Чтение онлайн

– Фикер срешеннн сизелеп торганча, аерым теманы зкк алган леге гмбез барышында ниятлнгн барлык сорауларга да авап бирелде кебек. Ошбу сйлш вакытында сезне иатка тартылуыгыз да, бары зегезг ген хас язу зенчлеклрегез д, ерак гасырлардан килгн дбиятыбызга гамьле карашыгыз да, аерым диплрг мнсбтегез д шактый тулы ачылды. Инде гмбезг нокта куеп, йомгаклау сзе йтсгез иде.

Габдулла Тукай. Актык сз буларак шуны йтм… Безд дбият бар, м д бай дбият!

ирд яшче бер ген халыкны да ыр-кйсез кз алдына китереп булмый. татарны бигрк т. Аны насыйп кылынган ткъдире д кйле итеп язылгандыр сыман. Чыннан да, гаять зенчлекле мо белн ртелгн ыр безне лмисактан бирле килчкк озатып бара. Анда бтенесе д ягыраш таба: кайгы да, шатлык та, ышаныч та… гр татар шагыйре зене фидаи гомерен молы бер ырга тили икн, леге образлы билгелм газиз кавемебезне ткн юлына да туры килеп тора. Гомумн, олы язмышлы шагыйрьлрне злрен д ыр-монан аерырга ммкин тгел. Габдулла Тукайны гына мисал итеп китерик. «ырласа да, егет, ачы ырла» кебек сзлрд иатыны асыл рухын сиздереп ткн дип, белгнебезч, трле уайдан язылган мкаллренд музыка снгатебезг кагылышлы мсьллрг карата да трафлы фикерлрен белдергн. Халык ырларын ыю белн д шгыльлнгн ул, шушы теманы зкк алып, хтта мгатьчелек алдында махсус лекциялр д укыган. Аны ырларга яратуы да келд соклану уята. Алашылганча, безг «Туган тел» гимнын мкатдс мирас рвешенд калдырган Тукаебыз татарны милли музыка эшчнлегенд д трккый югарылыкта крерг телгн. Сезне игътибарга ткъдим ител торган чираттагы гм моны шулай булуын тулысынча раслар дип уйлыйбыз.

– Безд шагыйрьне ырчыга тил ерак гасырлардан бирле кил. Хтта «колагына аю баскан» калм еле д зене язганнарында «ырлау» сзен кат-кат куллана. Табигый ки, кчерелм мгънд файдаланыла торган ошбу метафорик клим сезне тезм-ччм срлрд д ледн-ле кзг ташлана. лбтт, аларда ясалма купшылык сизелми, чнки авторны шулай ткрар кылырга тулысынча хокуклы булуы, ягъни Тукайны ыр-моны нечклп алавы безг яхшы мгълм. ствен аны туры мгънд ырларга яратуын да белбез. йдгез, маэстро, сзне шуннан башлыйк ле. ырчан булуыгыз турында зегездн ишетсе кил.

Габдулла Тукай. Мин кечкендн к ырчы идем. Кайда ишетсм д, ырлау тавышын салкын кан белн тылый алмый идем.

– Туган ягыгыздагы Кырлай авылы сезне тшлрегезг кереп йдт, монда ткргн еллар и-и якты хатиргез булып саклана. Шулай тгелме?

Г. Т. Келле чаклар!.. Ул авылны, – ич онытмыйм, – р ягы урман иде.

– ннт мисалындагы урманнар! Монда…

Г. Т. Монда бульварлар, клуб м танцевальня, цирк та шул; монда оркестр, театрлар да шул, концерт та шул.

– Яралы аныгызны татлы кичерешлре шулайрак гман кылырга этр: сезне келегезд гомер буе шытым биреп торган ыр-мо орлыклары нкъ мен шушы авылда – исеме к «ырлай» сзен аваздаш булган кияти Кырлайны т брктле ирлегенд салынмады микн?

Г. Т. Мин й кне урман буена ат ашатырга килгн яшсмер Гайнетдин в Сйфетдиннрне д ырларын тыладым… Аларны ут йлнсен утырышып ырлаган ырлары м д молы келлреннн чыккан хиссият утлары минем йргем тэсир итлр иде.

– Шагыйран нти ясап йткнд, гр келг сандугач кер икн, андый зат ырламыйча тз алмый. Хтерлисездер, «Мотыйгия»д белем алып йргн елларда, алашылганча, сездге ырчылык сыйфаты кирк ачылган. аек мдрслренд ткрел торган кичлрд д леге слтегезне крстерг туры килгн. Анисимов кле, Чаган м Урал елгалары буенда да, мгълм Ханская рощада сйран иткнд д ырлап ибрерг яраткансыз. Шриклрегез раслаганча, ирт-кич тартханг юынырга тшкч, муенга слге урап, папирос тарткан хлд, кйлп алу гадтегез д булган. Яншгезд балалар, лкн шкертлр м хлфлр тормаган очракта, лбтт. Хтта ле бервакыт кече Газиз тумагызга: «Апай, минем белмгн ырым юк», – дип мактанырга да рьт иткнсез…

Г. Т. Мдрсдк мине ырчы дилр иде… Хлфлр, кече атнакичлрд, бер кадак симнк, ярты кадак чиклвек алып ясаган млеслрд д мине онытмыйлар иде. Мин, самавыр артына гына утырып, алар кушкан кйлрне ырлап бир идем, шул ырларым брабрен хлфлрдн берр уч симнк дия кылына иде. Мин, кулымдагы симнкне беткнче яргач, тагын ырлый идем… Кечкендн к келем урнашкан ырулар сймкемнн минд туган телемезне сю тугъды.

– Бакса, татарны секле «Туган тел» ыр-мдхиясен язар чен киркле хиссият ирлеге кпне колачлаган калеб катламнарында мен кайчан ук зерлн башлаган икн…

Г. Т. Яшсен туган тел!

– ырларга ярату белн беррттн сезне шкертлек елларында ук халык ырларын теркп баруыгыз, хтта мондый игелекле эшк башкаларны да тартуыгыз мгълм. Аларны бер леше, биш клтг тупланып, китапларыгызга да кертелгн. «Халык монары» исеме белн аерым ыентык та чыгаргансыз. Сезнеч, нрс ул халык ыры?

Г. Т. Халык ырлары – безне бабаларымыз тарафыннан калдырылган и кадерле в и бале бер мирастыр. йе, бу – кадерле мирас, кыйммтле мирас!.. Халык ырларыны шулай р в якутлардан да кыйммтле бернрс булганы чен д, аларга мият бирерг кирк. Аларны югалтмаска итиат итрг кирк. Белерг кирк ки, халык ырлары – халкымыз келене ич т тутыкмас в кгрмс саф в раушан кзгеседер. Бу – бертрле сихерле кзгедер. Чнки халыкны бер ген ыруын тотып нечклс, шбсез, аны халте рухиясен, нрс уйлаганын в ни хакында нинди фикерд икнен белеп буладыр.

– Шундый караш хкем ср: халык тарафыннан яратып кабул ителгн ырлар да бернич гасырдан артык яшми икн лбаса. йтик, Алтын Урда заманнарына нисбт ителгн ырны ишет келд нинди ген уй-хислр уятмас иде югыйс. Кй-монарыбыз язмышы хакында сезне фикерегез нинди?

Г. Т. ырулар в кйлремез тугърысында тарихи в саслы 104 мгълмат бир алмыйм… Минем образованием бик бала рвешт – малютка булып калган. Юк аны тоткан нрссен куптарырлык кулы. Юк аны уйлаган в сизгн нрссен длиллр берлн сйлрлек теле. Юк аны караган нрссен аркылы тишрлек кзе… Эшне музыка в аны алау мсьлсен итчге сизел… Шул сбптн алтемне бил игътираф 105 , ул хакта кп сйлдн туктыйм… Чнки минем (надо признаться) лег кадр опера дип йткн нрсдн д нлп хбрем юк.

– Бернрсне д аламаганга салышкан кечкен шкерт булып кыланмагыз ле, бу тормышта кпне кргн зуп-зур шагыйрьг верелгнсез бит инде. н, атаклы Мкр ярминксенд «Сйяр» артистлары чен махсус программа тзеп, аларны «Беренче сада», «Икенче сада» кйлрен эстрадага чыгарып ырлаткансыз да…

Г. Т. Калдыр ле шуларны!

– Исегезг тштеме? Анда Галисгар Камал белн Габдулла Кариев та булган. Кз алдына кил: ырчыларны ммсе д кызыл фстн. сезд – згр фс. Халыкка артыгыз белн торып, капельмейстер шикелле, р-яа ансамбльг дирижёрлык итсез… Музыкада зегезне «малютка»га тилрг киркми. Болай булгач, сезг хтта маэстро дип т эндшерг ммкин ич!

Г. Т. мма з роленд булмаган кеше кмит со!

– Ярминк чорында «Двухсветная» кунакхансе белн вакытлыча идар иткн Тимерша фнде Соловьёв кечкен ген пианино куяр чен ясалган схнсенд сезлрдн шактый оста файдаланган. Хуа ашау-эчне трлткн шикелле, репертуарыгыз да згреп торган. Концерт бер атна двам иткн.

Г. Т. Кемне чанасына утырса, шуны ырын ырларсы…

– Шулай да халык ырларыны яшчнлеге турындагы сорауга яадан игътибарны юнлтеп алыйк ле.

Г. Т. Безне халык ырларында халкымызны мс заманнарында ырлаган ырлары дип хкем итрлек бер ыру да сизелми. Барча ырларымыз ислам кабул иткннн согылар гына булырга охшыйлар. Мисал чен: «Ирт ген тордым, ай, та берлн, битем юдым ап-ак кар берлн; ахирт т крке иман берлн, днья крке сйгн яр берлн». Безне хзерге ырларымызны кбесенд «ислам», «ткъдир», «Ходай» сзлре крен. Габан, мс замандагы ырлар бтенлй онытылып бетте микнни?!

– Мен бит, сез инде халык бгыренд яшп килгн ырларны тамырын тирнйт тшеп, аларны ерак Болгар чорларына ук китереп бйлрг батырчылык итсез бугай. Бик хуп. Безд ле зур тарихлы жанр – ыр-бетлр д хзергч туып тора. Гомумн, татарда ыр чыгару традициялрен беркадр аерымлык хас шикелле.

Г. Т. Кчм заманнардан килгн гадтме, нидндер, безне халык – шигырь в ыр-бет чыгарырга бик маил халык. Ч, аз гына бернрс «шылт!» иттеме, инде аны тугърысында иртг урамга бетлр чыга… Халык ичкемг мохта булмыйча, з хиссиятен зе мйданга чыгарган, «ырны ыртыгы юк» дигн д ырлый биргн, бетлр д чыгарган… Башка халыкта ничектер, безд бер ел тми ки, анда бер-бер трле яа кй чыкмасын. Бу хл бабаларымызны мс заманнарыннан бирле к двам итеп килми микн?!