Чтение онлайн

– срг бя бирчедн д зур зерлек талп ител.

Г. Т. Тнкыйть итчене д кем очрады шул булуы тагы ярамыйдыр. Мнткыйд булыр чен, лбтт, злре д дбият галменд кп ат уйнаткан трибле в хлаклы адм булуы матлубтыр 95 .

– Трле тнкыйтьчелр була: снгать еле кебек илам табып, фнни нигезд фикер йртчелр д, башка дби жанрларда алдыра алмыйча, тен сытучан «белгеч»к верелгннре д… Ачы триб раслаганча, тнкыйтьл иел, бял авыррак. Бернинди эш крстмгн килеш тнкыйтьк алынучылар да байтак. Алар теге яки бу срне йтерсе хата табар чен ген укый. Сез мен мондый мттнкыйтьчелрг ничек мргать итр идегез?

Г. Т. Ярый, язучылар, сезнеч, начар м яраксыз кешелр булсын, лкин сез зегез миллтк нрс эшлдегез? Миллтне хзергесе м килчге чен файдалы ччм яки тезм берр нрсгез бармы? Крстегез, бер тапкыр тикшереп карыйк та, башкаларны язганнары бтенлй ташлансын, онытылсын.

– Трледн-трле сбплр аркасында зара тнкыйть итеш олпат диплр арасында да башланып китчн. Шулай тгелме?

Г. Т. Яхшы инде… берсе барлык язганымны читк себереп ткмс.

– Кемнрне кзд тотасыз?

Г. Т. Берсе бар, дустым минем, рбер сзе ткен кылыч: ил тегермнен кр д: «А, суы юк!» – дип куя; су тегермнен кр д: «Пар, буы юк», – дип куя. Ул тота ат койрыгын да: «Бу – озын сач!» – дип куя. «Тик ниг башта тгел, тнкыйтьк мохта!» – дип куя…

– Блем чен гафу итегез, сез ошбу сзлрне леге д баягы Габдидн, ягъни Галиман Ибраимовтан зр клеп йтсез бит. Яндн уйлап куясы, сезне арадагы мгълм низаг шактый тирнерг лгергн икн.

Г. Т. Исеез китмсен… Миллт зе аерыр.

– Кабатлап йтм, трлеч тнкыйть итлр кзтел. н Зариф Бширине «Чкеч» журналында басылып чыккан памфлет яки фельетоннарында Габдулла Тукай шигъриятене дрсен тшергн тупас кинаялр шактый очрый. Ул хтта шагыйрьлегегезг зенч шик белдереп, сезне тремче итеп кен крстерг тели. Язышкан газетагыз «л-ислах»ны да «юл уаеннан» тнкыйтьлрг лгер, диплр Фатих мирхан белн Галисгар Камалга да элг. зегез нинди карашта торасыз, мондый тотрыксыз язмаларны авторына нигезле авап бирелерг тиешме?

Г. Т. з гаебен зе белгндер ле… Калсынчы – шундай юк белн; борча атмак клкедер тау-таш ватарлык туп белн… Юкмыни, язса, югары нрслр?

– Сезг мгълм булганча, «Шура» журналыны 1911 елгы 18 нче санында шагыйрь Сгыйть Снчлйне бер рецензиясе басылып чыккан. «Сгыйд Вкъкас» тхллсе белн бирелгн леге тнкыйть мкалсенд сезне «Мияубик» исемле шигырегез, нигезд, уай бя ала. Табигый ки, анда срне итешсезлеклре д санап тел, атап йткнд, кайбер рифмаларны оешып бетмвен игътибар юнлтел.

Г. Т. Сгъде Вкъкас фнде… ике юллы татар шигыренд бер юлны ахыргы сзе «нрсг» булып, икенчесене ахыры «мсьл» булуын взне шигырь теннн дрест крми… Кагыйд астына ыярдай «Кавагыйде лисан» – «Теория словесности» мйданга килмгн булса да, мин «нрсг» белн «мсьл»не взен булырга яраганлыгын дгъва итмен… ичбер шагыйрь, шигырене бер юлы ахырын «такмак» дип язгач та, калмен колагына кыстырып, мич арасыннан кыштыр-кыштыр «шакмак» эзлп йрерг мбр тгелдер. Шулай ук… бер юл ахырын «сукмак» дип туктаткач та, йалдына чыгып, «тукмак» эзлрг бурычлы тгелдер. Такылдамак белн тезм сз сйлмк икесе башка-башка булырга кирк.

– ле ген сз уаеннан телг алынган дбият теориясе калмдш дустыгыз Фатих мирханны да леп иткн бугай.

Г. Т. Ф. . кптн бирле «Теория словесности» язып маташа. Мин д аар шул эшт азрак файдалы булмакчы булам. Шулай итеп, иклп, блки, шигырь взеннре хакында бер кагыйд в тртип чыгармабызмы дип торабыз.

– Бераз гына читкрк киттек шикелле, тнкыйть хллре хакында сйлш идек. Сезне срлрне бялрг омтылып язылган ртрле мкаллрд гадел-риясыз рвешт хкем йртлр д чагылыш таба. Дрес, кара буяу стенлек алганнары вакыт-вакыт кбеп т китдер. Сез тнкыйтьчелрг пклмисездер бит?

Г. Т. Пйгамбреез: «Каилел хакка в лу кян мрра», – димештер.

– Безне телг кчергч, болайрак килеп чыга: «Ачы булса да, туры йт».

Г. Т. Бу – хак.

– Чнечкеле сз йт мсьлсенд зегез д кимен куймыйсыз. Мслн, «Ялт-йолт» журналыны 1912 елгы 31 нче санында днья кргн «Былтырны хисабы»нда язучылык белн шгыльлнгн Шриф Саттаровка «татар ене» кагылуы турында клеп язасыз…

Г. Т. леге фнде, кздн бирле котырып, «Татар халкы», «Татар кызы», «Татар бреге», «Татар квеше», «Татар катыгы», «Татар мгезе» исемнренд кн саен диярлек лл никадр чплр бастырып, китап кибетлрен бтенлй шуны белн тутырды. Мондый кешелрне «сары йорт»ка ябалар ябуын, лкин бер те бар: бу кадр р китабын татарны бер нрссе белн исемлгн, зенч миллтче бер мннне япканда да, «Татар диванахансе»н ябарга кирк. Ул ис… безд юк. Ни эшлисе? Ирект йри шул!

– Графомания белн авыру йогышлы чир шикелледер. Мондый талымсыз кемслр рбер заманда була. Аларны имлрлек вакцина лег уйлап табылмаган. Олпат затларны звыксызлыкка битараф калмавына гына, талпчн сзг ген мет тотарга кала.

Г. Т. Болынга бозау керс – «тч!», игенг чыпчык тшс – «кшш!», базга песи керс – «прс!» дисе. мма дбиятка шушындый кешелр керс – ни дисе? Аптырап, уйлап торасы да, бер д кууны алатырга сз тапмагач, язучыны колагына гына: «Энем, моннан болай мондый нрслр язмаска тырыш!» – дисе.

– Еш кына трле матбугат басмаларын кайта-кайта укыштырып утырырга туры кил. Снгатьлелектн ерак торган «срлр» кплп очрый – алар чен зегезне д эчегез пошадыр. йтик, сез тнкыйть сзе белн ледн-ле телг алган «Бянелхак» газетасына да кз тшергн бар…

Г. Т. «Бянелхак»та бик кп тртипсез мкаллр, майламаган кпчк арасыннан чыккан шигырьлр басылып чыкты.

– «Мтшагыйрьг» дип исемлнгн аллегорик багышлавыгыз кемне кзд тотып иат ителде? Тнкыйть угы тырпаеп торган леге срд зенч шигырь язып маташучы зкк алынган.

Г. Т. «Боране трккый»д бер д киркмгнг урын алган бгъзе шигырьлрг эчем пошадыр. «Мтшагыйрьг» шигыре, ихтимал, шундый эч пошулар сбпле ихтыярсыз язылган булыр.

– стерханда чыгып килгн леге атналык газетада снгати югарылыктагы срлр д днья кргн. Шул исптн сезнеке д. тбн сыйфатлы нрслрне ткртми торган цензорлар чынлыкта булмый, мондый эшт илк сыман айланма да файдаланыла алмый шул. Хер, минд мантыйк ягы беркадр аксый бугай – ошбу тшенчлрд зглек т бар лабаса.

Г. Т. Цензор белн он илче хатын арасында аерма шул гына: берсене илге тбенд – эшк ашмаганрак нрслр кала, берсенекенд – и кадерле нрслр ген кала.

– Чын дбиятны чплне турында сйлшкнд, берглшеп мондыйрак нти чыгарасы кил: рбер иатчыны келенд тнкыйтьче утырырга тиеш. Бары шул очракта гына «тузга язмаган»нар кими тшр. Мен сез башкаларга карата бик талпчн, какалп клегез д гелн кабатланып тора. зегезне язганнарны да еш тнкыйтьлп килсез. Монысы аеруча гыйбртле. Мслн, «Шура» шигырьлреннн» дип исемлнгн срегез теннн гапк калдырырлык т катгый искрм биргнсез. Авторын тгаен билгелд шик-шб уятмаслык итеп…

Г. Т. Бу шигырьлрне яздым мин, бкн; язалмас моны бкннн бтн.

– тергеч гипербола! ствен зегезг юнлтелгн. Ярый, бусын калдырып торыйк… Шулай уйларга нигезем бар: сез яа ср иат итсез д, еш кына аннан кангать калмыйсыз кебек.

Г. Т. Шигъреми яздым, басылды; мин тагын зур кайгыда… ич риза булмыйм земнн язганымнан сора мин.

– Сез зегезне яраткан укучыларны искртеп куярга уйлыйсыз бугай.

Г. Т. йе… Кызмагыз бик, чыкса мйданга басылган чплрем.

– Ян арттырып ибрсез бит. «Чплрем» дип йтер чен берр итди сбп бармы?

Г. Т. Ярты тш мисаленд теп киткн 7 снлек бер мддт эченд минем тарафтан шактый гына мнзумат 96 язылып ташланган. Ул мнзумат… трек-татар галмене р ягына таралган… р тарафта: «Бер казакъта гына тгел, безд д бер оста такмакчы булды», – дип, минем такмаклар мисал итеп крстелгн. Шулай булган. Заман кичкн. Сулар аккан… н шул «ярты тш» мддтенд мин кайбер чакта уянып, тмам сафланып та кит идем… Уянганда тыгызланган в газапланган нрслрем трле диваннарымда 97 аман ле зем, аным, вданым, оятым, хятым разый булмаган шигырьлремне шушы кнгч халык тарафыннан укылып (нахально) йрлре иде. В ул шигырьлрне, бген бу сгатьт злрен тотып яндыра в ннмг юнлт алмавым сбпле, гя минем стн кычкырып кллре иде.