ЖАНРЫ

Азербайджанские народные сказки

Франк Илья

Шрифт:

Padsah "oz"un"u saxlaya bilmyib dedi (падишах, себе не сумев сдержать, сказал):

— A kisi, snin bu boyda drdin var idi (мужик, у тебя такая/таких размеров/ печаль была: boy — раземер, длина), bs niy "uz"un baxana (но почему, когда на тебя смотрели) el hirildayib g"ul"urd"un (так хохотал, смеялся)?

Dedim:

— Mnim qayirdigim qilmc dasi parca-parca elyir, bu olan is deyil.

Clladlar gedib hvalati padsaha s"oylyirlr. Padsah inanmir. Amma padsahin vziri agilli adam idi. O, baslayir s"ubhlnmy ki, yqin darganin qilinca tamahi d"us"ub, dyi-sib, vzin ayrisim verib. Baslayir bu sirri "oyrnmy. Bu trfdn d mn hr yerd padsahin eldiyi z"ulm"u camaata s"oylyirdim.

Padsah "oz"un"u saxlaya bilmyib dedi:

— A kisi, snin bu boyda drdin var idi, bs niy "uz"un baxana el hirildayib g"ul"urd"un?

Kisi dedi (мужик сказал):

— Qonax qardas (брат: «брат-гость»), bir az sbrin olsun (немного терпения: «немного терпения пусть будет у тебя»), qoy s"oz"um"u danisim (разреши, расскажу: s"oz — слово; danismaq — говорить, рассказывать), el bu saat (как раз) deycydim niy mn hmis g"ul"urd"um (уже говорил, почему я постоянно смеюсь). S"oz"um"u ksdin (меня перебил: ksmk — резать, отрезать). Indi deyim (сейчас скажу), onun da sbbini bil (знай же и на это причину). El ki, mn padsaha lnt oxumaga basladim (вот так я падишаха проклинать начал: lnt — проклятие, анафема; oxumaq — петь), bu s"oz gedib padsahin qulagina catdi (эти слова до падишаха дошли: camaq — достигать, доходить). Bu df vziri yanima g"ondrdi ki (на этот раз визиря ко мне послал, чтобы), gr bir d mnim zalimligimnan danissa (мол, если он еще раз заговорит о моей жестокости), onu dar agacindan asdiracam (его на виселице повесить прикажу: dar agaci — виселица; asmaq — вешать, подвешивать). Yox, gr (а если) hr yerd mni triflyib (везде меня будет расхваливать), g"ul"ub-hirildasa (смеяться, хохотать) onda onunla isim yoxdu (тогда оставлю его в покое: «с ним моего дела нет»). Vzir padsahin bu mrini mn s"oylyndn sonra (после того, как визирь падишаховский этот приказ мне передал; …dn sonra — после того, как…) mn basladim (я принялся) "uzd hmis yalandan g"ul"ub-danismaga (/на лицо/всегда понарошку смеяться и разговаривать: yalan — ложь, обман), amma "uryimd (но внутри) iki df artiq (вдвое больше: df — раз, bir df — один раз; artiq — больше, свыше) qargis t"okmy (проклинать). Mn g"ord"um ki (я увидел = понял что), yanima gln vzir (пришедший ко мне визирь) hm insafli (как справедливый: «и на справедливого /похож/»), hm d agilli adama oxsayir (так и умный человек: «и на умного человека похож»). Odu ki (так что), hvalati oldugu kimi (историю как есть) ona danisdim (ему рассказал). Vzir dedi ki (визирь сказал, что), arxayin ol (будь спокоен: «спокоен будь»), bu is olsa-olsa darganin klyidi (если это управляющего махинация), mn onu tapacam (я это раскрою).

Kisi dedi:

— Qonax qardas, bir az sbrin olsun, qoy s"oz"um"u danisim, el bu saat deycydim niy mn hmis g"ul"urd"um. S"oz"um"u ksdin. Indi deyim, onun da sbbini bil. El ki, mn padsaha lnt oxumaga basladim, bu s"oz gedib padsahin qulagma catdi. Bu df vziri yanima g"ondrdi ki, grbir d mnim zalimligimnan danissa, onu dar agacindan asdiracam. Yox, gr hr yerd mni t'riflyib, g"ul"ub-hirildasa onda onunla isim yoxdu. Vzir padsahin bu mrini mn s"oylyndn sonra mn basladim "uzd hmis yalandan g"ul"ub-danismaga, amma "uryimd iki df artiq qargis t"okmy. Mn g"ord"um ki, yanima gln vzir hm insafli, hm d agilli adama oxsayir. Odu ki, hvalati oldugu kimi ona danisdim. Vzir dedi ki, arxaym ol, bu is olsa-olsa darganin klyidi, mn onu tapacam.

Padsah "oz"un"u saxlaya bilmyib (падишах, не сдержавшись: себя сдержать не смог) bir d sorusdu (снова спросил):

— Qardas, blk padsahi aldadiblar (брат/друг, может, падишаха обманули). Onda n taxsir var (какая его вина: «у него какая вина есть»)? Kisi dedi (мужик сказал):

— Qonax qardas (гость мой: «гость брат»), niy usax kimi danisirsan (почему ты рассуждаешь как ребенок: «почему ребенок как разговариваешь»)? El sl taxsir ondadir da (это ведь он виноват: «ведь настоящая вина у него»; sl — настоящий, подлинный, taxsir — вина). Blk biri glib yalandan deyck ki (может, кто-то будет врать: «может, один придет, понарошку скажет что»), mnim xoruzum g"und y"uz yumurta yumurtlayir (/что/ мой петух в день сто яиц несет), grk padsah ona inansin (падишах и в это должен поверить: «должен падишах в это поверить»)? Bel padsaha agilsiz adam deyrlr (такого падишаха только глупым можно назвать: «такому падишаху глупый человек скажут»). Mn "oz"um dmirci adamam (я сам кузнец; adam — человек), amma bilirm ki (но знаю, что), padsahin grk agilli (падишах должен быть умным), tdbirli (рассудительным; tdbir — предосторожность, осмотрительность), d"unyag"orm"us adamdan ola (многое повидавшим человеком: d"unya — мир, свет), onlarin s"ozlrini d esidndn (и после того, как чужие речи услышит: «их слова услышав») sonra bir "oz"u yoxlaya (после и сам проверить должен: «потом один сам проверит»; bir — здесь как «и»), blk el onu alladirlar (может, так его обманывают). N olardi ki (что было бы, если бы), ya padsah (или падишах), ya da onun adamlar (или же его люди) mni yanlarina cagirib (меня к себе призвав) sorusaydilar ki (спросили, что), ay yazix (ай, бедалага), axi snin taxsirin ndi (ведь твоя вина в чем: axi — ведь)? Mn d acib d"uz"un"u deyydim (я бы им правду сказал: «я бы, открыв, правду сказал»), onda qolumu da ksmzdilr (тогда бы мне и руки не отрубили бы).

Padsah "oz"un"u saxlaya bilmyib bir d sorusdu:

— Qardas, blk padsahi aldadiblar. Onda n taxsir var? Kisi dedi:

— Qonax qardas, niy usax kimi danisirsan? El sl taxsir ondadi da. Blk biri glib yalandan deyck ki, mnim xoruzum g"und y"uz yumurta yumurtlayir, grk padsah ona inansin. Bel padsaha agilsiz adam deyrlr. Mn "oz"um d-mirci adamam, amma bilirm ki, padsahin grk agilli, tdbirli, d"unyag"orm"us adamlan ola, onlarin s"ozlrini d esidn-dn sonra bir "oz"u yoxlaya, blk el onu alladirlar. N olardi ki, ya padsah, ya da onun adamlan mni yanlanna cagirib sorusaydilar ki, ay yazix, axi snin taxsirin ndi? Mn d acib d"uz"un"u deyydim, onda qolumu da ksmzdilr.

Padsahla vzir bir-birin baxib (падишах с визирем друг на друга посмотрев) g"ord"ulr ki (поняли что: g"ormk — видеть, подмечать), bu kisinin drdi (у этого мужчины печаль) hamidan coxdu (больше всех). Gecdn xeyli kecmisdi (было далеко за полночь: «от ночи много прошло»). Odu ki, getdilr yatmaga (вот и пошли спать). Yataga girdilrs d (хотя и были они в спальне: «в спальную комнату хотя и вошли»), yata bilmdilr (заснуть не могли). Vzir padsaha yaxinlasib dedi (визирь, к падишаху приблизившись, сказал):

— Yadiniza glirmi (помните: yada gtirmk — припомнить, вспомнить), bu kisinin qollarinin ksilmsin (этому мужику руки отрубить) siz mr vermisdiniz (вы приказ дали)...

Padsah dedi:

— Vzir, yaxsi yadimdadi (визирь, хорошо помню). Mn indi basa d"us"urm ki (я сейчас понимаю, что : basa d"usmk — понимать, осознавать), b"ut"un mrlri bel vermism (все приказы так отдавал). Lap blh olmusammis (каким же я был глупцом: «совсем глупым был»). "Oz adamlarima inanib (своим людям поверив), "ozglrinin s"oz"un qulaq da asmamisam (других даже не слушал: «чужих слов уши даже не вашал»; qulaq asmaq — слушать, внимать). Bir d mnim torpagimdaki (и моей земли = что на моей земле) adamlarin drdli, qmli olmalarinin d sbbi (люди горестные и печальные, причиной тому) deysn el "oz"um olmusam (наверное, сам же я и был). C"unki biz rast oldugumuz adamlarin hamisi (потому что все люди, с которыми мы встречались: «потому что нами встреченные люди все») padsahin z"ulm"undn danisirlar (говорили о тирании падишаха: «о падишаха тирании говорили»). Mn bu g"undn (я с этого дня) zalimligimdan l ckirm (с жестокостью покончу: l ckmk — прекращать, заканчивать). Bundan sonra lap atam da olsa (теперь, пусть даже будет мой отец: bundan sonra — после этого; lap — очень, весьма, даже), hamiya bir g"oznn baxacaqam (все для меня будут равны: «на всех одним глазом буду смотреть»). Kasib-kusuba, lsiz-ayaqsizlara, qocalara, yetimlr, dullara (беднякам, калекам, старикам, сиротам, вдовам) l tutacaqam (буду помогать: l tutmaq — помогать материально, идти навстречу). Amma vzir (но визирь), grk burdan gedndn sonra (надо после ухода отсюда) dargani yoxlayaq (управляющего проверить).

Padsahla vzir bir-birin baxib g"ord"ulr ki, bu kisinin drdi hamidan coxdu. Gecdn xeyli kecmisdi. Odu ki, getdilr yatmaga. Yataga girdilrs d, yata bilmdilr. Vzir padsaha yaxinlasib dedi:

— Qibleyi-alm, yadiniza glirmi, bu kisinin qollarmin ksilmsin siz mr vermisdiniz...

Padsah dedi:

— Vzir, yaxsi yadimdadi. Mn indi basa d"us"urm ki, el b"ut"un mrlri bel vermism. Lap blh olmusammis. "Oz adamlarima inanib, "ozglrinin s"oz"un qulaq da asmamisam. Bir d mnim torpagimdaki adamlarin drdli, qmli olmalarinin d sbbi deysn el "oz"um olmusam. C"unki biz rast oldugumuz adamlarin hamisi padsahm z"ulm"undn danisirlar. Mn bu g"undn zalimligimdan l ckirm. Bundan sonra lap atam da olsa, hamiya bir g"oznn baxacaqam. Kasib-kusuba, lsiz-ayaqsizlara, qocalara, yetimlr, dullara l tutacaqam. Amma vzir, grk burdan gedndn sonra dargani yoxlayaq.

Vzir dedi (визирь сказал):

— Sahim, o isi mn "oz"um yoxlaram (мой шах, это дело я сам проверю). Padsah dedi (падишах сказал):

— Vzir, n yoxlamaq (визирь, что за проверка), gedn kimi cagirib deyrm (как только уйдем, призову и скажу) qilinci gtir (меч принеси), o da gtirr (он и принесет), sonra da boynunu vurduraram (потом ему голову отрублю: boynunu vurmaq — обезглавить, отсечь, казнить).

Vzir dedi (визирь сказал):

— El snin shvin ordadi ki (как раз твоя ошибка в том), klkbazdan dogruluq g"ozlyirsn (от лжеца правды ждешь: klk — махинация, надувательство, плутня). Axi o bilir ki (а ведь он знает), qilinci gtirib sn g"orsts (если меч принесет и тебе покажет), islrin "ust"u acilacax (это дело раскроется: "ust — верх, верхняя часть), onda hec onu gtirrmi (в этом случае разве его принесет)? Bu isd (в этом деле) tdbir lazimdi (осторожность нужна: tdbir — мера, предосторожность, осмотрительность). Indi o tdbiri mn g"or"um (сейчас эти меры я приму), sn d bax (а ты наблюдай).

Vzir dedi:

— Sahim, o isi mn "oz"um yoxlaram. Padsah dedi:

— Vzir, n yoxlamaq, gedn kimi cagirib deyrm qilinci gtir, o da gtirr, sonra da boynunu vurduraram.

Vzir dedi:

— El snin shvin ordadi ki, klkbazdan dogruluq g"ozlyirsn. Axi o bilir ki, qilinci gtirib sn g"orsts, islrin "ust"u acilacax, onda hec onu gtirrmi? Bu isd tdbir lazimdi. Indi o tdbiri mn g"or"um, sn d bax.

Bli, shr acildi (так наступило утро), qonaqlar ev sahibin halalxos elyib (гости, хозяина проблагодарив: ev — дом; halal — благоприобретенный, приобретенный честным путем) gldilr "oz yerlrin (ушли восвояси: "oz — свой, сам; yer — место, земля, почва). Padsah dedi (падишах сказал):

— Vzir, indi tdbirini g"or (визирь, теперь меры принимай: g"ormk — производить, выполнять работу). Vzir dedi (визирь сказал):

— Sahim (мой шах), mr ver ki, sabah (прикажи: «приказ дай», чтобы завтра: «завтрашний день») meydana ox atmaq (на площади стреляли из луков: «стрел бросания»), qilinc vurmaq (сражались на мечах: «на мечах сражения»), at capmaq g"un"ud"u (скакали на лошадях: «на конях скачек день был»), kimin yaxsi nyi varsa cixartsin (у кого хорошее что есть, пусть приносит: cixartmaq — вытаскивать, выявлять). Kimin qilinci yaxsi kss (чей меч окажется лучше: «хорошо будет резать»), ati "ots (лошадь обгонит /всех/), ona baxsis verilck (тому награда будет вручена). Onda darga da o qilinci cixardar (тогда управляющий тоже тот меч принесет), biz d taniyarix (и мы будем знать /наверняка/).

Поделиться с друзьями: