Заговоренный меч (на каз.яз.)
Шрифт:
— лы Шыысхан шартын бзды. Орманбет биді рпаы ділгерейді ызы есірей [13] арашашты з бетімен олжа етемін деп Керейді арабатырымен таласты.
Олжаа таласана — лім жазасын беру Шыысхан Ясысында жазылан. Шапыншылы заманда скер арасы бзылмасын деп бны хан рпатары мыты стаан, ас батыра ойылан айып ауыр.
— Оан андай длелі бар? Керей арабатырды зі айтты ма, лде крген жан бар ма? — деді Ажол лі де даусын згертпей.
— арабатыр сол таласта аза тапты. Крген куні де ызба анды Саянны алдаспаны алып тсіпті.
13
Есірей — ола тскен ттын деген маынада (ескі ыпша термині).
білайыр жмсаан бір смны сзіне аал обыланды крт сеніп алан. Осылай болуын тілеген кіл, Саяна таылан кінні а, арасына кз жеткіздірмей, зін де жаланы рбаны етіп отыр.
— Олжаа алай таласанын онда батыр Саянны зі айтар?
— Кнсін мойына алу шін шын батыр болу керек.
— Арынны ардаты жиенін атын демексі бе?
— Олжа есірейге таласу атын рекеті.
Екі батыр алыса кететін анды ауыз арлан тбеттердей алая арады. Біра хан алдында тзім сатау керек, ендігі сзді Орда иесінен ктіп н-тнсіз отыр.
обыланды батырды бл жанжалды неге бастап отыраны білайыра аян. Кйе жаа айтылан сзді астарында кйікті сыр жатан. «лде батыр Саянны ылыы рас па екен?» білайыр хан йде отырандарды кз астымен бір шолып тті. Хан кеесіне келетіндер алай згеріп кеткен. Мешін жылы Дшті ыпша таына отыранында зі он жеті жаста еді. Ол кездерде скер басшылары да, Орда тіректері де басалар болатын. Мынау Арын, ыпша жайсадары алан трде Маыт, Дулат, йсін, оырат, Найман, Тубай, йыр, ытай [14] руларыны мытылары отыратын. «Хиуаны шапанында да сол топ асымда еді. Тек алматармен айасанымда ойымнан шыпады. И, ол мені е арабет жеілісім болды. скерім Сыра дейін шегінді. зім Сыанаа аштым. Жауымнан кп н тлеумен зер тылдым. Сосын ой Дшті ыпшаты басты рулары Арын мен ыпшаа ара сйемек боланым… Одан не шыты? Тікенектен шошып шо басты деген осы емес пе? тте жас кезім айта оралар ма еді? Онда бйтіп жан-жаыма обалжи арап отырмас едім-ау! Шіркін жасты, дарияны алашы тасыан арынындай еді-ау, бзбайтын бгеті бар ма еді? Екі жыл тпей, Дшті ыпша хандыына ол созан Сайбанны ортаншы атыны кілімайдан тараан анбайды лы Елбектен туан Махмед-ожа ханмен Тобыл зеніні жаасында алы скерімен кездесіп жеіп шыып едім ой. андай ызы, андай айтып келмес, селдей ттті кндер! Сол жолы еді ой, зге батырларымны біреуіне де имай он тртінде туан айдай толысыан, адамзатты слуы, Махмед-ожаны жесірі, Арынны ызы Аана-Бикені зім алып едім. Аана-Бике десе Аана-Бике еді ой. Адамзат нпсісі дегенді ойсайшы, жастай осылан ерін лтіріп, зін атындыа аланымда опа таптым ба? шаында жатанда тсегі наыз бір жылан ініні асына салынандай сезінесі. Ін ішінен бір улы жылан ысылдап шыып, жалааш денее айыр тілін сып алатындай! Мен анша жасы крсем де, бір иілмей тті-ау, бейшара. айтсын, мен р ана ерін лтіріп ойдым ба, соынан еріп келген ш жасар баласын да лтірттім ой. лтіртпеске болмайтын еді. Хан таы деген періште де ызыатын бір сиырлы арман ой. гей бала тгіл, з балаа да сену иын. Ал Махмед-ожа баласы, жабылмаан стара трізді еді, абайламаса олыды алып тсуі оп-оай. Оны мен рине дрыс лтірттім. Біра одан не таптым? Шешесі жылы шырайын бір крсетпей кетті. Менен балалы болып алмайын деп, сан мртебе кшл ішіп іш тастады. Жалыз-а бл ажалдардан пайда крген Сарыт-Шиман Маыт болды ой. Тапсырмамды адал орындады деп мен оан андай тартутаралы бермедім, андай дрежеге ктермедім. Дшті ыпшаа зімнен кейінгі адам еттім. рине мені мным згелерге наан жо, сіресе Барам, Алаш батырлара…
14
ытай руы ол кездегі Жетісу маындаы аза руларыны бірі.
Хан Ордасындаы тартыс сол кннен бастап кшейе тсті. Содан бері отыз жылдай мір тті, ал тартыс лі бір толастамай келеді. айран, дние! андай айсар едім! Отыз жыл! Отыз жылды ішінде андай жауымды жебедім! Демек адамны асы — арам шп трізді болады екен. Отаан сайын аулай се тседі. йтсе де мен де аянып аланым жо. ай шаарды алмадым? Хиуа, Самарант, Икра-тп, Бар, Сыана, азаты жеке лысы болып жрген Махмед-ожа хан, аалы-інілі Ахмед-Махмд, Мстафа хандарды жеіп, Есіл, Тобыл, Нра бойын зіме араттым… Біра сонда шыан андай мйізім бар? Алашы хан болан кезімде Найман, Маыт, йыр, оырат руларынан аймысам, енді міне Арын, ыпшатан сескеніп отырмын. Брын жауым зіммен аталас Сайбан тымдары еді десем, енді міне, Жошыны он шінші баласы Тоай Темірден тараан рпатары болып отыр.
білайыр Арынны би, батырларыны алдыы жаында отыран слу мртты Жнібек пен жалааш анжардай тсі суы Керейге кз иыын ау-дарды.
«И… и… Аба слтаннан блар ауіпті. Шыысхан нояндары кйреткен, соынан бабалары Орыс хан айта жндеген А Орда астанасы Сыанаты жаулап аланымды блар мгі-баи кешірмек емес. Жне Аса Темірді баласы Шахрук слтаннан туан лыбекті ызын аланыма да ыри-аба. Мені Бар, Самарант бектеріне бйрегімні братынын кре алмайды. Шамалары келсе, тез-а жеке аза ханы болып оаша отау тікпек. Тек блініп кетуге зірге кштері жеткіліксіз. Бастары осылмай жрген рулары болмаса, соынан ттаса ерген елі жо. Ал ел деген не? Ойынан шыпаса, сенен рки жнелуге бар. Мына Ажол биді айтып отыранын ескермей крші, бкіл Ар- ын, Найман, оырат болып ши шыаруа дайын. Бара баласы Жнібекті, Болат баласы Керейді кткені де осы. Кптен бері Жнібек пен Керей осы руларды сзін сйлеп, сойылын соып здеріне баурап жр. Азантай млт кетсе, оыралаан гіздей мки тулап, жртты бліп кеткелі тр. Сонда не істеу керек? Арыннан орып ыпша батырыны сзін аясыз тастау керек пе? Жо, йтуге болмайды. азіргі ара сйерім, брыныдай Маыт емес, жошын ыпша! ыпша мені азір анды шопарым. Оны дрыс сілтей білсем, лі де болса талай Жнібек, Керейлерді басын домалата алам. Демек, шешім андай болуа тиісті? Екі жа менен бірдей жауап ктуде ой».
білайырды іркіп отыран ойын кенет сыырлай ашылан есік ні бзып кетті. Хан тмен тсіп кеткен басын ктеріп есік жаа арады. Жаында айтыс болан Шах-Буда слтаннан туан жеті жасар немересі Мхамед-Шайбани екен. Атасы хан, наашысы бкіл Алтын ханны бас батыры Домбалы батыр боландытан, білайырды бл немересі з балаларынан да анарлым ерке, тентек. Жне хан да оны ерекше жасы кретін. Бала есік алдында тран пасбандара, [15] й іші толан бек, слтан, мір, хакім, батырлара арамастан йге кірген бетімен згелерді баса-кктей алтын таты жанына бір-а жетті. Атасы білайыра еркелей:
15
П а с б а н — (кне тркі тілі) кзетші деген сз.
— Тарланкк тым асау екен, бие сауымдай мезгіл шаптым. Біра мені тсіріп кете алмады, — деді матана, — брібір мен оны йретіп аламын!
— Кезі келгенде бл дозаты отына сен де кйерсі, зірге ойнай бер. Бара ой.
— айдаы доза? — Бала атасына еркелей арады. — Мен хан боланда ол дозаты жмаа айналдырам. Кр де тр?
Хан клімсіреді де ойды. Кенет оны кзі есікке таяу тран Керейді он жеті жасар баласы Брындыа тсіп кетті! Жрегі дір ете алды. Ананы бет былысында жеті жасар Мхамед-Шайбаниа деген аязданан ар трізді бір алуан шпендік ызары байалады. Шет кздері шотай адалып тр.
Елуге таяан білайырды тікелей хан таына отырар мрагері е тышы марм Шах-Буда слтан болатын. Одан кейінгі кезек екінші баласы Шайх-Хайдар мен осы Мхамед-Шайбанидікі… Аылды хан жау садаыны оы, зі лгеннен кейін, Шайх-Хайдар мен осы жеті жасар немересіне кезенетінін бірден ты. Хан таына ие болудан туатын лы таластан лі тсінігі жо жеті жасар немересін ораысы келгендей білайыр кенет Мхамед-Шайбаниды аялай бауырына ысты. «Расымен-а біреу осы нрестеге де ол ктерер ме екен? Кімні бл шаыраын иратып, тндігін тіліп еді?» — деді ол ішінен. Біра хан дл бл стте зіні Махмед-ожаны баласына істегенін есіне тсірмеді. Бсе, ш жасар нресте Махмед-ожаны лы білайыр ханны несін блдіріп еді? ай шыраына клеке болып еді!
Бірін-бірі асырша талаан, тек жегендері ана мір сретін атал заман. білайырды кенет немересін бауырына неге ысанын бір-а адам ана тсінді. Ол — Жнібек слтан еді. «Дрыс ойлап отырсы, хан ием, — деді ол ішінен, — сені ошаыды маздататын аыры тобылы осы Мхамед-Шайбани немере болар. Жеті жасар баладай емес тым ересек, аылды… Егер осы немере ыршынынан иылса, сені де отыны мгі снгені».
Демек, бір мы трт жз алпыс сегізінші жылы білайыр хан лгенде, он жетіде алан Мхамед-Шайбани мен он екі жасар інісі Махмт-Слтанны ерлік рекеттері арасында білайыр ошаыны кпке дейін снбейтінін дл осы стте Жнібек слтан білмеді. Ал азір ол білайыр ханны жеті жасар жаналы тран шамшыраы жайында тек кмескі обалжу ойда ана болды.
Хан п-стте бойын жинап алды.
— Бар, алам, Тарланккті жіберген болса, баса асауды йрет, — деді.
Енді шешім зінен зі келді. «Хан аылы — арамаындаы елді айастырмай стауда ой. Айаса алан кнде де, хан бл арада треші болуы керек! Арын, ыпша бірін-бірі зі лімге исын. Мен тек соларды жоюшысы болайын».
— Бізді атамызды замандасы, йсін Майы биді кезінен келе жатан «лім жазасын шешетін халыты зі» деген дстр бар емес пе еді. Бл дстрді лемді билеген лы Шыысханны зі де бзан жо. Мен алай бзам? Арын, ыпша игі жасылары мжіліс рып, батыр Саян тадырын здері шешідер. здеріні йарулары хан кімі болсын, — деді іші атпар-атпар білайыр, кенет асасымен жерді бір рып.
Хан сзі — бзуа жатпайтын шешім. Жайшылыта бйда бермес екі жа бірдей басын иді.
— п, хан ием, сйлесіп крелік.
Міне, осы дау Арын, ыпша арасында ш кн сз болан. Талай ділмарлар, сзуарлар суырылып шыты, талай ызыл еш, блбл тілдер сайрады, біра еш шешімге келе алмаан. Ашу, ыза, кек уыса йлыан ар секілді оай жібімеген. Бл долы талас кейде сойыл кшімен шешілуге де таяп алан. Біра екі жаты кші бірдей тскендіктен, жааны боса жыртуды екі ру мытылары мал таппаан. Аырында Майы би мен лы хан Шыысты тастап кеткен дстрін бзып, бл таласты ханны зі шешсін деп тарасан. Хан не айтса екі жаы бірдей соан кнбек болан.