Заговоренный меч (на каз.яз.)
Шрифт:
Сйткен Шыысхан рпаынан шыан білайыр хан болса, енді мынау, бір жігітті тадырын шеше алмай жаураан торайдай ты ашып тр. «Бір Шыыстан тараан екі рпаты біреуі он мы адамды бауыздаанын матан етеді, ал екіншісі бір адамды ажала бере алмай, кні бойы уре-сарса ойа берілуде. Бл алай? Расымен-а бір кезде бкіл дниені тітіреткен айбынды «лем иесі» тымдарыны уатап кеткені ме? Солай трізді.
білайыр таы да ауыр крсінді. Расында да бл оан Тле балаларыны он мы адамды рбана шаланынан шешуі иын кесік еді. Пыша кесті кімін шыара алмай иналуы да содан туан.
ара аза жерін жаулап алан Шыыс балаларыны арасы ым-иаш бір тарих. білайырды дадаруыны зі де осыдан еді.
гедей балалары монолды з жеріне лы Ордаа ие болып аланда, Жаатай балалары мен Тлені кіші лы Ары Бы осы кнгі Орта Азия лкесі — Жейхн мен Сейхн зендеріні арасын — Мауреннахрды бай алабына ие болан-ды. Ал Тлені екінші баласы былай ытай жеріні Солтстігі мен Батыс жаын жаулап алып, енді дені Дшті ыпша пен алан [8] 1 скерлеріні кштерімен сол ытайды Отстік жаын жаулауа кіріскен. шінші баласы лау осы кнгі Кавказ жеріні бкіл Отстік тсын шауып, Иранды алып, енді сонау Египетке ол соза бастаан-ды. лауды жергілікті ел ыпалына тсіп кетпес шін, будда монахтары — йырлардан, тібіттіктерден, ытайлытардан рылан кіле сенімді адамдармен оршаан. Бларды брі лы хан Мкені арамаында болатын.
8
Орыс пен Дшті ыпша жауынгерлерінен рылан «лен асы» атты скер рамасы.
гедей, Жаатай, Тле балаларыны басшылы саясаты ан тгіспен, баынан елді ыру, талаумен аяталатын-ды. орыту, орансыз елді тек найзаны шымен, айбалтаны кшімен баындыру — бларды негізгі саясаты еді. ртенген, ираан ала, лазып бос алан егін даласы, тау-тау болып йілген адам сйегі, ашан, босан жрт — міне, монол анды балатарыны бір кездерде гл-гл жайнаан лкелерге алып келген лесі осы болатын…
Ал аза жеріне келген Жошы да осы саясаттан танбаан. Тек ойын орындау тсілі згеше еді.
ият руыны батыры Есугейден туан Шыысхан оырат Дай-ноянны ызы Бртеден бес ыз, трт л крген. Соларды бір ыздан кейінгі е лкені Жошы. Монол рпы бойынша з руынан йел алуа болмайды. Жігіт алыдыты баса рулардан, сіресе наашы жртынан іздеуі керек. Осы дстрге арап, Жошы да зіні зады трт атыныны шеуін оырат руынан алан. лкен бйбішесі Жке-бегімнен лкен баласы Орда, екінші йелі кі-бегімнен Бату туан. Блар да наашы жртынан бір-бір йелден алан. Осылай атадан кеге, кеден балаа ауысан рып бойынша Жошы рпаы оырат руына кйеу жрт боп кеткен. Ал бір кезде Керулен, Онон, Орхон зендеріні бойымен кшіп жрген Найман, Керей, Уа рулары трізді монол жеріндегі оырат руы, енді бірінші боп Жошы лысына кіреді. Бны стіне «Шыыс монолда хандыа таласып жргенде, Брте Керейді бір батыр жігітімен кілдес болан екен. Жошы содан туыпты» деген де ауесет бар. Бл ауесет исына да келетіндей. Оан длел: Шыысхан енді летініне кзі жетіп, орнына Жошыны ойма боп бір мы екі жз жиырма алтыншы жылы лы рылтайды шаыранында, монол жыраулары хан алдында «Жошыны ойма, ол сені нсілі емес», деп жыр айтады.
Осындай себептерімен Жошы оырат, Керей руларын іштей анап жатса да, сырттай жаын стаан болып крінеді…
Жо, арамаындаы жртты Жошы андас болдым деп аяан емес. Оан басаратын, мірін жргізетін ел керек. Ал Дшті ыпша Жошы хандыыны туын тігетін негізгі жері болуа тиісті еді.
Демек, аза шежірелері Жошыны Шыысты зге балаларындай анішер атамайды. Жыр, аыздарда кейде аарымен бірге сзге тотайтын, ашуын аыла жегізе білетін адам етіп крсетеді. Бан «Аса лан — Жошы хан» аызы ку.
айткенмен де осы Жошы Жаатайдай басып алан елін ртып жіберуге штар болмаан. Оны бйтпеске амалы да жо еді. аза жерінде алан монол басыншылары сан жаынан жзді біреуіндей-а аз-тн. Шыысхан жаулап алан жерінде трт басына трт лыс етіп блгенінде монол скерінен райсысына он санадан [9] бар бергені трт мы скер деген апар бар. Монол нояндары да, бір шелек суа салынан бір уыс тздай алы азаты арасына кіріп біржолата оны тілін, дінін алып здері де аза болып кетеді. Тек Шыыс рпаымыз, тре тымымыз дегенді здеріні стемдігін орауа ана пайдаланады.
9
Б і р с а н а д а — жз адам.
Таы бір еске алатын жадай: аза жерінде, Хорезм, Киев трізді лкен алалар болмаандытан, Жошы тымы ан жоса етіп алатын бекіністер де аз еді. Дшті ыпша рулары да монол трізді кшпелі жрт, ашып жріп, босып жріп соысып з тедігін оайа бермеді. Жошы рпаына бнымен де санасуа тура келді. Тиімді болса азатан ыз алып, ыз беріп кетуден де тайынбайды. Осындай жадайда Бату зіні бір ызын Маыт жігітіне береді. Одан Ноай деген инал [10] туады. Ноай асан батыр, аылды кісі болады. Хан таына отыруа хаы жо, ке жаынан Шыыс тымынан емес, біра Батухан лген кезде оны скерін басарады. Осы Ноай ыры жылдай бкіл Жошы тымына айтанын істеді. Алтын Орда хандарын з олымен отырызып, з олымен алып тастай алатын мірші болады. Аырында Алтын Ордаа Мке ханны бесінші баласы Тотау (азатар оны Тотайхан деп атаан) хан болады. Бл кезде Ноай батырды артайан шаы. Жас ханмен крі тарлан айаса кетеді. Дшті ыпша еліні ру-руа блінген алауыздыын пайдаланып, Тотау скері Ноайды жееді. Ноай он жеті нкерімен Башрт жеріне ашады. Жолай оны Алтын Орда ызметіндегі бір князьді жауынгері стап алып лтіреді. Басын Тотауа кеп береді. Біра жауынгер ылыынан шошынан Тотау «арапайым адам хан тымына ол ктермес болар» деп зіні басын алдыртады.
10
И н а л — кне тркі тілі, шешесі хан тымынан, кесі ара азатан шыан кісі. Бны да хан тымынан шыан асйек адам екенін білдіріп, арнаулы «инал» деген ат берген.
Хан атын алмаанмен, Ноай лы би аталан. Дшті ыпша жеріні батыс блегі Ноайлыны хандыына айналады. Бл хандыты негізін алаан Маыт руы.
білайырды да зіні ол астындаы Арын, ыпша руларыны белді адамдарынан сескенуіні де бір себебі осында. Ноай батыр секілді Ажол биді де (бл ел ойан аты, шын аты Дайырожа) артында тран алы Арын елі бар. Ал Майсара обыланды батырды соынан ерген ызыл бас елін шауып, исса жырына айналан ары бабасы ара ыпша обыландыдан алан жау жрек быыан айбарлы ыпша жрты тр… айсысыны сзін жатау керек. Бдан иын хан басына сын бар ма?
«Жаланда не иын, азаты ру таласын шешу иын. Біра оны шешуді андай ажеті бар? — білайыр хан мырс-мырс клді. — Шыыс тымыны хан таына осыншама за отыруыны себебі де осында емес пе? Егер ру-ру боп блінген бар аза бірігіп кетсе не болар еді? Жо-жо, бл жрт — абайлап стамаса олыды алып тсер ылшылдаан стара. Абайлап стауды жалыз жолы — біріне-бірін батырып ою. Сонда ана бл ткір стара ауіпсіз».
Бл — білайырды ойы. Ал Жнібек болса, осынау ру таласына згеше арайды. «азір білайыр иын халде, — деп болжайды ол, — Ордасыны да айбары брыныдай емес, жан-жаы тгел аш асырдай талауа зір жаулары. Отстік-кнбатыс жаынан орасан айтадан бас ктере бастады. Мауреннахр барасыны да шпендігі кшеюде. Аса Темір рпатары іштен тынып, стті кнін ктіп отыр. Солтстік-батыс тсы да жауар кндей тнеріп тр. Ал Еділ зеніні ары бетіндегі Ноай Ордасы кннен-кнге іргесін рі салып бара жатыр, достытан асты тілеуі басым. Ежелден бсекелес жаулары азан мен ырым хандытары да бел алып кеткендей. Астрахань слтандары білайырдан крі, солара арай иек артпа… Бны брі р доайбат емес, бір хандыты жн етер аар. Ал Алтын Орданы зіні іші алай? Жиди бастаан теріге сас. Хан салан алым-салыты зардабына шыдай алмай бден ауаланып алан. Кні бгін білайырдан блінгелі тран аза рулары аз емес… Тек соларды санын кбейте тсу керек».
Жнібек, ыра шыан сайын, ел тауыметін кріп, ордасына немі ренжіп айтатын. сіресе, ткен жылы, бір оиа слтанны кз алдынан кетпей-а ойан. Ол анан келе жатып білайыр лашкерлері шауып кеткен бір ауылды стінен шыан. Шаыраы кйрей жерге тскен йлер… лдары сойыла жыылып, ботасы лген інгендей боздаан аналар…
Жнібекті таныан асаал:
— Шыраым, Жнібек, — деген, — бтен елдерді шабуа жігіттеріді бермедідер, мерзімінде алым-салыты тлемедідер деп ханны аш брілері аулымызды шауып кетті. Еділ бойында да крген кніміз осындай болатын. тара кр енді бізді бл орлытан!
— алай тарам?! — деген Жнібек.
— білайырдан бізді бліп ал, — деп жауап айыран арт. — згені жер-суына ызыпайтын, з елінен жат жрттай ауыр алым-салы салмайтын жеке шаыра ктер.
ытай мен Жоар жеріндегі рулар да осындай ой білдірген. Осыны брінен Жнібек жеке ханды руды кпті арманы екенін жне з басыны амы мен ел-жртты тілегіні сабатаса бастаанын кптеп тсінген. Бл — мрат- а жетуді даыл жолы. Бгін болмаса ерте шаруашылыы, жер-суы, дет-рпы, тілі, тілегі бір Дшті ыпша даласыны кп руыны бір женен ол, бір жаадан бас шыарып, бір ел болып ралып, бір халыа айналатынына шек келтірмеген.
Осы себептен де білайыр хандыы — Алтын Ордаа баынышты екі белді ру — Арын мен ыпшаты арасындаы дау, таласты рши тсуінен атты міттенген. білайырды ойы, бл руларды бастарын біріктіртпей билеу болса, Жнібекті ойы білайырды Ордасын лату шін сол руларды арасындаы Алтын Ордаа деген шпенділік рши тсуі керек. Ескі Орда таластан лсіресе, жаа Орда тігуді жеілге тсетініне ол кмн келтірмеген. «азаты кшпелі рулары алмас ылыш, — деп ойлаан слтан Жнібек, — егер жмсай білсе — ол жауыа айбар, жер-суыа оран. ара халы з бетімен бірімен бірі соыспайды, тыныштыты, достыты тілейді. Бар пле бізде, хан, слтандарда. олыдаы осындай кшті аужайлап пайдалана алса, ойыдаыдай хандыты руа болады. Ноай, азан, ырым, Астрахань хандары мен слтандары таламасын десе, ары жаыдаы лы жрт — орыс елімен тіл тауып, одатасан жн. Біра ондай кнге жету шін е алдымен білайыр Ордасынан бліну ажет».
Ал білайыр Дшті ыпша хандыын кшейтудегі алашы крестерінде зіне сенімді рал еткен кшпелі руларды азір теріс арай бастаанын тек слтандарды астандыынан кретін. Орынсыз соыс-жорытан, баса елдерді шабудан кешегі алмас ылышты жзі айтып, іске алысыз боп малатынын ысы келмейтін. «Жыланны ш кессе де кесірткелік ауары бар, — деп ойлайтын ол, — егер де слтандарды шпенділігін жойсам, Алтын Орда лі де талай елді баындыра алады. Тек соынан ерген тобырды ткір айрап жауыа сала біл! Аужарлы етпе!».
білайыр таы ауыр крсінді. «Тобыр! Біра сол тобыра ерік берсе, ол ожасыны да басын алатын аарлы кшке айналады… Ерік беріліп еді, Мысыра лдыа сатылан Бейбарыс не істемеді? Ататы лауды зін Египет жерінен уды…».