Чтение онлайн

Г. Т. Ир кеше… зен бер ген урынга агач кебек беркетеп куймас.

– Патша охранкасы кзте астына алынсагыз да, шкер, сезг Казанда гомер ит рсми тыелмаган. Дрес, халык хакын даулап ан аткан сездй затларны, «Тркияг китегез!» дип, ачыктан-ачык куркытучылар да булган. Мондый карагручыл янаулар кайдадыр аулакта пышылдап тгел, Длт Думасы сессиясе барган мртбле залда йтелгн.

Г. Т. Китмибез!

– Уральскидан Казанга кченеп кайткач, кайсы диплр белн аралаштыгыз?

Г. Т. Галисгар Камал, Галиман Ибраимов в бгъзан Фатих мирхан в башка да интеллигентлар белн.

– Биред якыннан танышкан беренче язучы, мгаен, исемлек башындагы Галисгар Камал булгандыр. Хтерлисездер, «Йолдыз» газетасы редакциясенд очрашуыгыз шактый кызыклы килеп чыккан. Ул сезне ишектн керешк иат белн шгыльлнче калм иясе кыяфтенд тгел, «абыйсыны бишмтен кигн» тек кен бер авыл малае итеп кргн… Аннары сез аны белн берг «Яшен» журналында эшлп т алгансыз. Еллар узган…

Г. Т. Гомер агымы судай ага, кага безне алга таба…

– Хезмттшегез Галисгар Камалны дби эшчнлеген 10 ел тулу уаеннан 1910 елны 5 ноябренд «Новый клуб» залында «Сйяр» труппасы артистлары тарафыннан драматургны «Бхетсез егет» м «Блк чен» исемле пьесалары буенча куелган спектакльлр крстелгн. Ошбу зенчлекле юбилей кичсенд сезне д катнашуыгыз мгълм. Анда Галисгар Камал турындагы влге фикерегез ныгыдымы, лл кангатьсезлек ягына таба беркадр згреш кичердеме?

Г. Т. Минем келемд Галисгар фнде срлрен моннан лл нич еллар элек, ярты сабый вакытымдук, мхббт орлыклары ччелгн иде. Аны срлрен бу елларда схнд кр-кр… шул мхббт аман с бара, тамыр я барадыр. Мин, юбилей кичсенд Галисгар фндене алгы сафтан торып, тамагым карылганча кычкырып тбрик иткнем кеби, хзер д тбрик итм…

– Алма тшрлек булмаган тамаша залында сез ген кычкырып утырмагансыздыр бит. Халык ничек кабул итте?

Г. Т. Бтен залга тбрик м кул чабу тавышлары ягырады. «Яш, Галисгар фнде! Яшсен Галисгар фнде! Яшсен татар дбияты! Яшсен миллт!» тавышлары залны тетрткнд, бтен яшьлр урыннарыннан сикерешеп торып, Галисгар фндене лл нич крр кулларына ктрделр… Ихтимал, шул халык арасында и нечкргн келлесе мин булганмын.

– Дресен ген йткнд, сезне Галиман Ибраимов белн зара мнсбтегез нигдер шактый киеренке булып кала биргн. хлакый кысаларга сыймый торган мондый гайре табигый хл, блки, зур талантлар арасында ледн-ле кзтелгн гап-гади кнлшдн килдер?! Бер казанга сыймау кплрне арасын боза. Мабт гдле философ дипт миллтне «тамгалы улы»н фаразлап тою да шушы вазифаны дгъва кылган затта аарга карата антипатия тудырырга ммкин. лл дби-эстетик карашларыгыздагы кайбер каршылыклар бер-берегезне крлмау дрсен иткерде микн?

Г. Т. Кызык, валлаи!.. Тгел, тгел, бу йтелгннрне берсе д тгел!

– Ниндидер эреле-ваклы «ярсыткычлар» булмыйча калмагандыр инде. Хтта сдп т сбпсез зелми. Саксыз йтелгн бер сздн д еш кына дуслыкка зыян кил. Калмдшегез нрсгдер пклгн. н бит моа кадр Габдулла Тукай иатын югары бялп килгн Галиман Ибраимов «Йолдыз»ны 1911 елгы 699 нчы санында сезне «Мияубик»не тнкыйтьлп чыга. «Бу ср шигырь тгел, блки нзым в мнзум 87 ген, – ди ул. – м безг шигырь белн нзымны аерырга кптн вакыт инде».

Г. Т. «Мияубик»не шагыйрь саф поэзия, чын шигырьг йлндердем дип ышанганга кр, «шигырьг йлндерелде» дип куйган.

– Мондый ук кискен хкем чыгарулар, лбтт, иат дртен кчйтг хезмт итми.

Г. Т. Усаллык, всвслр згыйфь анны теллр м кислр… Башына сртерг эзлпме, май таба алмаган бер «критик» снгн шмг охшатты.

– Сезне бер «критик» дигнегез шул ук Габдидер инде. Укучыларыбыз ле ген ягыраган «май» тшенчсен, аны ни-нрсг кинаялп йтелен алап бетермс. Ачыклап тик. «Йолдыз» газетасында чыккан «дбият (еллык хисап урынында)» исемле кзт-мкалсенд (1912 ел, 780, 783 нче саннар) Галиман Ибраимов калмдшлре турында шундый нти чыгарырга рьт иткн: «Тукаев та бу елга хас китабындин «Мияубик»не ген бирде… Сгыйть фнде Рмиевне тавышы да бик сирк чыга. Мин шагыйрьлр турында уйлый башласам, хтерем янып торган шм кил. Ул яна-яна да, мае беткч, сн. Нишлмле – табигать шулайдыр».

Беркадр хкемг охшаган мен шундый фараз. лбтт, иат шмене д яну ммкинлеге бетмс-ткнмс була алмый, мма аны согы чиген билгел безне ихтыярда тгел. Сгате суккан млд ул да сн.

Г. Т. Ходайдан вгъд иткч.

– Келегезг бигк авыр алмагыз, Галиман Ибраимов сезне ген тгел, Фатих мирханны да тнкыйть иткн. Сезг мгълмдер, ул леге д баягы «Йолдыз»ны 1911 елгы 757 нче санында днья кргн бялмсенд дибебезне «Хят»ында суртлнгн татар гаиллренд «Татарлык ягы аз ялтырый» дип искрт ясап т. Жанрыны аталышына да з шиклнен белдер: «срг «милли хикя» диелгн. Мин моны ялгышлыгы хакында кул кисеп бхслш алам», – ди.

Г. Т. ле калмне куеп торып, кулыма карадым. Тырнаклар шрленеке шикелле булган. Болай ярамый, мин аларны кисм м рвакыт, р ирд «Сю – сгадт» язган кулны, Алладан оялмый, бнддн кызармый: «Кул кисеп бхслшм», – дип фаш иткн… критик белн мин «тырнак кисеп бхслшм».

– Гадел булыйк, бит Галиман Ибраимовны леге мкаллренд хакыйкатьне зен чагылдырган фикерлр д бар. Шулай да, сез ни хакында бхслштегез со ле?

Г. Т. «Сгыйть белн Тукай снгн шмг охшый» – тырнак кисеп бхслшм. «Фатихны «Хят»ы милли роман тгел» – тырнак кисеп бхслшм…

– Монысы инде тырнак астыннан кер эзлг яис тырнак крстг кайтып кала бугай. Тырнак кис дигннн, бу длиллр сакланамы со?

Г. Т. гузе биллаи миншшйтанир-рим; бисмиллир-рахмнир- рахим. Тырнакларны, кгазьг треп, стена ярыгына куйдым.

– лл ничек ихтыярсыз рвешт иронияле сйлшг кчеп алдык. Киная чпрсен кушмыйча гына зегез уйлаганны йтегез ле: Галиман Ибраимовны язганнары Габдулла Тукайга ошыймы?

Г. Т. Габди Галиманны вакытлы матбугатта чыккан язулары шома, ихласлы в шактый гына тпле чыгалар. Лкин мин аны аерым рисаллренд келд бер-бер эз калдырырлык нфаст в март 88 крмим. 10 схифд язылырлык бер маузугка рвакыт лл ничшр леш артык кгазь исраф ит.

– Алыйсыздыр, сезне бу фикерлрегез белн катгый килешмчелр д бардыр.

Г. Т. Ие… Минем белн бхслшчелр д тизрк табылыр.

– Трле яман хислрг бирел адм баласына гына хастыр. Иат елене иламлы келенд ис кыллар чагыштырмача кбрк кебек тоела. м алар нечкрктер д ле. Шуа кр килешсез сзлр калм иясене нзактле калебен, аны рухи халтен аеруча ярсулы тэсир ясарга ммкин. гр кемне д булса яманатын сатуда изгег тартучы калмг кадр файдаланыла икн… Хер, нтисен зегез чамалыйсыздыр. члнлр д еш кзтел. Кнчелек тамыры да бик тирнг киткн…

Г. Т. Кнчелр сине трккыене крслр, бда 89 рерлр. мма син аларга карама, з юлы берлн бар. рерлр д туктарлар… Син аларны кемнр дип таныйсы?!

– Мондый очракта Корън Кримне «Флак» срсенд искртеп телгнч, «…кнчел кешелрне хсетлегеннн Аллака сыенамын», дип йт кирктер.

Г. Т. Алла сакласын!

– Тчелн итеп кабул кылмагыз, сезг рус дбияты гына тгел, днья классикасы да яхшы таныш. Башка халыкларны кайбер калм иялрен хтта юнлеш бирче роленд кргнсез.

Г. Т. Мокътбислект 90 Жуковский – зур остазым минем.