жо бар алаларды шауып, оныстасан елді рта берсе, кп кешікпей тонайтын жерді де, елді де алмайтынына кзі жеткен. Сол себептен арарымны ордасына ие боланнан кейін, зіне баынышты алалар мен оныстасан елді анын соруды баса жолын іздеген. Жолын тапан да, Шыыс рпатары шауып алынан алаларды бріне даруа (Орта Азияда) мен басатар (Иранда) белгіленген. Е алыс тран Иран жеріне бас баса боп Аргун батыр жіберілген.