Заговоренный меч (на каз.яз.)
Шрифт:
азтуанны Стамбулды да ыпшатар аман алып алды деп матаныш еткені осы оиа еді.
Бл оианы алай боланын арт отан айтып бергенде, отыран жртты ндей алмай алуы да осыдан еді. анша атыгез келсе де ола тскен ттынды ыратын ыпшата дстр жо. Не болса да рыс стінде, шабуыл стінде болады. Ал мынау оиа… здері істемегенмен, ата-бабаларыны арусыз жртты ырылуына себепкер боландарын, айдалада жатан Византия мен здері жерін алып уып жіберген тркі тымдас елді таласына барып кірісіп, осыншама ан тккендерін, жырау сзін тыдап отырандар рас ылмыс крген. азтуан жырау да ндей алмай алан. Тек обыланды батыр ана отан аынны жеіп бара жатанын сезіп намыстана, тнере тскен. Тыныштыты Асан айыны зі бзан. Ол аппа зын саалын баяу сипап, оып кеткен кздерін сл жмып отырды да айта ашты.
— з руыны ерлігін енді, отан жырау, сен айт, — деді. — айсыны жегеніді жрт сосын естір…
отан арт алдында тран сырлы аятан уыз сары ымызды бір жтып орнына айта ойды. обызын асыпай олына алды. Мздаан жанды жылытар, обалжыан кілді тыныштатар бір майда оыр кй тартты. арт жырау кйді за тартты. Жрт йып тыдай берді. Бір мезгілде барып арт жырау обыз даусына зіні нін осты. ария даусы б жолы арлыып ажымады, жааы жтан уыз ымызды дуасы ма, лде айтайын деген жырыны а-сотысыздыынан ба, лебі биязы оырай шыты.
— Арын да алуан ел болан, келген жерге кнбеген, онда да талай ер туан, азір исса онда емес, — деді жырау ерекше, згеше сарына салып, — ыран ккке анатын анша биік аса да тізіліп бірге ша алмас. Шаылдап айбат атса да, аудай сысып н сала алмас. ыпша ыран болса, егер, Арын — ау кл кркі… Сойылдан грі олына домбыра алуды паш санар. ран салып, жау іздегеннен н шырап жар сйгенді натар. Одан арты, леумет, айтшы андай арман бар. Ел айырар рыстан, бейбітшілік, елдікті мрат еткен бл Арын. н мен кйге орда боп уантсам жртты дейді бл Арын. Батыс тгіл, ызылбас, ндіге де ыпша талай аттанан. Арын одан аз емес, ерлігі біра згеше… Ары бабам Басым елі [23] тркі тілдес жртпенен тізе осып, кептеле ту тігіп ш жз жыл Танменен [24] алысан. Анау асар тауыды, мынау шалар кліді сол асыа бермеген. Кілегей блттай жау тнсе, сонда ана бл Арын алдаспанын сермеген. Асан айы, аа лы, ендігісін зі шеш. Ел болайы деген жртымды адасты десе де айт. Ке болайы деген жртыды ателесті десе зі айт.
23
Б а с ы м е л і — «ыры ру» Арынны ары атасы.
24
Т а н — ытайды Тан династиясы (VІ—VІІ—VІІІ .)
Арын [25] тайпасы да, йсін руы трізді, Тянь-Шань сатары мен аргиппейлер алдыынан рылан, кне тркі ауымына кірген. Соынан Жоар тауынан Жетісуа ауып, «ыры ру» атар кшіп, ытай династияларымен сан крескен. ытайларды Арынды хнумен шатастырулары да содан.
отан жырау осылай толап, талысып кеткен адамдай обыз кйін бседете барып бітірді.
Жрт таы да н-тнсіз тына алды.
— Мы жаса, атажан, — деді кенет айратты бір жас дауыс, — Дария тотаан бгетті бзып, суды тасыту бір адамны олынан келеді. Млгіп тран ормана шапа тастан от беріп, телегей-теіз рт шыару о да бір адамны атара алар ісі. Сол тасыан суды тотату жз адамны да олынан келмейді. Тоайды алан алы ртті мы адам да сндіре алмайды. Ерлік крсетіп ел-елді арасын блдіру ай руды олынан болса да келеді.
25
А р ы н (кне тркі тілінде Арн) — лы, кп санды деген сз.
Блінген жртты басын осып, ел ету тек халына жаны ашыан лдарыны ана олынан келеді. Оларды олынан зірге елді біріктіру келмесе де, сол елді біріктіру — арманы. Сол арманды мына ауым алдында жайып сал- аныыз шін, Арынны ардаты лы, жырау отан ата, сізге жас болсам да з есімімнен алысымды білдіремін.
Жрт осы сздерді айтан жігітке арай алды. Бл жігіт Жнібек слтанны баласы асым еді. зын бойлы, ошар мрын, а ср жігіт зіне адала алан самсаан жандардан айыспай, кзі шотай жайнаан алпында, отыран орнынан озалмады. стіне бадана кз кіреуке киген, хан алдында суырыла сйлеген осынау жас батыр кенет жрта най алды. Ал натпаандар Шыыс рпаына «зінен лкендер отыранда, сені сйлеуі ерсі» деп айта алмады.
білайыр оан бажайлай кз тастады. «Брын алай назар аудармай келгенмін, — деді ол ішінен, — Жнібек слтанны мына баласы болайын деп-а тр екен! — Ол аырын езу тартып жымиды. — рине, оны дегеніне зге слтандар жеткізсе».
Ойа шомып кеткен Асан айы енді басын ктерді.
— Бейбітшілік рашан халыты ккейкесті мраты, сен сол халы мратын кксеп отырсы, отан жырау, — деді. Бас бйге сенікі, — енді ол азтуана арады, — елді елдігін, ерді ерлігін мадатау о да бір паш неге, біра ерлік ел шабуа баышталса езгілікке айналады. Демек, Жейхн зеніндей тасыан жыры шін орта бйгені саан сынар едік, от ауызды, ора тілді азтуан жырау, біра аылгй отан арт ыпшаты зге елге еткен иянатын бетіе басып, тсаан жылыдай рісіді кеіттірмеді. Сол себептен лі де айтылмаан жыры алан іспеттес. ыпша р ана баса елдерді шауып ойан жо ой, з елін ораандаы ерлігін естісек дер едім…
Бас бйгені алан Арын жаы шат-шадыман боп тасыды. Аталы сзге то- тап йренген жрт Асан айы шешіміне риза екенін білдірді. Асан шешімін азтуан да ділетті крді. Жеіліп ап прмене болдым демеді. Тек Ажол бимен ба кндес обыланды батыр ана намыс оты кйдіріп таат ете алмай, іштей алай-длей.
Айтыс тізгінін олына стаан Асан айы лі де ызу отыран азтуанды тежегісі келмей:
— Сйле, жырау, — деп домбырасын статтырды.
бден ызып алан азтуан кттірмеді. білайыр хана арап домбырасын аып-аып жіберіп:
— алан жырды таы да тарих зі жырласын, азтуан жырау аузынан леумет тек тыдасын. лаа жаымсыз жай болса, кешіре крсін, хан ием, — деп жырау зіні айтар сзіне рсат срады ханнан.
арапайым ел амын ойлаан, ызыл тілін ару еткен аза жыраулары рашанда з ойларын ашы айтан.
Біра… «аталы сзге арсыз тотамас», дуірінде хана да шындыты тыдау бір анибет іс еді. Сол салттан шыа алмай білайыр да:
— Аын ел еркесі, айта бер оранбай жырыды, — деді салырт, азтуанны айтар сзінен кйінерін кн брын сезсе де кепейіл крінбек боп.
азтуан жырау сем ксілген жорадай толауын емін-еркін бастап кетті. Аздаан зіліспен бір асыра жуы жргізілген Шыысхан жне оны рпатарыны шапыншылыы бір мы екі жз алтыншы жылы Монол мемлекеті рылысымен-а басталан. Осыны алдында ана зін Шыысхан деп атаан, кесі ияттан, шешесі та-та [26] елінен шыан Темучин р ана монолдарды зара таласын басып ойан жо, е алдымен монол елімен аралас Керулен, Аргун, Онон, Орхон зендеріні бойында кшіп жрген Керей, Найман руларын жеіп алды.
26
Т а — т а (ытай тілі) — Монолия мен Манчжурияны кншыыс жаындаы жауынгер ел. Наашы жрты болса да Шыысхан жаулап алан, йгілі татар деген сз осыдан шыан.
Бір мы екі жз жетінші жылы монолдар Енисей зеніні жоары жаы мен Селенгі зеніні солтстік тсын жайлаан са елдерді жаулауа кірісті. Осы аттаныстарыны арасында Шыысхан скерін аруландыруа те маызы бар, темір ндіру нерксібіне бай лкеге ие болды. Сол жылы-а Шыысхан Орталы Азиядаы Си-Си деп аталатын бір кезде ытайды тітіреткен тунгус мемлекетін зіне аратты. Жауынгер атты скерін осып зіні шебін кбейтті. Содан кейін олар, жер мойны ашы Шыыс Тркістандаы йырларды баындырды. Осы кезде монолдар ырыз, бурят, ойрат секілді Отстік жне Орталы Сібірді жайлаан бірталай елдеріне дрк тиді. Бір мы екі жз он бірінші жылы Шыыс алы олмен ытайа аттанды. ш жыл соысып аырында Пекинді алды. Енді Шыысхан екі жз мы скермен Орта Азияа бет брды. Хорезм шахы Мхаммед монолдара арсы трарлытай скері боланмен, бетпе-бет келіп айасудан бас тартып, бар кшін жеке алаларын орауа блшектеді. Соны салдарынан Шыыс скері Хорезм, Самарант, Мерв, Бар — брін жеке-жеке шапты. Бл оан Орта Азияны бар скерімен ан майданда бетпе-бет кездесуден жеіл тсті. Бір мы екі жз он тоызыншы жылдан бастап ш жылды ішінде Шыысхан скері бкіл Орта Азияны зіне баындырды. Орта Азия халытары басыншылара арсы сан рет ктерілді, біра монол хандары оларды ктерілісін ан-жоса етіп, басып тастап отырды.
Осы жылдары Жошы скері азаты кп жерін алып, Ертіс, Есіл, Тобыл, Нра зендерінен тіп лытауа келіп туын тікті. Орта Азияны шауып боланнан кейін, Шыысхан ыпша елімен шекаралас Шыыс Европаны жаулап алуа кірісті.
Жебе мен Сбітай баадурлар басаран отыз мы скер бір мы екі жз жиырма екінші жылы солтстік Иран арылы Азербайжанды ана бояды. Енді кезек грузиндікі болды. Бес миллиона жуы Грузия халыны жан аямай арсыласуына арамай, Жебені ран айласыны арасында бір кнні ішінде отыз мы скерін ырып, монолдар солтстік жаынан Дербентке таяды. Бл арадан ту оай болмаандытан монолдар Ширван шаха «Сендермен бейбітшілік бітім істеуге бірнеше адам ана келдік» деп кісі салды. Ширван шах алдаанды білмей, басты он адамын жіберді. Монолдар біреуін лтіріп, алан тоызына: «Егер де сендерді лгілері келмесе жолды крсетідер» деді. Олар орыанынан Дербентті иялы жартас, тиы зды, ыыл-жыылды ры сайлары арасымен монолдарды аман-есен солтстік Кавказа жеткізді. Солтстік Кавказда тратын алан жрты «монола бірігіп арсы трайы» деп ыпшатарды болысуа шаырды. ыпшаты алы атты скері аландара келіп осылды. Монолдармен лкен айас болды. Екі жаы те тсті. айтадан рыса дайындалды. Алан мен ыпшаты жее алмайтынына кзі жеткен монолдар ыпшатара кп тартумен «сендер бізбен андас елсідер, аландар бтен жрт, біз сендермен бітімге келеміз, олара болысушы болмадар» деп кісі салды. Монолды алтын-кмісіне ызыан ыпша батырлары аландарды тастап кейін шегінді. Жалыз алан аландарды монолдар ан-жоса етіп ырды.